- روش تحقیق و تحلیل - روش تحقیق تاریخی در مدیریت Historical Research
: 20221206 : 1580

روش تحقیق تاریخی در مدیریت Historical Research


  1. ماهیت تاریخ و روش تاریخی
  2. تـبیین و تـعمیم در تاریخ
  3. جهت‌دار بودن وقایع‌ تاریخی‌
  4. علمی بودن روش تاریخی
  5. اصول اساسی در روش‌های تاریخی
  6. مراحل تحقیق تاریخی
  7. انواع منابع تحقیق تاریخی
  8. مسائل و مشکلات موجود در روش‌های تاریخی
  9. نکات مثبت روش‌های تاریخی
  10. اهمیت و ضرورت مطالعات تاریخی
  11. ماهیت پدیده‌های تاریخی
  12. مراحل اساسی یک پژوهش تاریخی
  13. موضوعاتی مورد پژوهش تاریخی
  14. جمع آوری و سازمان‌دهی اطلاعات
  15. تعیین اعتبار، تجزیه و تحلیل اطلاعات جمع آوری شده
  16. تهیه گزارش تحقیق
  17. شیوه تدوین گزارشات تاریخی
  18. اشتباهات در طرح‌های تحقیق تاریخی
  19. راهبردهای پژوهش
    1. نظریه داده بنیاد
    2. راهبردهای تحقیق
  20. ماهیت پدیده‌ها و تحقیق تاریخی 
  21. تعریف روش تحقیق تاریخی
  22. انواع روش تحقیق تاریخی 
  23. مراحل روش تحقیق تاریخی 
    1. 1. تعریف مسئله 
    2. 2. تدوین فرضیه‌ها 
    3. 3. تعیین ویژگی‌های شخصت‌های مورد مطالعه
    4. 4. تعیین ویژگی‌های تصمیمات راهبردی(نمونه‌های تئوریک) برای تحلیل در پژوهش
    5. 5. انتخاب شخصیت
    6. 6. گردآوری و ارزیابی )نقد( منابع تحقیق 
    7.  ۷. روایت و تحلیل تصمیم‌های راهبردی هر رویداد 
    8.  ۸. آزمون الگوی پیشنهادی با الگوی عمومی حاصل از تحلیل رویداده
  24. روش تحقیق تاریخی و راهبردهای تحقیق
    1. نتیجه
  25. منابع

واژه Research در لغت به‌معنی پژوهش، تحقیق، تتبع، جستجو، تجسس، کاوش، پژوهیدن و پژوهش کردن و Historic به‌معنای تاریخی، مشهور، معروف و مبنی بر تاریخ است.
تحقیق تاریخی، از آن دست تحقیقاتی است که بر موضوعی معین که در گذشته و در یک مقطع زمانی مشخص اتفاق افتاده، صورت می‌گیرد. از آنجا که در فاصله دو زمان مشخص در گذشته، رویدادهایی به ­وقوع پیوسته و ابزاری تکمیل گشته است، بنابراین تلاش محقق در روش تاریخی بر آن است که حقایق گذشته را از طریق جمع‌آوری اطلاعات، ارزشیابی و بررسی صحت و سقم این اطلاعات، ترکیب دلایل مستدل و تجزیه و تحلیل آنها، به‌صورتی منظم و عینی ارائه کند و نتایج پژوهشی قابل دفاع را در ارتباط با فرض یا فرض‌های ویژه تحقیق نتیجه بگیرد.
امروزه مطالعه تاریخی در بسیاری از گستره‌ها منزلت و رواج یافته است. نزاع‌های اواخر سده نوزدهم و بیستم، فروکاسته و فواید و ضرورت رهیافت تاریخی در پژوهش‌ها، خود را نشان داده است. محققان به رخنه‌ها و معایب آن نیز بصیرت یافته‌اند. اکنون در بسیاری از گستره‌ها، رهیافت تاریخی در کنار و بلکه در ارتباط وثیق با سایر روی­ آوردها مورد توجه قرار گرفته است. فیلسوفان، که دورترین موضع را نسبت به نگرش تاریخی داشته‌اند، روش معلم اول، ارسطو را در متافیزیک آکنده از مطالعه تاریخی یافته‌اند.

ماهیت تاریخ و روش تاریخی

بسیاری از‌ فیلسوفان‌ و محققان‌ تاریخی امروزه بر این باورند کـه بـهترین و سـاده‌ترین تعریف از‌ تاریخ همان‌ مطالعه گذشته‌ است. مطالعه گذشته غالبا نـیازمند تـدابیر و تمهیدات توصیفی و تـبیینی مـتفاوت از‌ رشته‌های‌ دیگر است. (نورد، 1989).
 محقق زمانی از روش پژوهش‌ تاریخی استفاده می‌کند کـه با مسئله‌ای‌ برخورد‌ کند‌ که در گذشته روی داده و در گذشته خاتمه‌ یافته باشد. به عبارت‌ دیگر‌، محدوده‌ زمان بسته شده اسـت. مـسئله مـی‌تواند مربوط به زمان‌ نزدیک در گذشته و یا ریشه‌ در‌ حوادثی‌ که چند قـرن پیـش روی داده، باشد(خلیلی‌شوورینی، 1375، 75).
از نظر استفن ایزاک‌ و ویلیام‌. ب. مایکل در کتاب راهنمای جامع تحقیق و ارزیابی، منظور از پژوهش تاریخی«بـازسازی سـیستماتیک‌ و عـینی‌ گذشته‌؛ که از طریق گردآوری، ارزیابی، تعیین صحت‌وسقم و ترکیب حوادث به مـنظور اثـبات وقـایع‌ و تحصیل‌ نتیجه‌ای قابل دفاع‌ صورت می‌گیرد و غالبا بر فرضیه‌ای معین مبتنی است(ایزاک، 1374، 54)
پژوهـش‌ تـاریخی مـطالعه نظام‌مند و دقیق گذشته است و محقق تاریخی با مهارت تمام بر روی نکاتی درباره یک‌ واقـعه یـا یک شخص کار می‌کند(اسمیت، 1989، 317). پژوهش تاریخی‌ کاربرد‌ روش‌ علمی‌ در مسائل تاریخی است. ایـن پژوهـش در حـقیقت جست‌وجوی منظمی‌ است در اسناد و مدارک و منابع‌ دیگری‌ که‌ در زمینه مرتبط با سؤال محقق تـاریخی دربـاره گذشته، حاوی حقایقی هستند‌. بنابراین‌ پژوهش تاریخی ضرورتا با وقایعی سروکار دارد که قـبل‌ از تـصمیم پژوهـشگر به مطالعه آنها به‌ وقوع‌ پیوسته است(دلاور، 1390، 84)
بورگ به نقل از کوهن و همکارانش‌، در سال 2001 تحقیق تاریخی را «تـعیین، ارزشـیابی و ترکیب منظم‌ و عینی‌ اسناد‌ و مدارک برای برقراری حقایق و ترسیم نتایج درباره‌ رویـدادهای‌‌ گـذشته» تـعریف کرده است. برای مثال، محققی که قصد دارد درباره علل تغییر‌ نظام‌ آموزش و پژوهش ایران در سـال‌ 1345 و بـه وجـود‌ آمدن‌ سه‌ دورهء تحصیلی ابتدایی، راهنمایی و متوسطه به‌‌ جای‌ دو دورهء ابتدایی و مـتوسطه تـحقیق کند، از روش تحقیق تاریخی استفاده می‌کند‌. هدف‌‌ تحقیق تاریخی بازسازی گذشته در زمینه فرضیه‌ای است که در‌ زمان‌ حـال تـدوین می‌شود (حسین‌زاده، 1382). دستیابی به این هدف مستلزم جمع‌آوری اطلاعات به صورتی مـنظم، عـینی، ارز‌شیابی و تلفیق‌ اسناد‌ و مدارک و بالأخره رسیدن بـه نـتایج‌ قـابل‌ دفاع‌ است.
پژوهشگر در‌ تحقیق‌ تاریخی به یـافتن داده‌های‌ موجود‌ می‌پردازد. یافتن داده‌ها درحالی‌که در سایر روش‌های تحقیق پژوهشگر به‌ تولید داده‌های مورد نـیاز می‌پردازد. یـافتن‌ داده‌ها‌ با استفاده از گزارش‌های رسـمی، اسـناد‌، مدارک‌، کـتاب‌ها و مـقالات‌ و آثـار‌ باقی‌مانده‌ از گذشته دربارهء موضوع‌‌ مورد مـطالعه انـجام می‌شود(سرمد، بازرگان و حجازی، 1390).
برخی از فیلسوفان همچون کالینگ وود‌، درای‌ و مورخانی همانند بـیکر و بـیرد معتقدند که‌‌ گذشتگی‌ تاریخ‌ باعث‌ شـده‌ که تاریخ اساسا‌ از‌ عـلم و روش عـلمی متفاوت باشد. دانشمند تجربی مـستقیما بـه مشاهده پدیده‌ها می‌پردازد اما محقق تاریخی با‌ یک‌ گذشته ازدست‌رفته‌ روبه‌روست. یعنی مـوضوع مـورد مطالعه کاملا‌ غایب‌ و جهت‌دار‌ اسـت‌. جـهت‌دار‌ از‌ ایـن نظر که‌ وقـایع مـعمولا به شیوه‌های مختلف و بـه وسـیله افراد متفاوت ثبت شده‌اند. به عنوان مثال، ثبت‌ وقایع و تفسیر آنها ممکن است بـه دسـت یک خبرنگار‌، مخبر دادگاه و یا یـک عـکاس صورت‌ گـرفته بـاشد. تـعصبات و علایق این افراد مـمکن است موجب حذف برخی از مسائل و یا تفسیر اغراق‌آمیز مسائل دیگر شده باشد. (نورد، 1989). . از‌ رویدادهای‌ تاریخی تـنها بـرخی از وقایع در خاطره‌ها مانده‌اند، تعداد کمی ثـبت شـده‌اند و تـنها بـخش کـوچکی از رویدادهایی که ثـبت‌ شـده‌اند، باقی مانده‌اند تا محققان تاریخی آن را مطالعه کنند‌ بنابراین به‌ نظر می‌رسد که محقق تاریخی با دادهـ‌های جـهت‌دار و نـاقص سروکار دارد.
محققان تاریخی به دنبال دلالت‌کننده‌های غـیرقابل مـشاهده مـی‌گردند‌. هـیچ‌ شـخص امـروزی‌ ناصر الدین شاه‌ را‌ ندیده است. همین‌طور هیچ کسی یک نگرش و یا یک ویژگی فرهنگی و یک ذره اتمی را ندیده است. مورای مورفی در کتاب«دانش ما از‌ گذشته‌ تاریخی»این مـوضوع‌ را‌ به‌ خوبی بیان کرده است. وی گفته است که امور و واقعیت‌های تاریخی بسیار شبیه به‌ ''ذرات اتمی‌‘‘هستند. آنها سازه‌های تئوریکی مسلم فرض شده و بدیهی برای تبیین و توصیف‌ دادهء موجود هستند. از‌ این‌ نـظر مـحققان تاریخی بسیار شبیه به دانشمندان عمل می‌کنند. محققان‌ تاریخی شواهد و مدارک موجود را بررسی می‌کنند و از''تئوری‌ها‘‘برای تبیین آن استفاده‌ می‌کنند . (نورد، 1989). بنابراین دانش ما از گذشته‌، اساسا‌ بر مدارک‌ و شواهد استوار است.

تـبیین و تـعمیم در تاریخ

محقق تاریخی با تبیین تاریخی از مرزهای تاریخ‌نگاری فراتر می‌رود‌ و وقایع را تابع عواملی‌ چند می‌داند و تاریخ را صرفا شرح زندگی‌ چند‌ امیر‌ نمی‌پندارد. دانـش تـاریخی موردی یا منفرد است و در اصـطلاح بـه آن غیرتعمیمی یا تفریدی می‌گویند. معنای آن ‌‌این‌ است که محقق تاریخ‌ یک دوران را در نظر می‌گیرد، حوادث آن را‌ به‌ عنوان‌ معلول مطرح می‌سازد و سپس در همان‌ دوران عوامل را باز مـی‌یابد. بـرای مثال هرگز محققی‌ کـه دوران قـاجار را مطالعه می‌کند، می‌داند که تمامی دوران‌های تاریخ همانند دوران‌ قاجاریه نیستند، او این‌ دوران‌ را خاص، متمایز و منحصر به فرد می‌داند و به همان اعتبار نیز به کار تحقیق در آن می‌پردازد. بنابراین در مقابل‌ دانـش‌های تـعمیمی یا قانونمند، تاریخ را دانش تفریدی می‌گوید(ساروخانی، 1377، 84)
به دلیل جریان زودگذر و زمانمند تاریخ و دگرگونی وقایع در طول زمان، محققان تاریخی‌ باید علاوه بر اینکه سعی دریافتن اظهارات و بیان‌های واقعی دربارهء وقـایع گـذشته داشته بـاشند، باید نتایج و پیامدهای‌ این‌ وقایع را نیز بررسی کنند. توصیف به‌هم‌پیوستگی وقایع در طول‌ زمان، موضوعی است که مـحققان تاریخی به آن تفسیر یا تبیین می‌گویند و احتمالا شکلی کاملا متفاوت از تـبیین در عـلوم‌ دیـگر‌ به خود بگیرد. یکی از مستمرترین مباحث میان محققان تاریخی بحث دربارهء تعمیم بوده است. روش‌ پژوهش تـاریخی ‌ ‌بـه عنوان یک روش علمی سطوح متفاوت تعمیم را برای توصیف‌ و تبیین‌‌ داده‌های تاریخی به کـار مـی‌گیرد.
از نـظر بسیاری از محققان تاریخی، در روش تاریخی هدف از تعمیم، بیان قوانین کلی‌ نیست و محققان تاریخی به این نـوع تعمیم‌ها علاقه‌مند نیستند‌، بلکه‌ آنان‌ سعی می‌کنند یک‌ واقعه خاص‌ را‌ در‌ زمان و مکان خـاص مورد بررسی قرار دهـند درهـرحال امروزه اکثرا موافق‌اند که برخی تعمیم‌ها در شکل تبیین و یا توصیف اجتناب‌ناپذیر است‌. یکی‌ از‌ شکل‌های تبیین تاریخی روایتاست. اگرچه در دهه‌ای اخیر‌ محققان‌ تاریخی بر تحلیل‌های تاریخی-که مشابه آزمون فرضیه‌ها و روش استدلالی و بـرهان‌آوری در علوم دیگر است، تأکید بیشتری دارند. هر‌ دو‌ روش‌ طرفدارانی دارد، اگرچه روایت به خاطر ویژگی‌ تاریخی‌اش جلب توجه‌ بیشتری کرده است.
آرتور دانتو(Arthur Coleman Danto) معتقد است که تبیین‌های روایتی یکی از مواردی است کـه تـاریخ را از‌ علم‌ جدا‌ می‌کند. محققان تاریخی هنوز کاملا آشکارا بر روایت تکیه می‌کنند. در‌ عمل‌ روایت یا تحلیل را بسته به مسائل ویژه موجود و در دسترسشان به کار می‌بندند. البته آنها‌ غالبا‌ هر‌ دو روش را در آن واحـد بـه کار می‌بندند. به علاوه این‌ موضوع‌ با‌ تعمیم و با اهداف محقق در ارتباط است. روایت برای تشریح و تبیین وقایع و صحنه‌های تکرارنشدنی‌ و خاص‌ و یکتا‌ بسیار مناسب‌ است؛ در حالی که تحلیل تاریخی معمولا بـرای تـعمیم فرایندهای تکرارشدنی و بازگشت‌پذیر بسیار مفید است‌. به‌ طور خلاصه محققان تاریخی در روش و رویکرد بسته به اهدافشان متفاوت عمل‌ می‌کنند‌. برخی‌ به‌ صحنه‌ها و وقایع بسیار خاص و تکرارنشدنی علاقه‌منداند و برخی به‌ فـرایندهای تـکرارپذیر و عـمومی علاقه‌مندند. (نورد، 1989).
دیوید پاول‌نورد در مقاله‌ای بـا عـنوان«مـاهیت تحقیق تاریخی به دو نوع محقق‌ تاریخی‌‌ اشاره‌ کرده است؛یکی محقق تاریخی انسان مدار و دیگری محقق تاریخی علوم اجتماعی. از نظر نـورد‌، مـحقق‌ تـاریخی انسان‌مدار اساسا به وقایع و صحنه‌های خاص تکرارناپذیر و یـکتا و بـی‌نظیر علاقه‌مند است‌ و به‌ دنبال‌ این است که یک واقعه را با درک زمینه آن در زمان و مکان‌ خاص و ویژه‌ آن‌ بررسی‌ کند. انـسان‌مدار مـمکن اسـت که ایده‌ها و روش‌های علوم اجتماعی را به کار‌ گیرد‌، اما بـه دخالت دادن تئوری علوم اجتماعی علاقه‌مند نباشد. در انسان‌مداری، سبک و روش توصیف و تبیین غالبا‌ روایت‌ است. از این نظر می‌توان محقق انـسان‌مدار را هـمان مـحقق‌ مطالعات فرهنگی‌ دانست‌ که کمتر به دنبال تعمیم است و تنها‌ بـه‌ تـبیین‌ آن رویداد در آن زمان و مکان خاص‌ می‌پردازد‌.
از طرف دیگر، محقق علوم اجتماعی به فرایندهای عام و تکرارپذیر علاقه‌مند اسـت و عـمدتا‌ بـه‌ دنبال تعمیم‌ها و تئوری‌هایی برای تبیین‌ انواع‌ وقایع بدون‌ توجه‌ به‌ زمان و مـکان آن اسـت. چـنین محققانی‌ غالبا‌ روش‌های علوم اجتماعی را برای کمک به دسته‌بندی پدیده‌های تاریخی‌ به کار‌ مـی‌گیرند‌ و بـه دنـبال خلق تئوری اجتماعی هستند‌(مانند مارکس و توین‌بی). روش‌ تبیین‌‌ ممکن است روایت باشد امـا‌ غـالبا‌ به شکل تحلیل علمی است . (نورد، 1989).
محققان تاریخی انسان‌مدار با تعمیم‌ مخالف‌ نیستند. آنـها پذیـرفته‌اند کـه هر‌ اظهار‌ نظری‌‌ دربارهء فعالیت‌های انسانی‌ کم‌وبیش‌ با میزانی تعمیم همراه‌ است‌. چرا کـه فـعالیت‌های انسانی از واقعیت جدا و به زبان بیان شده‌اند. اما به دو‌ دلیل‌ تعمیم هدف و سـبک تـاریخ انـسان‌مدار نیست‌:
اولا‌ محقق تاریخی‌ انسان‌مدار‌ می‌پندارد‌ که تعمیم سطح بالا‌ در وقایع تاریخی غیرممکن‌ است.
ثانیا، وی مـعتقد اسـت که درک گذشته، نه از تعمیم‌ که‌ از توجه دقیق به تکرارناپذیرها و وقایع‌ خاص‌ و بـی‌نظیر‌ نـاشی‌ مـی‌شود‌.

جهت‌دار بودن وقایع‌ تاریخی‌

در روش پژوهش تاریخی، شاهد و مدرکی که محقق باید با آن کار کند، نـمونه‌ای جـهت‌دار در‌ مـورد‌ سندی‌ در گذشته است و ماهیت این جهت‌گیری را‌ نیز‌ نمی‌توان‌ معین‌ کرد‌. به‌ هـمین دلیـل‌ تعمیم از طریق استنتاج آماری یا حتی از طریق عقل سلیم، آکنده از بی‌اطمینانی و عدم قطعیت‌ است. مجموعهء بـی‌شماری از اسـناد و مدارک مربوط به رفتار‌ انسان‌های گذشته برجای مانده‌ است، اما روابط روشـن و عـینی بین این اسناد و مدارک و جمعیت‌هایی که ایـن اسـناد بـه آنها تعلق دارد، ناشناخته و یا غیرقابل شناخت بـاقی مـانده‌اند . حتی‌ هنگامی که‌ شاهد یا مدرکی بسیار گویا و عینی است، شاید تعمیم آن بـه رفـتار جمعی نامناسب باشد. از طرف دیـگر، شـاید محقق تـاریخی بـه مـطالعهء گونه‌ها و دسته‌هایی از وقایع‌ علاقه‌مند‌ باشد کـه‌ مـعدود و قلیل است، به طوری که تعمیم با خطر زیادی همراه باشد. مـحققان تـاریخی وقایع تکرار ناپذیر و خاص را کشف و بـررسی‌ و دنبال‌ می‌کنند. به خـاطر ایـنکه چنین‌ اکتشاف‌ و بازیابی‌هایی‌ گذشته را بـه مـراتب بهتر از تعمیم‌ها تبیین می‌کند. محقق تاریخی همانند دانشمندان علوم‌ اجتماعی با تبیین سـروکار دارد امـا تبیین رویدادهای تکرارناپذیر‌ و خاص‌. ایـن تـبیین‌ها مـمکن‌ است‌ شکل‌های‌ ویـژه‌ای هـمانند روایت یا داستان را بـه خـود بگیرد . (نورد، 1989).
محقق تاریخی انسان‌مدار یا همان محقق مطالعات فرهنگی گذشته را با تعریف داستان‌ها تـبیین و تـشریح می‌کند. سبک روایتی یا‌ داستانی‌، صـرفا نـوعی توصیف بـه نـظر مـی‌رسد و در حقیقت آن شکل را به خـود می‌گیرد. تبیین‌های تحلیل و تعمیم‌های علوم رفتاری شاید کمک‌ کمی به درک فکر و عمل و واقعه‌ای منحصر بـه فـرد‌ و منفرد‌ بکند، توصیف‌ دقیق و نزدیک بـه‌ شـکل داسـتان و روایـت مـی‌تواند بسیار قابل فـهم و روشـن باشد. اما روایت فراتر از یک‌ توصیف‌ است؛روایت سازماندهی منطقی موارد، به ترتیب وقوع زمانی رویـداد‌ بـا‌ هـدف‌ تبیین است. کار محقق تاریخی تبیین و تـشریح تـغییر در طـول زمـان بـا ایـجاد پیوند از طریق روایت ‌‌رویداد‌ از لحظه شروع تا پایان آن است همچنین کار وی قدرت تبیین مرتب‌ یک‌ روایت‌ در پیوند علّی‌ بین هر مرحله و مرحله بعدی است. به بیان دیـگر یک روایت شاید‌ تنها پاسخ مناسب برای‌ سؤالی است که محققان تاریخی می‌پرسند:«چه شد که‌…چه شد که بن‌ دی‌ در سال 1833 نیویورک سان را بنیان نهاد؟»قانون کلی نمی‌تواند به ایـن سـؤال پاسخ دهد به خاطر اینکه‌ قوانین کلی نمی‌توانند برای ما داستان تعریف کنند. بنابراین روایت نوعی تبیین است‌ اما تبیین‌ صرف نیست، یک روایت شناختی را ارائه می‌دهد که اصلا تـبیین نـیست آن شناختی است که در طول بررسی و مطالعه و رد طی رویارویی با غنای خود واقعه به دست‌ می‌آید‌.
این مسئله شاید کار اصلی محقق تاریخی انـسان‌مدار بـاشد. در دهه 60 و 70 محققان‌ تاریخی به مـطالعهء سـاختار اجتماعی و روش‌ها و الگوهای علوم اجتماعی بازگشتند. در حقیقت، انسان‌مداری رو به زوال‌ رفت‌ و برعکس علوم اجتماعی با خوداتکایی تمام سیر صعودی‌ گرفت. اما این روند ادامه پیـدا نـکرد. به طوری که نـه تـنها تاریخ انسان‌مدار روایتگر ادامه پیدا کرد، بلکه یک دورهء‌ احیا‌ و بازخیزی در دههء 80 شکل گرفت. به عبارتی با وجود علاقه به‌ روش‌های علوم اجتماعی محققان تاریخی همچنان به نتایج فکر و عـمل انـسانی منحصر بفرد و یگانه علاقه‌مند ماندند . (نورد، 1989).

علمی بودن روش تاریخی

در‌ مورد‌ علمی‌ بودن یا نبودن روش تحقیق تاریخی دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.
الف. دلایل و دیدگاه مخالفان

  1. اگرچه هدف علم پیش‌بینی است، تاریخ‌نویسان همیشه نمی‌توانند امور را بـراساس وقایع‌ گذشته‌ تعمیم‌ دهند‌. وقایع گذشته اغلب برنامه‌ریزی‌ نشده و یا طبق بـرنامه تـحول نـیافته‌اند، بنابراین‌ عوامل کنترل‌نشده که روایی و تعمیم‌پذیری آن را محدود می‌سازند، زیاد است. (با توجه به این‌که یکی از ویژگی‌های علم، قابلیت پیش‌بینی آن است. محققان تاریخی اغلب نمی‌توانند براساس وقایع گذشته، تعمیم‌ها یا پیش‌بینی‌هایی را برای آینده نتیجه بگیرند. زیرا وقایع و حوادث گذشته، اغلب بدون برنامه حاصل شده‌اند یا آنچنان‌که در برنامه بوده است، صورت نیافته‌اند.)
  2. محققان تاریخی باید بر مشاهدات گزارش‌شده دیگران تـکیه‌ ‌کـنند‌، که‌ اغلب صلاحیت این‌ افراد و گاهی نیز عینیت گزارش‌های آنان مورد تردید‌ اسـت‌.
  3. مـحقق تـاریخی مانند کسی است که سعی می‌کند معمای پیچیده‌ای را که بیشتر قسمت‌های‌ آن حذف‌ شده‌ است‌، کـامل کند. او باید براساس شواهدی که اغلب نیز ناقص است، آنچه‌‌ را‌ که‌ اتفاق افـتاده و دلیل وقوع آن را استنباط و شـکاف مـوجود را پر کند. (محقق تاریخی، اغلب در تشخیص حقایق، دچار ابهام است و درست مثل فردی عمل می‌کند که می‌خواهد قسمت‌های مختلف ماکتی را که تکه‌هایی از آن گم شده است، سر هم کند؛ به‌همین جهت، به‌ناچار درصد پرکردن جای خالی این واقعیت‌ها از طریق استنتاج‌ها و استنباط‌های ذهنی از حوادث گذشته برمی‌آید.)
  4. مطالعه تاریخی‌ برخلاف‌ تحقیقات‌ آزمایشی در یک محیط و نظام بسته و محدود عمل‌ نمی‌کند، تاریخ‌نویس نمی‌تواند شرایط مشاهده را‌ کنترل‌ و متغیرهای مهم را دستکاری کند.

ب. دلایل و دیدگاه موافقان:

  1. محقق تاریخی حدود یک مسئله‌ را‌ مـشخص‌ و فرضیه‌ها یا سؤالات تحقیق را مطرح می‌کند، داده‌های اولیه را جمع‌آوری و تجزیه و تحلیل نموده‌، هماهنگی‌ یا ناهماهنگی فرضیه‌ها را با شواهد موجود می‌آزماید و تعمیم‌ها و نتایج را تنظیم می‌کند‌.
  2. هرچند‌ محقق‌ تاریخی خود ممکن است شـاهد رویـدادهای گذشته نباشد و یا به طور مستقیم داده‌ها را جمع‌آوری‌ نکرده‌ باشد، اما ممکن است گواهی عده‌ای از شاهدانی که‌ رویدادها را از‌ دیدگاه‌های‌ مختلف‌ مشاهده کرده‌اند را در اختیار داشته باشد. وقایع بعدی‌ ممکن است بـرخی اطـلاعات اضافی را‌ فراهم‌ کرده‌ باشد که مشاهده‌کنندگان معاصر به آن‌ دسترسی ندارند. محقق تاریخی به دقت‌ رویدادها‌ را مورد تجزیه و تحلیل انتقادی قرار می‌دهد تا اعتبار و صحت و دقت آن را بررسی کند.
  3. مـحقق‌ تـاریخی‌ نیز در نتیجه‌گیری‌های خود همانند دانشمندان علوم مادی و فیزیکی از اصول‌ احتمال‌ پیروی‌ می‌کند.
  4. اگرچه محقق نمی‌تواند متغیرها را به‌ طور‌ مستقیم‌ کنترل کند اما این‌‌ محدودیت‌ ویژگی بـیشتر تـحقیقات عـلوم اجتماعی و رفتاری، به ویژه تـحقیقات غـیرآزمایشی‌ اسـت.
  5. میلیون‌ها حقایق تاریخی را می‌توان نگاشت که هم غیر متخصص و هم متخصص تاریخ را یکسان قانع کند
  6. اگرچه مشاهدات‌ محققان‌ تاریخی معمولا به صورت کیفی‌ توصیف‌ می‌شوند نه‌ به‌ صورت‌‌ کمّی، فقدان از اندازه‌گیری‌های کمّی، محقق‌ را‌ از کاربرد روش‌های عـلمی در فـعالیت‌های‌ خـود باز نمی‌دارد، زیرا توصیف کمّی‌ و کیفی‌ هر دو بـرحسب مـناسبت در سایر‌ تحقیقات‌ علمی نیز به‌ کار‌ می‌رود(حسن‌زاده، 1382، 382)
  7. با‌ بررسی حوادث و رویدادهای تاریخی، می‌توان تا حدی قابلیت پیش‌بینی پدیـده‌ها را بـه دسـت‌ آورد‌ برای مثال علل سقوط حکومت‌های‌ سلطنتی‌ و رژیم‌های‌ نامردمی در طول‌‌ تـاریخ‌ قابلیت پیش‌بینی سقوط یک‌ دولت‌ نامردمی را ارائه می‌دهد(خلیلی‌شورینی، 1375، 86)
  8. محقق تاریخی محدودیت‌های موضوع مورد مطالعه و تحقیق را تعیین و شناسایی می‌کند، فرض‌ها یا سؤال‌هایی را مطرح می‌نماید؛ که باید برای آن‌ها پاسخ‌هایی مناسب فراهم کند، اطلاعات لازم را جمع‌آوری و تجزیه و تحلیل می‌کند، به آزمودن فرض‌ها‌ی خود می‌پردازد و از آنها نتایجی به‌دست می‌آورد که تا اندازه‌ای قابل تعمیم است. بنابراین و با توجه به مراحل منظم و علمی فوق‌الذکر، می‌توان ادعا کرد که این دست از فعالیت‌ها تا اندازه‌ای جنبه علمی دارد.
  9. محقق تاریخی، برای رسیدن به نتایج، گاهی اصولی از احتمالات را به کار می‌بندد که شبیه به همین اصول را پژوهش‌گران علوم فیزیکی نیز مورد استفاده قرار می‌دهند.
  10. این واقعیت که محقق تاریخی نمی‌تواند متغیرهای بازیگر در موقعیت واقعه را مستقیما کنترل کند، کاملا واضح و روشن است. اما باید توجه داشت که این محدودیت در بیشتر تحقیقات علوم رفتاری، به‌ویژه در تحقیقات غیر آزمایشگاهی مانند پژوهشهای جامعه‌شناسی، روانشناسی اجتماعی و اقتصاد نیز کم و بیش وجود دارد.


اما با توجه به ماهیت پدیده‌های تاریخی، آیا می‌توان تحقیق تاریخی را علمی دانست. 

اصول اساسی در روش‌های تاریخی

در استفاده از روش‌های تاریخی چند اصل اساسی مورد توجه است:

1. اصل نسیان یا خود فراموشی و بی‌طرفی؛ این اصل، در برابر خودمیان‌بینی قرار دارد. که به چند صورت محقق می‌شود:
الف) فرازمانی؛ محقّق باید ارزش‌های زمانه خود را بر زمان تحقیق تحمیل نکند.
ب) فراغت ارزشی؛ باید از ارزش‌های خاص ذهنی خود آگاهی یابد و از تحمیل آنان به موضوع تحقیق اجتناب ورزد.
ج) فرامکانی؛ تحقیق تاریخی، معمولا به‌نوعی تمایز مکانی را به‌همراه دارد. به‌همین جهت باید به ضرایب تأثیر مکان بر ارزش‌ها، مراسم، عادات و . . . توجّه داشت.
2. اصل تأمل و شک‌گرایی مثبت؛ محقّق باید در پذیرش داده‌ها به‌صور مختلف تأمل ورزد و در این راه، از عوامل بسیاری مثل عقل سلیم و شناخت نویسنده مدد گیرد.
3. اصل استقرا؛ محقق در اسناد گوناگون غور می‌کند، جزء جزء حوادث را شناسایی می‌نماید و در هر گام، احتیاط را نصب‌العین خود می‌سازد؛ تا در نهایت به شناخت جامع دست یابد.
4. اصل جامعیت، بازساخت کلی؛ هر حادثه، در درون مجموعه‌ای یا شبکه‌ای علّی جای یافته و در آن معنی پیدا می‌کند. شناخت مجموعه، بدون شناخت هریک از عناصر ممکن نیست. همچنانکه شناخت هر حادثه جزء در کل یا مجموعه به‌دست نمی‌آید.

البته در هرگونه تفسیر و تحلیل تاریخی نکاتی را باید در نظر داشت:
1. حذر از کل‌گرایی؛
2. حذر از دادن قانون علمی برای مجموع تاریخ؛
3. دانستن اینکه هیچ‌گونه جبر علمی در تاریخ نیست؛
4. حذر از پیشگویی در مجموع تاریخ و . . . .

مراحل تحقیق تاریخی

مطالعه تاریخی سه گام مقدماتی و دو گام اساسی دارد (سه گام نخستین آنگونه که در سایر مطالعات وجود دارد است):

1. صورت‌بندی مسئله؛ در این مرحله مقدماتی به این می‌پردازیم که چه مسأله‌ای را باید حل کنیم؟ و به چه مسأله‌ای باید بپردازیم؟
2. تدوین فرضیه؛ باید محقق، مقدمتا بیان کند که چه فرضیه‌ای را برای شروع تحقیق مد نظر قرار داده است؟
3. نقد منابع و اسناد؛ محقق قبل از پرداختن به تحقیق ناگزیر از نقد و بررسی منابع و اسناد است.
4. توصیف تاریخی؛ در مقام توصیف، به این می‌پردازیم که این پدیده تاریخی یا دیدگاه مورد مطالعه، کی، کجا، در چه موقعیّتی، چگونه، به‌وسیله چه کسی یا کسانی و به چه صورتی ظهور یافته است؟
مورخ در این مقام، محتاج اسناد و مدارک است. توصیف، لزوما کشفی نیست بلکه غالبا مورّخ ناچار از بازسازی است و این، صعوبت توصیف تاریخی را نشان می‌دهد. هرچند توصیف دقیق‌تر باشد مراحل بعدی کامل‌تر می‌گردد. به هر روی، آغاز مطالعه تاریخی، توصیف دقیق و فراگیر همه ابعاد و مبتنی بر اطلاعات قابل وثوق از نحوه ظهور حادثه است. محقق در مقام توصیف، غالبا با سه مسأله عمده توصیف ظهور، تطور و وضعیت نهایی حادثه تاریخی مواجه است.
5. تبیین تاریخی؛ پس از تکمیل مقام توصیف، انتظار می‌رود محقّق در مقام تبیین حادثه نیز برآید. تبیین، بیان علّت وقوع حادثه یا تطور آن در پرتو قانون کلی است. در مقام تبیین نیز مانند توصیف، سه مسأله عمده تبیین ظهور، تطوّر و وضعیت حادثه تاریخی وجود دارد.

انواع منابع تحقیق تاریخی

اولین وظیفه محقق تاریخی بررسی در مورد درستی، اعتبار و معنی‌دار بودن اطلاعات جمع آوری شده است. اطلاعات مورد نیاز در پژوهش تاریخی را می‌توان از دو منبع یا مأخذ به‌دست آورد:[8]
الف) منابع دست اول (Primary Sources)؛ مانند:
1. اسناد و مدارکی که توسط ناظران واقعی و بلاواسطه واقعه ضبط و نوشته شده‌اند.
2. بقایای که از افراد یا گروه به‌جا مانده است؛ مانند: فسیل‌ها، اسکلت‌ها، ابزارها، لباس‌ها، سکه‌ها و مانند آنها.
3. گواهی شفاهی فرد ناظر در جریان وقوع حادثه. معمولا کسب این اطلاعات از طریق مصاحبه شخصی صورت می‌کیرد.
ب. منابع دست دوم (Secondary Sources)؛ منابع دست دوم گزارش‌هایی است که گزارش‌گر آن ناظر عینی واقعه نبوده و امکان دارد، گزارش مذکور براساس مصاحبه با مشاهده‌کننده واقعی حادثه تهیه و تنظیم‌شده باشد یا گزارش‌گر، گزارش این فرد را مطالعه کرده است. معمولا محقّقان تاریخی هنگامی از منابع دست دوم استفاده می‌کنند که اطلاعات دست اول موجود نباشد.
تعدادی از منابع تحقیق تاریخی عبارتند از:
1. منابع مکتوب؛ کتاب‌ها، روزنامه‌ها، شرح وقایع تاریخی، سالنامه‌ها، بیوگرافی‌ها و مواردی از این دست.
2. منابع شفاهی؛ منابع و مطالبی که سینه به سینه از نسلی به نسلی دیگر منتقل می‌شود؛ مثل تصانیف، اشعار، داستان‌ها، افسانه‌ها، ضرب‌المثل‌ها، فولکلور ملل و سنن ملی.
3. منابع تصویری؛ فیلم، نقاشی و . . .
4. منابع ساختمانی؛ ابنیه تاریخی، مقبره‌ها، محل‌های مسکونی مربوط به گذشتگان.
5. منابع مادی و ابزاری؛ سفال‌ها، سکه‌ها، ظروف، آلات و ابزار و کتیبه‌ها.
6. اسناد الکترونیکی؛ فیلم، نوار صوتی، صفحه و . . . .

مسائل و مشکلات موجود در روش‌های تاریخی

کار تحقیق در امور و پدیده‌های تاریخی هرچند جالب و لازم، لیکن بسیار دشوار است. در این مسیر مشکلاتی وجود دارد از جمله:
1. معمای عینیّت؛ کوشش مورّخ در جستجوی علت و مسئله غایت، او را با معمای عینیت مواجه می‌کند؛ چون در کشف علل، مورّخ فقط اکتفا به این نمی‌کند که علت‌های کافی یا ضروری برای حوادث را بیابد، ناچار غالبا می‌کوشد، بین آنچه علّت واقعی و مستقیم واقعه است با آنچه علّت مستقیم و مربوط نیست، تفاوت بگذارد و این امری است که او را وارد قلمرو ارزش‌ها می‌کند. قضاوت‌های دور از بی‌طرفی در مسئله علیّت ما را وارد قلمروی می‌کند که منطق تاریخ یا علم شناخت تاریخ است.
2. وسوسه تعمیم و پیش‌بینی؛ جامعه‌شناسی در آستانه پدیده‌های تاریخی هر لحظه در وسوسه تعمیم و پیش‌بینی است. فلسفه تاریخ و تاریخ‌زدگی عینا همین بود. محقق جامعه‌شناسی برای آنکه وجود خود را از مورّخ متمایز سازد، قطعا بدان روی می‌آورد.
3. تحمیل ناآگاه زمان خویشتن؛ محقق خواه ناخواه در معرض این خطر قرار دارد که حتی برای یک لحظه، زمان خود را با زمان مورد مطالعه یکسان انگارد و در نتیجه، حرکت و ناهمسانی ناشی از آن‌را از یاد برد.
4. عنصر گزینش؛ پدیده‌های تاریخی، بی‌واسطه مطالعه شدنی نیستند و امکان احیای آنها نیز نیست؛ گاه، واسطه‌ها دور، دست نیافتنی و متعددند، در مواردی بین اندیشه‌ها تضاد و تخالف دیده می‌شود و این از آن روست که ذهنیت، عاملی مؤثر در نقل پدیده‌هاست. یکی از این عوامل ذهنی، گزینش است. هر مورخ از زاویه دیدی خاص، نظر می‌کند و از روزنه همان زاویه، حوادث و مسبّبات آنها را برمی‌گزیند. هیچ دو مورخی از یک حادثه، یک نوع تفسیر و تاریخ نمی‌نویسد. به تعداد مورخان، تاریخ می‌توان داشت؛ یعنی نه تنها در گزیدن چهره‌ای از حوادث ناگزیریم، بلکه در گزیدن خود حوادث چاره نداریم.

نکات مثبت روش‌های تاریخی

1. منظومه‌نگری؛ منظور این است که محقق تاریخی، با توجه به فاصله‌ای که با واقعیت مورد مطالعه دارد، می‌تواند آن‌را همچون یک منجم در یک کهکشان ببیند.
2. ضد محیط بودن؛ محقق نباید با واقعیت مورد تحقیق، چنان خو گیرد که جهات مثبت و منفی آن‌را نبیند.
3. صیقل‌یابی واقعیت؛ با فاصله یافتن از واقعیت، بهتر می‌توان آن واقعه و عوامل درست و پشت پرده آن‌را دید. با گذشت زمان، اندیشه‌ها مطرح می‌شوند و از برخورد آنان برق حقیقت جهیدن آغاز می‌کند.
4. پیوست یا استمرار؛ محقق تاریخی، برخلاف محقق جامعه‌شناسی، می‌تواند نه تنها واقعیت، بلکه تبعات و استمرار آن‌را نیز ببیند. تلاش دشوار پیش‌بینی در تاریخ، از جهتی کاستی می‌پذیرد، زیرا در جریان حرکت، واقعیت عینا دیده می‌شود.

اهمیت و ضرورت مطالعات تاریخی

هدف تحقیق تاریخی به‌کار بردن داده‌های مربوط به واقعیت‌های مرتبط با رویدادهای گذشته و تفسیر آن‌ها است. از این طریق می‌توان به عوامل مؤثر در بروز وقایعی که در گذشته رخ داده است، پی برد و رویدادهای زمان حال را بهتر شناخت. تحقیق تاریخی کمک می‌کند تا با تحلیل داده‌های مربوط به عادات، رسوم، سنت‌ها و چگونگی انجام اموری که به‌نحوی در گذشته بوده‌اند، درک بیشتری به‌دست آوریم. [3]
شناخت پدیده‌های تاریخی از دو جهت مفید است:
1. ضرورت شناخت تغییرات اجتماعی؛ یکی از مهمترین فواید شناخت تاریخی و پدیده‌های تاریخی، سنجش و اندازه­گیری دگرگونیها، مسیر و آهنگ آنها است. مبحث تغییرات اجتماعی از مهمترین و فراگیرترین مباحث دانشهای اجتماعی-انسانی است. از همین­رو، تمامی دانشمندان، از افلاطون تا هگل؛ از جمله سن سیمون، بوسوئه، ماکیاول، ویکو، هردرف اگوست کنت، دورکیم و پرودون، مسئله تغییر اجتماعی را آن­چنان مطمح نظر قرار داده­اند که به­زعم دورکیم طرح مسئله تغییر در جامعه و مسیر حرکت جوامع از جامعه­شناختی نیز قدیم­تر است.
2. شناخت و پیش‌بینی آینده؛ شناخت و پیش­بینی آینده برای هر فرد و هر جامعه ضروریست و در راه تحقق این مهم، شناخت تاریخی، گامی اجتناب­ناپذیر است؛ زیرا برای پیش­بینی حرکت پدیده‌ها باید به عقب بازگشت و گذشته آنان را شناخت. در اصطلاح به آن "فرافکنی روند" اطلاق می‌شود.

ماهیت پدیده‌های تاریخی

برخی از مشخصات پدیده‌های تاریخی چنین‌­اند:
الف) غیر زنده‌اند؛ حوادث تاریخی زنده نیستند؛ بلکه مربوط به گذشته دور یا نزدیک‌اند. از این‌رو، درک و فهم مستقیم آن­ها ممکن نیست. پس همواره به‌طور باواسطه، مطالعه و یا ارزیابی می‌شوند.
ب) تکرارناپذیرند؛ گذشته تاریخی هرگز عینا تکرارشدنی نیست؛ چراکه مورخ، خواه ناخواه، با معیارهای جامعه زمان خود با گذشته مواجه می‌شود؛ پس باید ضریب انحراف خاصی را در ارزیابی خود بپذیرد.
ج) فقط در اسناد و مدارک نیستند؛ حوادث تاریخی هرگز تماما در اسناد و مدارک جای نمی­گیرد و مورخ ناچار است از روش­های استنتاجی، جهت تکمیل این خلأ استفاده کند، که طبیعتا عنصری تازه بر واقعیت تاریخی می‌افزاید.
د) مجزّا نیستند؛ هیچ واقعه تاریخی به­طور مجزّا و در تجرید معنا ندارد و این قاعده کلی پدیده‌های اجتماعی در همه زمانها است.
ه) از ما دورند؛ در موارد بسیاری این پدیده‌ها از ما دورند و به همان نسبت با روش‌های محقق و زمان او متفاوتند. از این رو نیازمند ترک ارزش­های زمانه خویش و جای گرفتن در زمانه خاص حادثه به­منظور درک درست آن است.
و) غیر روش­منداند؛ امکان استفاده از روش­هایی همچون مشاهده، مصاحبه و . . . در آنها نیست.
ز) باواسطه مطالعه می‌شوند؛ در پدیده‌های تاریخی امکان مطالعه بی­واسطه آنها نیست و راهی جز مطالعه باواسطه آنها وجود ندارد.
در پایان باید گفت که پدیده‌های تاریخی هرچند به گذشته تعلق دارند، لیکن با محقق دارای شوق و هوش تیز، گفتگو می‌کنند و او را به شوق و حرکت وامی‌دارند.

مراحل اساسی یک پژوهش تاریخی

تعیین، محدود کردن و تعریف مسئله: همانند سایر روش‌های تحقیق تاریخی نیز شامل انتخاب موضوع، بیان مسئله و گزاره‌های تحقیق است. در تحقیق تاریخی بیان مسئله با تفصیل بیشتری صورت می‌گیرد. زیرا تصویر ویژگی‌ها و ابعاد مسئله‌ی تحقیق می‌تواند تشخیص داده‌ها مورد نیاز را تسهیل کند و دشواری گردآوری داده‌های لازم را مجسم سازد.

- پاسخ به چهار سوال ذیل می‌تواند انتخاب موضوع و بیان مسئله را تسهیل کند:
- رویداد مورد بررسی در کجا رخ داده است ؟
- چه کسانی با این رویداد سروکار داشته اند؟
- در چه زمانی این رویداد واقع شده است ؟
- چه فعالیتهایی در رابطه با این رویداد صورت گرفته است؟

طیف پاسخ به هریک از سوال‌های یاد شده می‌تواند گستره‌ی مسئله مورد بررسی را وسیع‌تر یا محدودتر کند. شک نیست که در این مرحله ضمن بیان ویژگی‌های مسئله گستردگی محیطی که در آن مسئله بروز نموده است نیز توصیف می‌شود. در این مرحله همچنین باید به علل احتمالی بروز مساله اشاره شود.
انگیزه پژوهشگر و علاقه او به فعالیت‌های پژوهشی و نیز کنجکاوی در مسائل تاریخی می‌تواند در انتخاب موضوع، بیان مسئله و حتی در تحلیل و تفسیر داده‌ها نقش مهمی ایفا کند. (سرمد، 1384، 124-123)

موضوعاتی مورد پژوهش تاریخی

- پنج دسته از موضوعاتی که در علوم انسانی می‌توانند مورد پژوهش تاریخی قرار گیرند:
 مارک بیچ(Mark beach) در یک بررسی، مسائل و موضوعاتی را که در علوم انسانی می‌توانند مورد پژوهش تاریخی قرار گیرند به 5 دسته تقسیم کرده است:
الف: عملکردهای اجتماعی متداول مشهورترین منابع مسائل تاریخی هستند، مانند برنامه ریزی برای تغییرات بنیادی در یک نهاد (آموزش و پرورش)
ب: تاریخچه افراد خاص (شرح حال) و نهادها و تاریخ نهضت‌ها – انگیزه اینگونه تحقیقات، غالبا تمایل به کسب اطلاعات در مورد پدیده‌هایی است که بیشتر مورد آزمایش قرار گرفته اند.
ج :تفسیر ایده‌ها و قایعی که به وضوح بی ارتباط به نظر می‌رسند پژوهشگر ممکن است در مطالعه آنها به صورت جداگانه روابطی را کشف کند و سوالهایی را مطرح سازد که هیچ یک از مورخان تا به حال مطرح نکرده‌اند و سوالات مطرح شده ممکن است اساسی را برای یک تحقیق تاریخی جدید به وجود آورند.
د: چهارمین نوع پژوهش تاریخی عبارتست از ترکیب اطلاعات قدیم با یکدیگر، یا ترکیب اطلاعات قدیم با حقایق تاریخی جدید که پژوهشگر یا دیگران کشف کرده اند.
ه- تفسیر وقایع گذشته‌ای که بیشتر به وسیله مورخان دیگر مطالعه شده‌اند بدین معنا که کوشش می‌شود تاریخ موجود در چارچوب جدیدی تفسیر و اصلاح شود.
بنابراین یکی از مهمترین نکاتی که در تعیین مسئله یا موضوع در پژوهش تاریخی باید مورد توجه و لحاظ قرار گیرد این است که آیا منابع مورد نیاز تحقیق قابل دسترسی هستند یا خیر؟ ( دلاور، 1374، ص 228و229)

در انتخاب مسائلی که از طریق روش تاریخی مورد مطالعه قرار می‌گیرد علاوه بر وجود اسناد و مدارک قابل فهم محقق واقعی کسی است که در موضوع مورد نظر نیز اطلاعات لازم و کافی را دارا باشد . به صرف اینکه شخصی به روشهای تحقیق در علوم اجتماعی آشنایی دارد، نمی‌تواند یک تحقیق تاریخی را به عهده گیرد و به خوبی آنرا به انجام رساند . به همین دلیل است که غالبا در تحقیقات تاریخی مشاهده می‌شود که گروه تحقیق از اشخاصی تشکیل می‌شود که هر یک حداقل در یک شعبه از علوم تبحر کافی دارند. (نبوی، 1374، 155 )

تدوین فرضیه: آلن نونیس(Allan Nevins) کاربرد فرضیه‌ها را با توجه به تحقیق تاریخی ادوارد چانینگ[3] که در پی یافتن پاسخ این پرسش بود که : «چرا معاهده آوریل 1865 شکست خورد ؟ را به عنوان یک نمونه مطرح می‌کند . چانینگ چهار فرضیه تنظیم کرد و هر یک از آنها را در پرتو شواهد جمع آوری شده از نامه‌ها یا یادداشتهای روزانه، گزارشهای رسمی ارتش و دولت هم پیمان آزمود . او فرض کرد که معاهده به دلایل زیر به هم خورد:

  1. شکست نظامی ارتش هم پیمان،
  2. کمبود تجهیزات نظامی،
  3. شرایط طاقت فرسای سربازان هم پیمان و مردم،
  4. تضعیف روحیه‌ی سربازان و عدم تمایل نسبت به ادامه جنگ.

چانینگ شواهدی مطرح نمود که سه فرضیه‌ی اول را رد کرد. هنگامی که ارتش تسلیم شد بیش از 200000 سرباز کاملا مجهز در ارتش بودند، تولید باروت و اسلحه وسایل کافی برای ادامه جنگ را فراهم می‌کرد و غذای کافی برای حفظ شهرنشینان و مردان جنگنده وجود داشت.
چانینگ نتیجه گرفت که فرضیه‌ی شماره 4 تضعیف روحیه سربازان و عدم تمایل به جنگ، با توجه به ترک خدمت تعداد زیادی از افسران و مردانی که ثبت نام کرده بودن قابل توجیه است. افسران ارتش هم پیمان گواهی دادند که جلوی بسیاری از نامه‌هایی را گرفته‌اند که در آنها خانواده‌های سربازان را به ترک خدمت تشویق کرده بودند.
هرچند فرضیه تایید شده آنقدر مشخص و دقیق نبود که مخصوصا در این مورد مفید واقع شود، اما رد سه فرضیه اول سبب شد که وی توضیحاتی را که در این رابطه عموما مورد پذیرش عام بود کنار بگذارد. این مثال یک مطالعه‌ی تاریخی را نشان می‌دهد که در آن فرضیه‌ها به روشنی بیان شده اند.
هرچند در تحقیقات تاریخی همیشه فرضیه‌ها به طور صریح بیان نمی‌شوند، اما معمولا به طور ضمنی مطرح می‌گردند، مورخ، شواهد را جمع آوری نموده و صحت آنها را به دقت ارزشیابی می‌کند. اگر شواهد جمع آوری شده با پیامدهای فرضیه هماهنگ باشند، فرضیه تایید می‌شود. از طریق چنین ترکیبی است که تعمیمهای تاریخی تحقق می‌پذیرد. (بست، 1379 – ص181و180 )

جمع آوری و سازمان‌دهی اطلاعات

یکی از تفاوتهای روش تاریخی با سایر روشهای تحقیق این است که در این روش پژوهشگر برای گردآوری داده‌ها همانند محقق علوم پایه (مثلا شیمی) به مشاهده مستقیم نمی‌پردازد. بلکه به گردآوری «آثار» و «ردپای» وقایع می‌پردازد. بنابراین منابعی را جستجو می‌کند که به وسیله‌ی آنها شواهدی از وقایع گذشته بیابد.
سندها و منابعی که پدیده‌های اجتماعی بر رویشان اثرهایی باقی می‌گذارند بسیار فراوان و بسیار گوناگونند. بایگانیها، سرشماریهای آماری، مطبوعات، اسناد شخصی، آلات و ابزار، تصویرها، عکسها، فیلمها، صحنه‌های گوناگون، نوارهای ضبط صوت و جز آن . ( دلاوری، 1375، 79)

منابع داده‌های مورد نیاز تحقیق تاریخی را می‌توان به دو گروه عمل تقسیم کرد.
اول) منابع دست اول : شامل گزارش شاهدان عینی است این گزارشها توسط یک مشاهده گر واقعی یا کسی که در واقعه‌ی تاریخی شرکت داشته است گزارش شده است.
دوم) منابع دست دوم : شامل گزارشهایی است که گزارشگر خود شاهد عینی آن نبوده است . او ممکن است با یک مشاهده گر واقعی صحبت کرده یا گزارش مشاهده گری را خوانده باشد، اما گواهی گزارشگر یا شرکت کننده‌ی واقعی نیست . منابع دست دوم گاهی ممکن است مورد استفاده قرار بگیرند، اما چون اطلاعات دست دوم بر اثر انتقال تغییر می‌کنند لذا پژوهشگر فقط هنگامی از آنها استفاده می‌کند که منابع دست اول در دسترسی او نباشد.
اول) منابع دست اول داده‌ها:
1- اول) اسناد و مدارک شامل گزارشهایی است که توسط شرکت کنندگان در واقعه و یا شاهدان عینی نگهداری و نوشته می‌شود . این منابع به منظور انتقال اطلاعاتی که در آینده مورد استفاده قرار می‌گیرد تهیه می‌شوند . اسناد که به عنوان منابع دست اول تهیه می‌شوند عبارتند از قوانین اساسی، فرمانها، قوانین، رای دادگاهها، صورتجلسه‌ها و گزارشهای رسمی، شرح حالهایی که خود افراد نوشته باشند، نامه‌ها، خاطرات، شجره نامه‌ها، قراردادها، قباله‌ها، اجاره نامه‌ها، وصیت نامه‌ها، گواهینامه‌ها، اقرار نامه‌ها، استشهادها، اظهار نامه‌ها، آگهی‌ها، گواهی‌ها، فهرست‌ها، اعلامیه‌ها، صورت حسابها، رسیدها، سوابق روزنامه‌ها و مجلات، آگهی‌های تجارتی، نقشه‌ها و نمودارها، کتابها، جزوه‌ها، کاتولولها، فیلم‌ها، عکسص‌ها، نقاشی‌ها، کتیبه‌ها، گزارشها، رونوشت‌ها و گزارشهای تحقیقی.
آثار مربوط به یک شخص، گروه، یا زمان، سنگواره‌ها، استخوانها، ابزارها، سلاح‌ها، غذا، ظروف، لباس، ساختمانها، اثاث خانه، عکس‌ها، نقاشی‌ها، سکه‌ها و اشیاء هنری نمونه‌هایی از آثار و بقایایی هستند که به منظور استفاده از آنها در انتقال اطلاعات یا به عنوان مدارک تاربخی تهیه شده اند، اما این منابع ممکن است شواهد روشنی درباره‌ی گذشته بدست بدهند مثلا، محتویات یک مقبره باستانی ممکن است درباره‌ی نحوه‌ی زندگی مردم، غذا، لباس ابزار و سلاح‌ها، هنرهای، عقاید مذهبی، مفاهیم زندگی و عادات آنها اطلاعات زیادی در اختیار پژوهشگر بگذارد.
اول) گواهی شفاهی : یعنی گزارش لفظی یک شاهد، یا شرکت کننده در یک واقعه این مدارک در یک مصاحبه شخصی به دست می‌آید و هنگامی که شاهد در رابطه‌ی با تجارب خود به آنها اشاره می‌کند، می‌توان آنها را ثبت کرد و یا رونوشت آنها را تهیه نمود.
دوم) منابع دست دوم داده‌ها: داده‌های منابع دست دوم برای مقاصد تحقیق ارزش محدودی دارند، زیرا انتقال اطلاعات از فردی به فرد دیگر ممکن است اشتباهاتی را سبب شود . بیشتر کتابهای درسی تاریخ و فرهنگنامه‌ها نمونه‌هایی از منابع دست دوم هستند، زیرا مطالب آنها اغلب چندین بار از سوابق اصلی و دست اول وقایع جابه جا شده است.
برخی از منابع ممکن است برای پاره‌ای از هدفها به عنوان منابع دست دوم و برای بعضی هدفهای دیگر منابع دست اول به شمار روند. مثلا کتاب درسی تاریخ آمریکا که برای دبیرستانها نوشته شده است معولا یک منبع دست دوم است. اما اگر کسی بخواهد تغییراتی را که در تاکید بر ملی گرایی در کتابهای درسی تاریخ دبیرستانهای آمریکا روی داده است مطالعه کند، مطالعه‌ی این کتابها جزء اسناد یا منابع دست اول خواهد بود.
اولین قدم در برنامه ریزی یک پژوهش تاریخی، شناسایی و دستیابی به منابع دست دوم است . نشریاتی وجود دارند که می‌توانند در شناسایی منابع دست دوم مفید باشند . شرط استفاده از این نشریات، فهرست بندی کردن آنها بر اساس موضوع و هدف پژوهشگر است. (دلاور، 1378، 228)

تعیین اعتبار، تجزیه و تحلیل اطلاعات جمع آوری شده

مورخان هرگز قادر نیستند که حوادث را به طور مستقیم مشاهده کنند . بعلاوه، حوادث گذشته هم قابل تکرار نیستند . بنابراین مورخان نباید فرض کنند که یافته‌های آنها به طور حتم واقعی و درست هستند . از آن جا که اطلاعات تاریخی از منابع استخراج می‌شوند، پژوهشگر باید خیلی دقیق به بررسی آنها بپردازد و سعی کند میزان اطمینان به صحت و سقم منابع را تعیین کند . روشن ساختن این نکته که سند یا مدرکی دارای اشتباهاتی عمدی یا غیر عمدی است، یکی از کارهای ضروری پژوهشگر است. پژوهشگر باید همیشه واقعی و معتبر بودن منابع اطلاعاتی را مورد سوال قرار دهد . هیچ کس نمی‌تواند در مورد واقعی و معتبر بودن منابع تاریخی کاملا مطمئن باشد.
داده‌های صحیح و قابل استفاده در تحقیق تاریخی شواهد تاریخی نامیده می‌شوند. شواهد تاریخی مجموعه‌ای از اطلاعات و حقایق مستند است که به عنوان اطلاعات صحیح و به عنوان پایه‌های مناسبی برای آزمودن و تعبیر و تفسیر فرضیه‌ها پذیرفته شوند.
شواهد تاریخی از داده‌های تاریخی و بر اساس فرآیند انتقاد استخراج می‌شود که این انتقاد بر دو نوع است :
1- انتقاد بیرونی : که ماهیت منابع را ارزش یابی می‌کند.
2- انتقاد درونی : که محتوای منابع را بررسی می‌کند. انگیزه‌ها، تمایلات و محدودیتهای مولف را بررسی می‌کند و نیز شرایط زمانی و مکانی پدید آورنده‌ی اثر یا مدرک را مورد توجه قرار می‌دهد.
انتقاد بیرونی: از طریق انتقاد بیرونی، پژوهشگر به بررسی اصالت و نقد صحت منابع می‌پردازد. بدین طریق او چنین سوالهایی را درباره‌ی ماهیت منابع تاریخی مطرح می‌سازد:
- آیا این منبع، واقعی و اصیل است؟
- آیا منبع مورد نظر نسخه‌ی اصلی است؟
- چه کسی آنرا نوشته است؟
- در کجا و در چه شرایطی به رشته تحریر در آمده است؟
برای پاسخگویی به سوالهای مطرح شده عوامل بسیار زیادی باید مورد بررسی قرار گیرند. برای مثال، نوع نگارش، خط، تایپ و زبان به کار برده شده در سند یا مدرک باید مورد بررسی و انتقاد قرار گیرد. هم چنین، امکان دارد که سندی از نظر فیزیکی و شیمیایی آزمون شود، مانند نوع چاپ، مرکب به کار برده شده، نوع کاغذ، پارچه، و به طور کلی مواد تشکیل دهنده منبع.
انتقاد درونی: پس از تعیین اصالت و اعتبار سند، مدارک و آثار باستانی، پژوهشگر به بررسی میزان درستی، دقت و ارزش محتوای منابع تاریخی می‌پردازد. بنابراین انتقاد درونی، ارزشیابی محتوای منابع است. یک منبع تاریخی ممکن است اصیل باشد اما در مورد آن می‌توان سوالهایی به شرح زیر مطرح ساخت :

  • آیا محتوای منبع واقعیت را نشان داده است؟
    - نویسنده یا خالق آن چه کسی بوده است؟
    - آیا لیاقت و توانایی علمی و عملی انجام چنین کاری را داشته است؟
    - آیا تعصب و گرایش خاصی نداشته است؟

در انتقاد درونی، تعلق منبع به زمان و مکان معین و هم چنین زبان اصلی به کار برده شده در آن مورد بررسی قرار می‌گیرد. لذا پژوهشگر باید دارای اطلاعات تاریخی، حقوقی و زبان شناختی باشد.
گرچه انتقاد درونی را می‌توان به طور مستقیم از طریق ارزشیابی محتوای منابع انجام داد، اما ارزشیابی ویژگیهای نویسنده یا خالق منابع نیز ضروری است. برای مثال، آیا نویسنده در زمان وقوع حادثه حضور داشته است؟ آیا در زمینه آنچه که به وجود آورده، تخصص لازم را داشته است؟ وآیا او آنچه را که مشاهده کرده، به طور دقیق شرح داده است؟
گاهی اوقات ممکن است که مردم در توضیح و تفسیر حادثه‌ای اغراق کنند . این نکته می‌تواند در گفته‌های به وجود آورندگان منابع نیز روی دهد. محقق تاریخ باید این نظرها را مشخص کند و اجازه ندهد که تفسیر او تحت تاثیر آنها قرار گیرد. (دلاور، 1378، 233تا 235)
شناسایی مسئله‌ی تحقیق (تنظیم گزاره‌های خاص : سئوال‌ها، فرضیه‌ها-← جمع آوری و ارزشیابی منابع اطلاعاتی نقد درونی و نقد بیرونی← تحلیل داده‌های حاصل از منابع اطلاعاتی(امکان بازبینی فرضیه‌ها )← تحلیل، تفسیر تدوین نتیجه گیری (تایید یارد فرضیه‌ها )
می‌توان نمودار مراحل روش شناسی تحقیق تاریخی را از کتاب 1986، wireman . ص 221 ردریافت نمود.

تهیه گزارش تحقیق

تهیه گزارش تحقیق: زحمت نوشتن گزارش تاریخی کمتر از انجام تحقیق نیست، زیرا علاوه بر کیفیت اندیشه و کاردانی به آفرینندگی نیز نیاز دارد. گزارش تحقیق باید به سبک عینی و متین نوشته شود. با وجود این، مورخ در نوشتن گزارش آزادی عمل بیشتری دارد.
هومر کری هوکت(Homer Carrey Hackett) این گونه پیشنهاد می‌کند که « مورخ در نوشتن به سبک خالی از لطف، بی جاذبه و ساده محکوم نیست » و اینکه « برای احتراز از یکنواختی بیان، پس از ذکر حقایق عریان گاهگاهی مجاز است که نوشته‌هایش را با اندکی رنگ بیاراید. اما او پیشنهاداتش را با این هشدار پایان می‌دهد که « مهمتر از همه آنکه آرایش بیان هرگز نباید نخستین هدف باشد، و یا نویسنده را مجاز کند تا حقیقت را پنهان نماید یا آن را تحریف کند. » (جان بست 1379، ص 192)
شیوه‌های مختلفی برای تدوین گزارش تحقیقات تاریخی Historical وجود دارد. معمولا پژوهشگران از شیوه روایت داستانی ( tell a story ) یا توصیف مقولات تحلیلی و کلی بهره می‌جویند، معمولا در این نوع تحقیق، نگارش اصلی متن خیلی فراتر از توصیف ساده خواهد بود و تعمیم‌های محدود و مفاهیم انتزاعی در این نوع نگارش نیز مطرح است. جزئیات مربوط به متدولوژی و روش تحقیق در این نوع گزارش، به ندرت توصیف می‌شود. وجود بخش فرعی گزارش ( ضمیمه ) که شیوه‌ها و روشهای تحقیقی به کار گرفته در آن نوشته را توصیف کند، به نظر نا معقول می‌آید.
یک گزارش طولانی یا کامل، معمولا یک بخش مرجع و منابع[5] را در بر دارد که منابع اصلی به کار رفته در گزارش تحقیق را به تفصیل بیان می‌دارد. معمولا پانویسها تفصیلی و تکمیلی بی شماری که در طول تحقیق آمده است، منابع شواهد و داده‌ها را به طور کامل توصیف می‌کند. فی المثل یک گزارش تحقیقاتی کمی ( میدانی ) 20 صفحه ای، 5تا 10 یادداشت و پانویس را در بر داشته، حال آنکه یک گزارش تحقیقی تاریخی به همان حجم می‌تواند تا 40 یادداشت و پانویس را در خود داشته باشد. پس غیر معمول نخواهد بود اگر یادداشتها و زیرنویسها ( که معمولا با قلم ریزتر از متن اصلی تحقیق تایپ می‌شوند) یک پنجم کل گزارش حجیم و طویل تاریخی – تطبیقی را در برداشته باشد.
همچنین عکس، تصویر، نقشه، نمودار، چارت، دیاگرام، یا جداول آماری را می‌توان در سراسر این نوع تحقیق پیدا کرد ( به ویژه بخشی که داده‌ها و شواهد در ارتباط با آنها و مورد بحث قرار گرفته است) .
جداول، نمودارها و تصاویر در گزارشهای تحقیقات تاریخی به توصیف داده‌ها کمک کرده و به خواننده شناخت و تصویر بهتری از مکانها و افراد مورد پژوهش ارائه می‌کند.
محقق در این نوع گزارش، داده‌ها را به ندرت خلاصه کرده تا همانند تحقیقات کمی به آزمون فرضیه‌ها بپردازد، بلکه برعکس، نگارنده این نوع پژوهش، شبکه‌ای از معانی و مفاهیم ( یا توصیف مفصلی ) را مهیا ساخته تا شواهد و قرائن پژوهشی‌‌اش را جهت نتیجه گیری و تفسیر نهایی، سازمان دهد.
دو شیوه برای تدوین گزارش تحقیقات تاریخی وجود دارد : روش موضوعی و روش توالی زمانی .
بیشتر پژوهشگران این دو نوع شیوه را با هم تلفیق می‌کنند. فی المثل : داده‌ها را به شکل توالی تاریخی ( سیر زمانی) با موضوعات تحقیق در آمیخته و داده‌های مربوط به موضوعات را با توجه به سیر زمانی و توالی تاریخی تنظیم می‌کنند. گهگاهی اشکال دیگری از نحوه تنظیم این نوع گزارش وجود دارد که می‌تواند مبتنی بر مکان، اشخاص یا وقایع مهم باشد.

شیوه تدوین گزارشات تاریخی

ده شیوه پیشنهادی جهت تهیه و تدوین گزارشات تاریخی

  1. توالی (Sequence): محققین روش تاریخی، علاقمند به نظم و توالی وقایع و تنظیم و توصیف مجموعه و حوادث به صورت یک جریان منظم هستند. فی المثل پژوهشگری که در حال بررسی و مطالعه یک لایحه قانونی یا تحول و تطور یک هنجار اجتماعی است، شاید این جریان را به یک سری یا مجموعه مراحل توالی زمانی طبقه بندی و تنظیم کند.
  2. مقایسه (Comparison): مقایسه شباهتها و تفاوتها، هسته اصلی این نوع پژوهشها محسوب می‌شود . فرآیند تطبیق و مقایسه را دقیق و شفاف بیان داشته و شباهتها و تفاوتها را در اصل تحقیق دقیقا مشخص می‌کند. فی المثل، محققی پدیده خانواده را در دو دوره تاریخی ( زمانی ) یا در دو کشور متفاوت بررسی می‌کند، بایستی با فهرست کردن و تنظیم ویژگیها و خصایص (همگون و ناهمگون) هریک از این دو مجموعه، تحقیق‌‌اش را شروع کند.
  3. وابستگی (Contingency): محققین اغلب، واقعه، کنش، یا شرایطی را می‌یابد که مبتنی یا وابسته به عوامل دیگری است . تبیین و توصیف چگونگی این وابستگی و ارتباط یک پدیده با عوامل دیگر، بسیار حساس و حائز اهمیت است. فی المثل، محققی که در حال بررسی میزان گسترش شمار روزنامه‌های محلی است، شاید گسترش و افزایش روزنامه‌ها را مبتنی بر افزایش و گسترش سطح سواد مردم آنجا بداند.
  4. منشاء و نتیجه (Origins and consequences) : محققین این روش، مبدا و منشاء یک حادثه، واقعه، کنش و سازمان یا روابط اجتماعی را در طول زمان پیگیری کرده یا نتایج و ماحصل آن را در یک توالی زمانی ( سیر تاریخی) مورد مطالعه قرار می‌دهند. فی المثل محقق که در حال بررسی علل از بین رفتن پدیده برده داری است، منشاء آنرا به عواملی چون نهضتها، حرکتها، سخنرانیها، قوانین و فعالیتهای 50 سال گذشته ممکن است در ارتباط بداند.
  5. حساسیت در برابر ناهمگونی معانی (Sensitivity to incompatible meaning) : معانی و مفاهیم در طول زمان و بین فرهنگهای مختلف در حال تغییر و دگرگونی است . محققین تحقیقات تاریخی از خود می‌پرسند: آیا یک واژه و یا مقوله اجتماعی همان معنی که امروز دارد، در گذشته نیز داشته است؟ و آیا یک مفهوم در درون یک فرهنگ، معنای معادل در فرهنگ دیگر دارد؟ فی المثل، مفهوم مدرک دانشگاهی در طول تاریخ دارای معانی مختلفی بود. زمانی که حضور در دانشگاه بسیار گران قیمت بوده کمتر از یک درصد از جمعیت 18 تا 22 سال مدرک دانشگاهی داشتند. در صورتی که امروزه حضور در دانشگاه تقریبا برای همگان قابل حصول است.
  6. تعمیم دهی محدود (Limited generalization) : عمومیت بخشیدن یا تعمیم دهی بیش از اندازه نتایج تحقیق در پژوهشهای تاریخی یکی از مسایل اساسی مبتلا به این نوع تحقیق است . قلیلی از محققین این نوع سبک، بدنبال قوانین، قواعد و تئوریهای ثابت و مستحکم در تحقیقات شان هستند. آنان از شدت و حدت نظرات خود کاسته و از بیان جبر گرایی نظر‌ی خود داری می‌کنند، فی المثل، محقق به جای بیان کلی اینکه تخریب فرهنگهای بومی مناطقی که به تسخیر سفید پوستان اروپایی در آمده را نتیجه توسعه تکنولوژی بداند، ممکن است عوامل ویژه‌ای را جهت تبیین تخریب فرهنگهای خاص تاریخی – اجتماعی تدوین کرده و بیان دارد.
    1. همبستگی(Association) : مفهوم همبستگی در تمامی اشکال پژوهشهای اجتماعی کاربرد دارد. همانند دیگر روشهای تحقیق، پژوهشگران روش تاریخی، عواملی که در شرایط زمانی و مکانی خاص با همدیگر در رابطه‌اند را از هم باز شناخته و تدوین می‌کنند مثلا پژوهشگری که آمار جرم یک شهر قرن نوزدهم را مطالعه می‌کند . این پرسش را مطرح خواهد کرد که آیا می‌توان بین سالهایی که نرخ مهاجرت به آن شهر بالا بوده با نرخ بالای جرم و جنایت همبستگی و ارتباطی پیدا کرد ؟ و آیا آنانکه دستگیر شده‌اند همان مهاجرین تازه وارد هستند؟
  7. بخش بندی و کلیت (Partand whole): لازم است تا سلسله حوادث و وقایع در متن اصلی و نظم کلی مورد بررسی قرار گیرد. پژوهشگران سبک تاریخی، بین بخشهای مختلف یک فرآیند، سازمان یا واقعه با کلیت اصلی و متن بزرگتر ارتباط را ایجاد می‌کنند. مثلا محققی که رفتار و اخلاق سیاسی یک گروه در قرن هجدهم را مطالعه می‌کند، چگونگی تناسب و توافق آن رفتار در نظام سیاسی قرن هجدهم را توصیف و تشریح خواهد کرد.
  8. قیاس (Analogy): استفاده از قیاس یا تشبیه در تحقیق، بسیار کار مفیدی است. اما کاربرد بیش از اندازه قیاس و یا استفاده نا مناسب از آن در یک تحقیق بسیار نا مربوط به نظر می‌آید. مثلا محققی که احساسات و گرایشات در زمینه طلاق در کشور الف را بررسی کرده و آنرا همانند احساسات راجع به پدیده مرگ در کشور ب ارزیابی و توصیف کند، لاجرم باید در تشریح این قیاس و تمثیل احساسات و گرایشات کشور ب را در مورد پدیده مرگ بیشتر بشکافد و توصیف کند.
  9. نتیجه ( Synthesis): پژوهشگران روش تاریخی اغلب، حوادث، وقایع و جزییات یک تحقیق را به یک کلیت قابل قبول و جامع تبدیل می‌کنند در نتیجه ترکیب تعمیمها و نتایج و تعابیر کوچکتر به موضوعات اصلی منسجم و مستحکم را سنتز می‌کند . مثلا محققی که در حال مطالعه و بررسی انقلاب فرانسه است، ممکن است تعمیمها و نتایج خاصی در زمینه تحولات اجتماعی فرانسه، فشارهای بین المللی، تقسیم اراضی، تغییر عمومی و مشکلات مالی دولتی در این کشور را به یک تبیین فشرده تبدیل کرده و از آن یک نتیجه ( سنتز) کلی بگیرد. پس، نتایج تئوریکی با شواهد و داده‌ها با هم در آمیخته و شکل استقرایی از داده‌ها و شواهد تفصیلی حاصل می‌آید.
    ( stone و 74 :1989 ) چنین توصیف می‌کند . « نقل قول و روایت یعنی ساماندهی موضوعات از طریق سیر تاریخی و نظم زمانی، تمرکز و تجسم یک متن ( با کمی اغماض )و تبدیل آن به یک داستان را روایت تاریخی منسجم می‌گویند»
    شیوه الزامی که در آن روایت تاریخی متفاوت از ساختار تاریخی مطرح است، اینست که به جای انتظام و تدوین تحلیلی، از روش توصیفی استفاده شود. و به جای تاکید بر انسان بر مجموعه شرایط و موقعیت تاکید شود. خلاصه اینکه در این شیوه بهتر است به جای اتکا و تمرکز بر توصیف و تبیین کلی و آماری، بر تبیین خاص و موردی تاکید شود.

اشتباهات در طرح‌های تحقیق تاریخی

اشتباهات در طرح‌های تحقیق تاریخی:

  1. بیان مسئله‌ای که بیش از اندازه گسترده است.
  2. گرایش به استفاده از منابع دست دوم داده‌ها که پیدا کردن آنها آسانتر است.
  3. انتقاد تاریخی ناکافی از داده‌ها به سبب عدم توانایی در تعیین صحت منابع و قابلیت اعتماد داده‌ها.
  4. تحلیل منطقی نارسا به دلایل زیر:
    1. الف) آسان گرفتن بیش از اندازه – ناتوانی در درک این حقیقت که علل رویدادها غالبا چند گانه و پیچیده است نه ساده و منحصر به فرد.
    2. ب) تعمیم بیش از اندازه بر اساس شواهد ناکافی.
    3. ج) ناتوانی در تعبیر و تفسیر کلمات و گفته‌ها بر اساس معانی پذیرفته شده‌ی آنها در گذشته.
    4. د) ناتوانی در تمیز میان حقایق مهم در یک موقعیت و حقایق نا مربوط و بی اهمیت.
  5. اظهارات توام با سوگیری شخصی، مانند برجسته نشان دادن یکی از مطالب متن گزارش برای متقاعد کردن خوانندگان و تحسین غیر واقع بینانه‌ی امور تازه یا جاری
  6. نارسایی در نوشتن گزارش و استفاده از سبکی که مبهم و بی رنگ است.

بدیهی است که تحقیق تاریخی دشوار و پر زحمت است. گردآوری شواهد تاریخی مستلزم ساعت‌های متمادی صرف وقت برای بررسی دقیق اسنادی مانند سوابق دادگاهها، سوابق اشخاص یا نامه‌ها و . . .
در حقیقت تحقیق تاریخی مهم از نظر داشتن وقت، منابع مالی، شکیبایی، و تخصص ضرورتهایی را ایجاد می‌کنند که معدودی از دانشجویان از عهده‌ی آن بر می‌آیند. (بست، 1379، 192، 193)


3. channig
2. Bibliography
[6] ( این ترجمه از صفحات (501- 497 ) اثر زیر انتخاب شده است):
New man – woi. (1997) social research methods. Allyn bacom. .
[7] ع. شریعتی، بازشناسی هویت ایرانی اسلامی، مجموعه آثار شماره 27 ص 9-11

راهکارهای استخراج سیاست و مدیریت اسلامی از منابع اصیل (قرآن، احادیث و سیره پیشوایان)

راهکارهای استحصال(بهره‌برداری از چیزی که دارای قابلیت) اندیشه سیاسی و مدیریتی اسلام از منابع اصیل(قرآن، احادیث و سیره پیشوایان)

سیره حضرت علی (ع) در عرصه سازماندهی، مطالعه موردی شرطه الخمیس

راهبردهای پژوهش

نظریه داده بنیاد

مطالعاتی که با راهبرد نظریه زمینه‌ای یا نظریه داده بنیاد (Grounded Theory) انجام می‌گیرند، با سایر راهبردهای پژوهش کیفی، از برخی جنبه‌ها دارای مشابهت یا تفاوت هستند.
 شباهت‌ها: نظریه زمینه‌ای از نظر موارد زیر با سایر راهبردها مشابه است:

  1. منابع داده‌ها در این راهبرد نیز مانند راهبردهای دیگر عبارت از مصاحبه، مشاهدات میدانی و اسناد و مدارکی مانند دفترهای یادداشت و خاطرات و زندگینامه‌ها و خود – زندگینامه‌ها، منابع تاریخی، روزنامه‌ها و سایر رسانه‌ها ازجمله نوارهای ویدیویی است.
  2. در نظریه زمینه‌ای نیز مانند سایر راهبردها می‌توان از داده‌های کمی و یا ترکیب روش‌های تحلیل کیفی و کمی استفاده کرد.
  3. همچنین پژوهشگرانی که از راهبرد نظریه زمینه‌ای استفاده می‌کنند، مانند سایر پژوهشگران کیفی، مسئولیت و نقشی را که در تفسیر داده‌ها بر عهده‌دارند، به‌خوبی می‌پذیرند و تنها به گزارش و بیان دیدگاه‌های افراد، گروه‌ها و سازمان‌های تحت مطالعه اکتفا نمی‌کنند، بلکه مسئولیت تفسیر دیده‌ها، شنیده‌ها و خوانده‌های خود را نیز بر عهده می‌گیرند.

تفاوت اساسی میان راهبرد نظریه زمینه‌ای با سایر راهبردهای پژوهش کیفی تأکید این راهبرد بر تکوین نظریه است. پژوهشگران می‌توانند در اجرای نظریه زمینه‌ای در جهت تکوین نظریه قائم به ذات است که به دلیل همین زمینه‌ای بودن و تکوین آن از طریق میان کنش با داده‌های گردآوری‌شده در یک موقعیت مشخص، متفاوت از نظریه‌های عمومی‌تر قیاسی است. (شاه‌حسینی، ۱۳۸۸)

راهبردهای تحقیق

روش تحقیق تاریخی یکی از راهبردهای تحقیق است که در چند سطح تحلیلی مطرح می‌شود و می‌تواند حالت قیاسی یا استقراتی به خود بگیرد. یکی از محصولات اصلی این راهبرد تحقیق زمینه‌ای متن(context) فهم شرایط سازمانی، فردی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است که در ان پدیده‌ها رخ می‌دهند. محققان تاریخی برخلاف دانشمندان علوم طبیعی و مدل‌سازان ریاضی به جای تلاش برای کنترل شدید پدیده مورد مطالعه به دنبال غنای اطلاعات به‌دست‌آمده هستند؛ چرا که باعث ارتقای فهم از زمینه می‌شود. 
فلاسفه رویکرد کنترل‌گرا(control-oriented) را  قانون‌بنیاد کلی‌یابی(nomothetic) و رویکردی که بر غنای واقعیت متمرکزند اندیشه‌نگاری(idiographic) نامیده‌اند. از این منظر روش‌شناختی، تحقیق تاریخی از نظر بنیاد، اندیشه‌نگارانه است. (سویت)

تفاوت دیگری که بین راهبردهای تجربی و تحقیق تاریخی می‌توان جست در ابزار تحقیق است. در تحقیقات تجربی و طبیعی، نقش عمده به عهده ریاضیات و مشاهدات تجربی است و ارزیابی داوری‌های متعارض و حدس‌های الهام‌شده. نقش کمتری ایفا می‌کنند. اما در مطالعات تاریخی، ریاضیات و مشاهدات تجربی نقش کمتری ایفا کرده، مسائل و عوامل موثر، معنا سنجش و احتمالات محاسبه‌ناپذیر، نقش بیشتری ایفا می‌کنند. 

ماهیت پدیده‌ها و تحقیق تاریخی 

 تاریخ، زاده تغییر در حالت‌ها و تبدیل شدن از وضعی به وضع دیگر است. به این اعتبار همه چیز در عالم تاریخ دارد. مانند زمین که یک سلسله تغییر و تحولات داشته است. که در تاریخ طبیعی زمین به آن پرداخته می‌شود )مطهری« ۱۱). ۰۱۳۷۰ص

ویژگی‌هایی پدیده‌های تاریخی: 

  1. حوادث تاریخی، زنده نیستند. بلکه مربوط به گذشته دور یا نزدیک‌اند. ین‌رو از درک و فهم مستقیم آنها ممکن نیست. پس همواره با واسطه مطالعه و یا ارزیابی می‌شوند؛ 
  2. گذشته تاریخی تکرارشدنی هرگز عیناً نیست. از این‌رو محقق تاریخی خواه‌ناخواه با معیارهای جامعه زمان خود با گذشته مواجه می‌شود. پس باید ضریب انحراف خاصی را در ارزیابی خود پذیرفت؛ 
  3. حوادث تاریخی هرگز تماماً اسناد در مدارک و جای نمی‌گیرد محقق و ناچار است از روش‌های استنتاجی برای تکمیل خلاً استفاده کند که طبیعتاً عنصری تازه بر واقعیت تاریخی می‌افزاید؛ 
  4. هیچ واقعه تاریخی به‌طور مجزا و در تجرید معنا ندارد این و قاعده ‏پدیده‌های اجتماعی در همه زمان‌ها است. اگر پدیده اجتماعی از متن خود جدا شود. خشک و بی‌معنا و گاه مضحک می‌نماید. پس باید محقق. واقعه تاریخی را که اسناد مدارک و آن موجود است؛ 

در زمینه کلی(Global context) جامعه ببیند چون و جمع‌آوری مدارک متقن در مورد جامعه‌ای که موجود نیست« غیر ممکن است و محقق ناچار است به بازسازی(Reconstitution) جامعه گذشته دست بزند. این امر نیز عامل نهایی در تجرید، تحریف و در هر حال فاصله از واقعیت اصیل اجتماعی است.
با این همه این نوع شناخت پدیده تاریخی معمولاً روشنی بیشتری ایجاد می‌کند چرا که پدیده در زمان وقوع یا ظهور در حال شدن و استحاله مداوم است و شناخت عوامل اصیل آن به‌خوبی مسر نیست و محقق اگر در درون آن بود« نمی‌توانست دیدی جامع فراگیر و در مورد آن داشته باشد. اما بعد از گذشت چند دهه. بر اثر برخورد اندیشه‌ها، عوامل و انگیزه‌ها روشن‌تر می‌شود و می‌توان کل واقعه را در رابطه با وقایع مشابه در جهان آن روز دید و تحلیل کرد. 

تعریف روش تحقیق تاریخی

تعریف‌های متعددی برای تحقیق تاریخی ارائه شده است که به چند دیدگاه اکتفا می‌شود: پژوهش تاریخی »بازسازی سیستماتیک و عینی گذشته است که از طریق گردآوری« ارزیابی، تعیین صحت و سفقم و ترکیب حوادث به منظور اثبات وقایع تحصیل و نتیجه‌ای قابل دفاع صورت می‌گیرد و غالبا فضیه‌ای بر معیّن مبتنی است« )ایزاک و ویلیام ۵۲). ۱۳۷۴ص 
پژوهش تاریخی شامل مطالعه. درک و شرح رویدادهای مربوط به گذشته است. هدف از مطالعه تاریخی« رسیدن به نتایجی برآمده علل از و دلایل خاص و همچنین تأثیر روند رویدادهای گذشته است که می‌تواند به روشن کردن رویدادهای کنونی و پیش‌بینی وقایع اینده کمک نماید )خحاکی« ۲۰۹). ۱۳۸۴ص 
داثرةالمعارف روش‌های تحقیق کیفی. روش تحقیق تاریخی را به این صورت تعریف می‌کند: »تحقیق تاریخی اغلب با تاریخ‌پژوهی به عنوان روش تحقیق اصلی مرتبط است. 
تاریخ‌پژوهی از گردآوری داده‌ها برای تجزیه و تحلیل و ایجاد نتایج تئوریک و کلی درباره رویدادها دوره‌های و تاریخی فراتر می‌رود. تاریخ‌پژوهی شامل آزمون نقادانه منابع« تسیر 
داده‌ها و تجزیه و تحلیلی که بر نقل‌قول‌ها. تفسیرها و استفاده از مدارک معتبر و قابل اعتماد که نتایج مطالعه را حمایت می‌کند. می‌شود« )لاندی. .(۲۰۰۸

انواع روش تحقیق تاریخی 

دسته‌بندی‌های متفاوتی برای تحقیق تاریخی ارائه شده ‏انواع پژوهش‌های تاریخی را براساس روش موضوع و تکنیک مورد استفاده طبقه‌بندری می‌کند ونه دیگر تقسیم روش تحقیق تاریخی به دو نوع نقلی و تحلیلی از سوی حسینی است )حسینی« ۳۳۷۹ص‌ه۵ و ‏Sly AFاختصاره فقط به صورت گذرا دیدگاه استاة شهید رابطه ‏Saasدارند: 

  1.  ‏تاریخ نقلی: علم به وقایع و حوادث و اوضاع و احوال انسان‌ها در گذشته است. 
    هر واقعه و حادثه‌ای، تابه زمان حال تعلق دارد. حادثه روز است. اما همین که زمانش سپری‌شد و به گذشته تعلق یافت، جزء تاریخ می‌شود. پس علم تاریخ در این معنی یعنی علم به وقایع و حوادث سپری شده و احوال گذشتگان. زند گینامه‌ها؛ فتح‌نامه‌ها، سیره‌ها از این مقوله است. تاریخ نقلی، خود به دو صورت توصیفی و تحلیلی قابل تقسیم است. 
    - تحقیق تاریخی نقلی: اولاً جزئی است. یعنی علم به یک سلسله امور موردی است؛ نه علم به کلیات و یک سلسله قواعد و ضوابط و روابط؛ ثانیاه یک تحقیق نقلی است؛ نه عقلی؛ ثالثاً علم به بودن‌هاست. نه علم به شدن‌ها؛ رابعاً به گذشته تعلق دارد. نه به حاضر. 
  2. تاریخ علمی: علم به قواعد و سنن حاکم بر زندگی‌های گذشته که از بررسی تحلیل حوادت و وقایع گذشته به دست می‌آید. حوادث و وقایع گذشته که محتوا و مسائل تاریخ نقلی را تشکیل می‌دهد. به منزله مبادی و مقدمات آن هستند. محقق در پی کشف طبیعت حوادث تاریخی و روابط علّی و معلولی آنها است تابه یک سلسله قواعد و ضوابط عمومی و قابل تعمیم به همه موارد مشابه حال و گذشته دست یابد. هر چند موضوع و مورد بررسی تاریخ علمی، حوادث و وقایعی است که به گذشته تعلق دارد، اما مسائل و قواعدی مسائل که استنباط می‌کند، اختصاص به گذشته ندارد و قابل تعمیم به حال و آینده است. این جهت، تحقیق تاریخی را بسیار سودمند و به صورت یکی از منابع معرفت انسانی درمی‌آورد.
    تحقیق تاریخی علمی مانند تحقیق تاریخی نقلی به گذشته تعلق دارد. نه به حال، و علم به بودن‌ها است. نه علم به شدن‌ها اما برخلاف تحقیق تاریخی نقلی کلی است، نه جزئی؛ و عقلی است نه نقلی دیگر محض. از سوی تحقیق تاریخی علمی تاریخ متکی به نقلی است. پس اول باید قال اعتبار و اعتماد بودن عیین تاریخ نقلی شود غیر در این صورت. هر گونه تحقیق علمی درباره قوانین حاکم بر جامعه‌ها در گذشته بی‌مورد است. 
  3.  فلسفه تاریخ: یعنی علم به تحولات و تطورات جامعه‌ها از مرحله‌ای به مرحله دیگر قوانین و حاکم بر تحولات. این تطورات و به سخن دیگر، علم به شدن بودن جامعه‌ها نه آنها. جامعه مانند هر موجود زنده دو نوع قانون دارد: یک نوع محدوده قوانینی که در نوعیت هر نوع بر آن حکمفرما است و نوع دیگر، قوانینی که به تحول و تطور انواع و تبدلشان به یکدیگر مربوط می‌شود. نوع اول، قوانین بودن و نوع دوم قوانین شدن نامیده می‌شود. 
    فلسفه تاریخ نیز کلی است، نه جزئی عقلی است نه نقلی. اما برخلاف دو نوع قبل علم به شدن جامعه‌ها است. نه علم به بودن آنها. همچنین مقوّم تاریخی بودن مسائل فلسفه تاریخ این نیست که به زمان گذشته تعلق دارند. بلکه علم به یک جریان است که از گذشته آغاز ادامه شده و دارد آینده و تا کشیده می‌شود. زمان برای این‌گونه مسائل صرفاً ظرف نیست. بلکه یک بعد از ابعاد این مسائل را تشکیل می‌دهد )مطهری، ۱۳۷۶ ۸۰-۷۰). ص
    مباحث فلسفه تاریخ عمدتاً فلسفی است و از این‌رو مناسب‌تر است از نظر روش‌شناختی تحقیقات جزء عقلی و فلسفی گنجانده شود بنابراین انواع روش تحقیق تاریخی را می‌توان به دونوع اصلی:تحقیق تاریخی نقلی و تحقیق تاریخی علمی تقسیم کرد .

مراحل روش تحقیق تاریخی 

فرایندهایی تحقیق تاریخی، با توجه به موضوع و نوع تحقیق تفاوت‌ها و شباهت‌هایی با هم دارند. در ادامه الگویی از کاربرد روش تحقیق تاریخی در مدیریت با بررسی تصمیم‌گیری راهبردی با رویکرد اسلامی ارائه می‌شود.

1. تعریف مسئله 

رابرت ین(Robert K. Yin) تحقیق تاریخی را با سه ویژگی از دیگر روش‌های تحقیق متمایز می‌کند: به دنبال پاسخ به سوال چگونه و جرا است؛ مربوط به رویداد گذشته است؛ و محقق بر رویداد کنترلی ندارد )ین. ۰۱۳۸۱ص۷(. خیراندیش و همکاران. سالات بنیادین تحقیقات تاریخی را توسعه آنها داده و را کی؟ کجا؟ چه‌کسی؟ چه چیز؟ چگونه؟ و چرا  بیان می‌کنند )خیراندیش و همکاران، ‏VY pe AYVA
نکته حائز اهمیت اینکه در تعریف مسئله. باید به نوع تحقیق توجه نمود. تحقیق‌های فروشندگی دوره‌گرد به فروشندگی ثابت به عنوان یک مورد از سوی سویت. یا اثر آلیسون درباره بحران موشکی کوبا بین آمریکا و شوروی سابق در سال ۲۶۹۱م اما تحقیق‌های تاریخی علمی چون به دنبال کشف نظام‌ها و سنت‌های حاکم هستند. برای کشف آنها باید موردهای مختلف مورد بررسی قرار گیرند. بنابراین سژالات. شف کلی‌تر و ناظر بر قواعد پایدارتر خواهد بود. مثلاً محققی که به دنبال کشف سبک رهبری پیامبر اکرم)ص( است. باید موارد و رویدادهای مختلفی را برای استخراج سیره یا منطق عملی حضرت بررسی کند. 
در تحقیق انجام‌شده. که نوعی تحقیق تاریخی علمی است. محقق به دنبال کشف شیوه تصمیم‌گیری ویکرد راهبردی با اسلامی است. سوالات مطرح عبارت‌اند از: 

  1. تصمیم‌های ویکرد راهبردی با می‌گیرند؟ اسلامی چگونه شکل 
  2. عناصر متشکله مدل تصمیم‌گیری راهبردی با رویکرد اسلامی کدام‌اند؟ 

2. تدوین فرضیه‌ها 

محقق پس از تعریف سوالات و مطالعه کلی. فرضیه‌سازی می‌کند که ممکن است یک پژوهش دارای چند فرضیه اصلی و فرعی باشد. در حیطه تحقیق. شبکه متغیرها معمولا بسیار وسیع هستند. در تحقیق، یافتن متغیرهای مستقل که منشأً ظهور پدیده‌ها هستند، نقش تعیین کننده‌ای دارند. ارتباط منطقی میان متغیر مستقل و وابسته. تحقیق را هرچه بیشتر به علمی بودن نزدیک می‌کند. طرح پرسش‌های متفاوت. هم بیانگر تسلط محقق به موضوع است و هم نشان از توجه وی به احتمالات مختلف برای موضوع تحقیق دارد. وضعیت پیچیده اما منطقی در کنار هم قرار گرفتن متغیرهاء به انتظارات و نیازسنجی تحقیق بستگی دارد. نکته قابل تذکر اینکه تحقیقات اکتشافی و تحقیقاتی که صرفاً توصیف وقایع هستند. معمولا فاقد فرضیه می‌باشند. تحقیقات تبیینی که هدف محقق اثبات امری خاص ازرییتی کعیین قنده استه قباوس قرضیه است ‏۱۳۸۴ در این تحقیق، برای تدوین فرضیه باید ابعاد و ملفه‌های تصمیم‌گیری راهبردی با رویکرد اسلامی ارائه شود. به سخن دیگر باید الگوی اولیه پیشنهادی تحقیق تدوین شود. 
برای این منظون مبانی نظری و مفاهیم موجود در الگوهای تصمیم‌گیری« تصمیم‌گیری راهبردی و الگوهای تصمیم‌گیری راهبردی با رویکرد اسلامی مطالعه شد و با الهام از الگوی تحول راهبردی الگوی پتیگرو و سه شاخه ذهن ابعاد چهارگانه تصمیم‌گیری راهبردی با رویکرد اسلامی استخراج شد که عبارت‌اند از: اول. فرایند؛ دوم. عوامل مربوط به تصمیم‌گیرنده؛ سوم« عوامل زمینه‌ای و نهایتا عوامل محتوایی که چون الگوی پژوهش با رویکرد شامل اسلامی و جهان‌بینی معارف توحیدی و اسلامی است؛ لذا این عوامل بر سه بعد اول تأثیرگذارند. 
پس از به دست آمدن ابعاد الگوی پیشنهادی برای تدوین ملفه‌های بُعد. هر مطالعه‌ای کتاب‌ها فراگیر در مقالات و در مورد مدیریت اسلامی )حدود صد کتاب و صد مقاله(، بررسی منابع دست اول مانند قرآن ‏Saye MEINو... اندیشمندان و بررسی آذار بزرگ اسلامی مانند امام خمینی، علامه طباطبایی شهید مطهری. آیت‌اله جوادی آملی؛ علامه جعفری و... در حوزه‌های تفسیر فلسفه و کلام فقه و حقوق. حدیث. اخلاق و تاریخ اسلام ادبیات در ‏LSمدیریت راهبردی انجام شد. در کنار بررسی ‏SILLS»حدود ده مصاحبه نیز با صاحب‌نظران با تخصص‌های فلسفه کلام و قرآن حدیث« و تاریخ اسلام علوم سیاسی. معارف اسلامی مدیریت و صورت گرفت. الگوی حاصل از مطالعات را می‌توان در قالب ذیل نشان داد: 
بعضی مولفه‌ها؛ عناصر و مصادیق ریزتری نیز دارد که چون هدف مقاله تبیین روش تحقیق تاریخی است. از آن صرف‌نظر می‌کنیم. مانند مصادیق ملکات نفسانی: تقوا؛ مسئولیت‌پذیری. شجاعت. عزت نفس. یا اجزای عوامل غیر مادی: تأثیر ماورائی عوامل مادی و تأثیر عوامل غیر مادی )نمودار(،
 

الگوی پیشنهادی تصمیم‌گیری راهبردی با روبکرد اسلامی به عنوان فرضیه 
جهان‌بینی توحیدی و معارف اسلامی

  1. عوامل ماورائی (غیرمادی)
    1. آرامش و طمأئینه 
    2. موقعیت‌شناسی 
    3. جایگاه و نفوذ 
    4. محیط 
    5. فتنه
  2. عوامل تصمیم‌گیرنده:
    1. باورهای کلیدی
    2. ملکات نفسانی
    3. علم و معرفت
    4. عادات
    5. نیت
  3. فرآیند:
    1. آگاهی از مسئله یا فرصت
    2. تبیین و شناخت ابعاد موضوع
    3. تعیین اهداف و ارزش‌ها
    4. ابداع گزینه‌ها
    5. ارزیابی و رفع تزاحم(براساس اهداف، اصول، تکلیف، مصلحت)
    6. تصمیم
    7. توکل
    8. اجرا و ارزیابی

3. تعیین ویژگی‌های شخصت‌های مورد مطالعه

برای آزمون الگوی پیشنهادی، با توجه به روش تحقیق انتخاب‌شده  به انتخاب نمونه‌هایی تصمیمات از شخصیت‌های الگوی اسلامی که به تعبیر قرآن می‌توانند اسوه حسنه باشند می‌پردازیم تا ضمن مطالعه آن موارد بتوانیم به تأیید الگوی پیشنهادی نزدیک شویم. 
اما شخصیت‌های الگو را چگونه انتخاب کنیم؟ علامه جعفری در ترجمه و تفسیر البلاغه نهج معتقد است با نظر به مجموع شخصیّت‌های سازنده تاریخ با سه نوع شخصیّت روبه‌رو می‌شویم:

  1. شخصیت‌های الهی )که دراصطلاح پیامبران ائمه و معصومین)ع( نامیده می‌شوند(؛ 
  2. شخصیت‌های بزرگ بشری محض )که در اصطلاح. نوابغ نامیده می‌شوند(؛ 
  3. شخصیت‌های بشری -الهعی )که حکما نامگذاری می‌شوند( )جعفری  ص۲۳). ۷۵ 

علامه جعفری بر سازنده بودن شخصیت نوابغ در مقابل ویرانگر بودن توجه خاص دارند. شهید مطهری نیز برای تفکیک میان شخصیت‌های انسانی با جهت‌گیری مثبت و منفی از تعبیر انسان‌های بزرگ و انسان‌های بزرگوار استفاده می‌کند. الگوهای تصمیم‌گیری راهبردی رایج به صورت عمده، به دنبال الگوسازی تصمیمات نوابغ و شخصیت‌های بشری هستند. در این پژوهش نمونه چون دیدگاه اسلامی دنبال می‌شود دو دسته اول سوم و تقسیم‌بندی فوق را مورد نظر قرار خواهد گرفت یعنی شخصیت‌های الهی و شخصیت‌های بشری -الهی؛ از بین شخصیت‌های برجسته اسلامی که می‌توان ادعا کرد روح دین آنها در تجلی کرده است و به تعبیر دیگر نماد انسان‌های پرورش یافته اسلام هستند. 
موضوع دیگر اینکه. الهی بودن شخصیت‌ها را نیز می‌توان دارای مراتبی دانست. 
خداوند درباره پیامبر اکرم)ص( می‌فرماید:‌ وَمَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ، إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَىٰ  نجم ۳و ۴ البته از این سخن برنمی‌آید که در همه لحظات زندگی پیامبر)ص( وحی ویژه و مستقیم الهی بر او نازل می‌شده است؛ اما حتماً به این معنا است که همه گفتارها و رفتارهای حضرت در طول زندگی ‏Che oyو سند قاطع الهی است و می‌تواند سرمشق الگوی و بشریت قرار گیرد. بی‌تردید منشاً این حجیت، در همنوایی با مبداً غیبی و آمیختگی با وحی الهی است. 
از سوی آشکار دیگر، است که فهم و تحلیل رویکرد »وحی الهی« از توان قدرت و نوع بشر خارج است؛ چون انسان محدود به حدود دنیوی. در بستر رشد و تغییر علم وادراک به بازسازی و رونق گزاره‌های علمی خود دست می‌یازد این و میزان از بهره‌مندی علمی با تفوق بر موضوعی که در افق سنخیت با ذات ابدیت هم‌عنان می‌شود تناسبی ندارد. در این پژوهش برای اینکه بتوان الگوی پیشنهادی را مورد بررسی قرار داد براساس مراتب الهی بودن شخصیت‌ها می‌توانیم آنان را به سه دسته تقسیم کنیم: شخصیت پیامبر برترین اکرم)ص( که مقام الهی را حائز هستند؛ شخصیت ائمه معصومین)ع( که بعد از پیامبر اکرم)ص( بالاترین رتبه را دارند. و درنهایت حکما که علاوه بر بُعد بشری دارای شخصیت می‌باشند. الهی نیز

4. تعیین ویژگی‌های تصمیمات راهبردی(نمونه‌های تئوریک) برای تحلیل در پژوهش

تعیین ویژگی‌های تصمیمات راهبردی(نمونه‌های تئوریک) برای تحلیل در پژوهش، علاوه بر بُعد الهی و اسلامی تصمیم گیرندگان؛ باید چه تصمیماتی از این شخصیت‌ها را برای تحلیل انتخاب کرد؟ براساس مباحث مطرح‌شده در ادبیات تصمیم‌گیری راهبردی، موارد ذیل را می‌توان به عنوان شاخص‌های انتخاب تصمیمات، مبنا قرار داد.

  1. در جایگاه حاکمیت و تصمیم‌گیر بودن در رویداد (حاکم/غیرحاکم)
    از آنجا که سطح حلیل تجزیه و این پژوهش در سطح سازمانی است یکی شاخص‌های از اصلی تصمیم‌گیری اثرگذار بر قدرت و جایگاه سازمانی است که تصمیم‌گیرنده دارد. 
    بنابراین؛ باید تصمیماتی را مورد بررسی قرار دهیم که در زمان حاکمیت الگوه‌ای اسلامی گرفته شده است. بر این اساس باید تصمیماتی از پیامبر اکرم)ص( را مد نظر قرار داد که در دوران ده‌ساله حاکمیت اسلامی در شهر مدینه اتخاذ شده است. همچنین در مورد ائمه معصومین)ع( دوران حاکمیت ائمه مربوط فقط به دوران خلافت حضرت علی)ع( و دوره حکومت کوتاهی از حضرت امام حسن)ع( است که در این تحقیق دوران حکومت حضرت علی)ع( مد نظر قرار گرفته است. اما در مورد دورانی که حکما در مسند خکم بوده‌اند. بارزترین آنها امام خمینی)ره( است که در عصر حاضر توانست حکومت اسلامی را برپا کند. بنابراین در این پژوهش مبنای ‏OEEتصمیماتی از دوران حکومت اسلامی 
    پیامبر اکرم)ص( در مدینه« ‏Coeامیرالممنین)ع( و زعامت امام خمینی)ره( خواهد بود. 
  2. موضوع تصمیم در رویداد (استنباط حکم الهی/ اجرای حکم الهی)
    شاخص دیگر تأثیرگذار انتخاب بر تصمیم‌هاء موضوع تصمیم‌ها از نظر استنباط حکم الهی یا اجرای حکم الهی است. در تاریخ اسلام وقتی اصحاب از پیامبر)ص( درباره الهی بودن تصمیم یا نظر شخصی ایشان سژال می‌کنند. ناظر بر همین مطلب است. مانند مذاکره پیامبر)ص( با گروهی از مشرکان در جنگ احزاب. بنابراین باید مصادیقی از تصمیم‌گیری را برای تحلیل انتخاب کرد که در زمینه چگونگی اجرای احکام الهی است. نه استنباط حکم الهی؛ زیرا چنان که مفسران مانند علامه طباطبایی بیان ‏lea Sاستنباط حکم الهمی جای تصمیم نیست. بلکه جای تدیُر و فهم صحیح است و انتخاب بشری نباید در آن دخیل شود اما در نحوه اجرای آن ابتکار و تصمیم بشری دخیل خواهد بود.
  3. بشری بودن یا الهی بودن تصمیم‌گیری در رویداد 
    تصمیماتی که شخصیت‌های الهی مانند پیامبر اکرم)ص( اتخاذ می‌کنند را می‌توان در دو دسته کلی تقسیم کرد: یک دسته تصمیم‌هایی که متناسب با شأن نبوی و ولایی و اتصال به وحی ایشان است؛ و دسته دیگر تصمیم‌هایی که متناسب با شأن مدیریت و اداره جامعه اسلامی است. ابن‌مسکویه رازی کتابی با عنوان تجارب الامم نگاشته است که در آن می‌کوشد وقایعی از تاریخ را بیاورد که برای بشر قابل عبرت‌گیری باشد. نه همه وقایع را )ابن‌مسکویه رازی« ۰۱۳۶۹مقدمه(. بر این اساس« تصمیماتی انتخاب می‌شود که در آن بعد بشری و اداره جامعه اسلامی نمود بیشتری دارد. مثلاً جریان غدیرخم پا صلح حدیبیه؛ چون براساس یک وحی و الهام الهی به رسول مکرم اسلام)ص( شکل گرفته است. از دامنه این‌رو در تصمیم‌ها مورد تحلیل ما قرار نمی‌گیرد؛ اما تصمیم‌هایی مانند جنگ بدر می‌تواند نسبت به صلح حدیبیه تحلیل اسان‌تری داشته باشد. 
  4. شاخص‌های راهبردی بودن تصمیمات در رویدادها 
    شاخص مهم دیگر در انتخاب نمونه‌های تصمیم‌گیری، راهبردی بودن آنها است که ‏ مهمترین موارد آنها عبارتند از:
    1. ارتباط با مسائل محوری حیات و بقای کل سازمان دارد؛ 
    2. در حوزه مسائل جدید و غیر معمول و فاقد ساختار است؛ 
    3. به تصمیم‌های مدیریت عالی سازمان نیازمند است؛ 
    4. مستلزم صرف مقادیر زیادی از منابع است؛ 
    5. تصمیم هماهنگ‌کننده و موثر بر تصمیمات سطوح پایین‌تر و دارای پیامدهای چندوظیفه‌ای )جندبخشی( است؛ 
    6. با حیطه قلمرو و فعالیت‌های سازمان مرتبط است؛ 
    7. برآوردها آینده‌نگر و مبتنی بر پیش‌بینی‌هاست؛
    8. روندهای مبتنی بر وسیع ‏gape)پویایی رقابتی توانمندی‌ها ضعف‌های و سیستم است؛ 
    9. دارای تأثیرات بلندمدت و عمده است؛ 
    10. بازتاب نگرش‌ها و باورهای اشخاص و ذی‌نفعان صاحب نفوذ در امور سازمان است؛ 
    11. تصمیمات راهبردی دارای ابعاد مبهمی است.
  5. عامل محرک تصمیم 
    مینزبرگ، رایزینگنی و ثیورت" با بررسی ۲۵تصمیم. دو عامل: فرصت. مسئله/ بحران را به عنوان عوامل محرک که بر روی یک طیف قرار می‌گیرند در نظر می‌گیرند (مینزبسرگ و همکاران ۲۷۵-۲۴۶ ۱۹۷۶ص) این در پژوهش یکی از شاخص‌های مهم طبقه‌بندی تصمیم‌ها محرک آنها گرفته در نظر شد و بر این اساس. از هر دسته شخصیت‌های از انتخاب شده. یک تصمیم که محرک آن فرصت است و یک تصمیم که محرک ان بحران یا مسئله است. انتخاب می‌شود. 
  6. داشتن منابع کافی برای بررسی 
    آخرین شاخص. داشتن منابع کافی در دسترس برای بررسی و تحلیل است. این شاخص از آن جهت در نظر گرفته شد که تحلیل جامع‌تری را بتوان نسبت به تصمیم راهبردی اتخاذشده ارائه کرد. البته این شاخص در مراتب بعد از شاخص‌های دیگر قرار می‌گیرد و در مواردی که تصمیمات یکسانی برای تحلیل وجود داشتند. اعمال می‌شود. از این شش دسته شاخص بیان‌شده برای انتخاب تصمیم‌های راهبردی نمونه. چهار دسته اول شاخص‌هاء مشخص می‌کنند که کدام تصمیم ویژگی‌های لازم برای قرار گرفتن در مجموعه تصمیم‌های مورد تحلیل را دارند. شاخحص پسنجم. نوع‌شناسی تصمیم‌های راهبردی را از نظر محرک تصمیم مشخص می‌کند و درنهایت. شاخص ششم یک شاخص تکمیلی است که موارد در یکسان بودن تصمیم‌ها شاخص‌های از نظر دیگس به عنوان یک شاخص ترجیحی عمل می‌کند.

5. انتخاب شخصیت

انتخاب شخصیت‌ها و تصمیم‌های راهبردی آنها برای تحلیل در این تحقیق برای نمونه‌گیری تئوریک براساس ویژگی‌های شخصیت‌های مورد مطالعه و ویزگی تصمیم‌ها اقدام می‌شود. برای این کار براساس مطالب پیشین و مطالعه بررسی و کتابخانه‌ای و مشورت با استادان با تخصص‌های مختلف در حوزه علوم اسلامی و انسانی سه شخصیت پیامبر اکرم(ص) حضرت امیرالممنین علی(ع) و امام خمینی(ره) به عنوان شخصیت‌های الگو انتخاب شدند. 
در گام بعد برای انتخاب تصمیم‌های راهبردی این الگوها با مشورت استادان تاریخ و براساس منابع معتبر موجود در مورد تاریخ و سیره این شخصیت‌ها: فهرست اولیه‌ای از 1. Henry Mintzberg، Duru Raisinghani، André Théorét  ۱۳۰
رویدادها و تصمیم‌های راهبردی این بزرگواران استخراج شد. سپس براساس لیست اولیه تصمیمات راهبردی و مبتنی بر شاخص‌های شش‌گانه تصمیم‌هاء از اساتید تاریخ مصاحبه شد. البته فهرست تهیه‌شده به عنوان پیشنهاد بود و الزامی برای انتخاب از میان آنها نبود که درنهایت. دو تصمیم از شخصیت هر و درمجموع شش تصمیم به عنوان نمونه‌های منتخب تصمیم‌های راهبردی به صورت جدول ذیل انتخاب شد. 

تصمیم‌های راهبردی انتخاب‌شده برای تحلیل تاریخی 
شخصیت نوع تصمیم بحران /مسئله فرصت
پیامبر اعظم(ص) جنگ احزاب فتح مکه
حضرت علی(ع)

جنگ صفین

 انتقال دارالخلافه (پایتخت) از مدینه به کوفه
امام خمینی(ره) پذیرش قطعنامه 598 رفراندم تعیین نوع نظام حکومتی (جمهوری اسلامی)

6. گردآوری و ارزیابی )نقد( منابع تحقیق 

لوسین فبور(Lucien Febure) (۱۹۵۶-۱۸۷۸)مورخ برجسته فرانسوی، ابزار تدوین تاریخ را عبارت از هر چیزی می‌داند که بتواند نبوغ استعداد خلاقیت و مورخ و محقق را به کار گیرد همانند کلمات. علامات. قطعات سفال. شکل‌های تحقیقات زمین‌شناسان. ازمایش‌های شیمی‌دانان بر روی اشیای قدیمی همچون شمشین حتی بندوبست ارابه‌هاو... )فبور؛ به نقل از: هروی« ۰۱۳۸۶ص .(۱۱۵
منابع را با توجه به ملاحظات مختلف می‌توان به دسته‌های گوناگون تقسیم‌بندی کرد. از جهتی. منابع هر موضوعی را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: منابعی که حاوی اطلاعات کلی در مورد دوره یا در زمینه قلمرو وسیع‌تری هستند؛ و منابعی که محقق را به موضوع مشخص‌شده در کلمات عنوان تحقیق هدایت می‌کنند. از منظر دیگر منابع را به دو دسته بزرگ: منابع نوشتاری )مکتوب( مانند داده‌های سازمان‌ها؛ اسناد عمومی و حقوقی)منتشرشده یا نشده(، نامه‌هاء قراردادها خاطرات و و تاریخ‌های ‏Gyles) اقتصادی، اجتماعی و شهری کتیبه‌هه نسخه‌های خطی )چجاپ‌شده و نشده(؛ منابع و غیر نوشتاری )غیر مکتوب( مانند نمادها؛ مصنوعات و آثار باستانی تقسیم کرد. امروزه بازسازی گذشته براساس حافظه شاهدان زنده، کم و بیش جای خود را به نام تاریخ شفاهی(oral history) "در تحقیقات تاریخی بازکرده است نورایی« )میرجعفری و ۳۸۸ص ۳۲و ۳۳

منابع مکتوب از نظر اهمیت و بهره‌گیری به دو دسته قابل تقسیم هستند: 

  1. منابع اصلی یا منابع اولیه: منابعی که در زمان وقوع حادثه با نزدیک به آن شکل گرفته‌انده یعنی مولف خود شاهد یا جزء کارگزاران واقعه بوده است و یا اینکه تقریباً بدون واسطه یا حداکثر با یکی دو واسطه اخباری شنیده. ثبت و ضبط کرده است. 
  2. منابع ثانویه: منابعی هستند که اخبار را منابع از اصلی نقل کرده و آن را تفسیر کرده‌اند. این منابع ممکن است از مجاری ثبت‌نشده مانند روایت‌های شفاهی حاوی اخباری متفاوت درباره واقعه‌ای مشابه باشند و به این وسیله پیوسته زمینه قرائت متفاوت از آن رخداد را فراهم آورند. 
    در کنار این دو نوع، نوع دیگری از نوشته‌ها وجود دارد که در قالب مقاله. کتاب و دائرةالمعارف است. این شکل از نوشته‌های تاریخی. معجونی از ضرورت‌ها و نیازهای زمان نویسنده به همراه مجموعه‌ای از مستندات از منابع اولیه ثانویه و است. این نوع مطالعات و تحقیقات نامیده می‌شوند. این تألیفات در گسترش و تفسیر علوم انسانی سهم بسزایی دارند و پژوهشگران هنگام تحقیق ناگزیر از استفاده از این آثارند (میرجعفری و نورایی« ۴۵).

استفاده از منابع متعدد و شواهد چندگانه به دو دلیل اهمیت دارد:

  1. اولا این مسئله باعث بیان دامنه گسترده‌تری موضوعات از تاریخی، مشاهدتی و نگرشی می‌شود.
  2. ثانیا با فراهم کردن سنجه‌های مختلف یک پدیده امکان آزمون چندجانبه و ایجاد خطوط مشابه تحقیق از طریق مثلث‌سازی و درنتیجه افزایش اعتبار سازه تحقیق فراهم می‌نماید (میسون و همکاران  ص۳۱۴).

برای تحلیل رویدادهای دوران حیات پیامبر اعظم(ص) و امیرالمومنین(ع). با بررسی‌های انجام‌شده مشورت و با استادان تاریخ اسلام به‌طور عمده از منابع اولیه بهره گرفته شد. منابع از ثانویه مطالعات و تحقیقات نیز برای تکمیل و جامعیت تحلیل استفاده شد. در ادامه برای اختصار فقط به چند منبع مهم به کار گرفته‌شده در روایت و تحلیل تاریخی به ترتیب برای پیامبر اکرم)ص حضرت علی(ع) و سپس حضرت امام(ره) اشاره می‌شود:

  1. منابع تاریخی دوره پیامبر اعظم(ص)
    1. المغازی« محمد بن عمر واقدی (۰۳۱-۷۰۲ق(؛ 
    2. السیرة النبویه معروف به سیره ابن‌هشام ترجمه محمد زندگانی(« ابومحمد عبدالملک بن هشام معافری حمیری نحوی )م۳۱۲ یا ۸۱۲ق(؛ 
    3.  الطبقات الکبری  محمد بن سعد (۸۶۱-۰۳۲ق(؛ 
    4. تاریخ یعقوبی؛ احمد بن ابی‌یعقوب اسحاق بن جعفر بن وهب بن واضح )م۴۸۲ق(؛ 
    5. تاریخ الامم والملوک مشهوریه تاریخ طبری« محمد بسن جریر طبری (۲۱۰/۲۲۵-۲۲۴ق)؛ 
    6. موسوعة التاریخ الاسلامی. محمد‌هادی الیوسفی الغروی؛ 
    7. الصحح من سیرة النسی الاعظم(ص ۵۳جلدی(« ج ۱۰و ۱۱علامه سید جعفر مرتضی عاملی؛ 
    8. تاریخ سیاسی اسلام: سیره رسول خدا(ص«( رسول جعفریان؛ 
    9. تاریخ پیامبر اسلام محمدابراهیم آیتی. تجدید اضافات: نظر و ابوالقاسم گرجی؛ 
    10. الاطلس التاریخی سسیرة الرسول)ص4 سامی بن عبداله بن احمد الملغوث و... .
  2. منابع تاریخی دوره امام علی (علیه السلام)
    1. وقعة صفین (پیکار صفین) ابوالفضل نصر بن مزاحم منقری )م۲۱آق(؛ 
    2. فتوح البلدان« ابوالحسن )ابوبکر یا ابوجعفر( احمد بن یحیی معروف به بلاذری )قرن سوم(؛ 
    3. امامت و سیاست.« منتسب به ‏doors glعبدالله بن مسلم معروف ‏aابن‌فتیب ه دینوری )۳۱۲-۶۷۲ق(؛ 
    4. الغارات« ابواسحق ابراهیم بن محمد ثقفی )۰۰۲-۳۸۲قق(؛ 
    5. ناسخ التواریخ: گانی زند امام علی)ع4 محمدتقی سپهر؛ 
    6. امام علی)( صدای عدالت انسانی« ج :۵علی و حوادث عصر خود. جورج جرداق؛ 
    7.  تأملی بر مسأله امنیت و ابزارهای ایجاد آن در عصر امام علی (ع). نویسنده : معینی نیا، مریم
  3. منابع مورد استفاده برای تحلیل تصمیمات حضرت امام خمینی(ره)
    1. عمدتاً منابع اولیه و بیشتر تاریخ شفاهی است.
    2. در منابع اولیه آثار از امام خمینی بیشتر صفه اصام؛ برخی و کتاب‌های تألیفی ایشان مانند ولایت فقیه )حکومت اسلامی( و کشف الاسرار استفاده شده است.
    3. منابع تاریخ شفاهی مانند خاطرات و مصاحبه‌های مسئولان دفتر حضرت امام
    4. کشوری که در زمینه تصمیمات مورد بررسی با حضرت امام ارتباط داشته‌اند نیز جزء منابع اولیه مورد استفاده هستند.
    5.  منابع منتشرشده سوی از موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی)ره( و نیز مرکز اسناد انقلاب اسلامی
    6. در برحی موارد از پایگاه‌های اطلاعاتی مانند سایت جامع دفاع مقدس )ساجد( خبرگزاری‌ها سایت و شخصیت‌ها
    7.  کتاب‌ها و تحقیقات انجام‌شده در زمینه موضوع تحقیق بهره گرفته شد.

ارزیابی و نقد سند

داده‌های صحیح و قابل استفاده در تحقیق تاریخی، شواهد تاریخی نامیده می‌شوند که مجموعه‌ای از اطلاعات و حقایق مستند است که به عنوان اطلاعات صحیح و به عنوان پایه‌های مناسب برای آزمون و تعبیر و تفسیر فرضیه‌ها پذیرفته می‌شوند. بعضی منابع گردآوری‌شده غلط برخی متعارض، بسیاری بی‌ارتباط و بیشتر شواهد ناتمام خواهند بود. 
برای تعیین سازگاری درونی مدارک آزمون سوال‌برانگیز و شده و میزانی که با مدارک بیرونی و دیگر مدارک همخوانی دارد می‌توان از فرایندهایی مانند به‌کارگیری منطق پایه تعیین اعتبار منابم« شمارش تعداد دفعاتی که یک مشاهده تکرار شده و ارزیابی همبستگی کلی جمیع مدارک جمع‌آوری‌شده استفاده کرد. شواهد تاریخی از داده‌های تاریخی و براساس فرایند نقد استخراج می‌شود که این نقد بر دو نوع است:

  • الف) نقد بیرونی؛ محقق تاریخی باید سند را با سایر اسناد و شواهد تاریخی مقایسه نماید؛ مثلا او باید امضا و مهر، تاریخ، نوع خط، نوع جوهر به‌کار رفته، نوع کاغذ، نوع کلمات و . . . را مورد بررسی قرار دهد و آن‌ را با سایر اطلاعات مربوط به شخص، واقعه یا تکنولوژی دوره مربوط به سند، مقایسه نماید و از صحت تعلق آن به موضوع مورد مطالعه اطمینان حاصل کند. این نوع نقد، مستند بودن اصالت و داده‌های منابع را تعیین می‌کند و این طرح سوال را می‌کند که آیا این سند و مدرک و شیء باقیمانده اصیل واقعی و است؟ در زمینه نقد درونی منابع مورد استفاده برای تاریخ اسلام امیرالممنین( ع) پیامبر و باید گفت که چون اساس تحلیل روایت و تاریخی بر منابع اولیه گذاشته شده ین است و منابع جزء منابع پذیرفته‌شده و مورد وثوق متخصصان تاریخ است. تحقیق اعتبار از بالایی برخوردار خواهد بود. در مورد منابع دوران حیات امام خمینی (ره) سعی شده است از منابعی استفاده شود که پا بدون واسطه به خود حضرت امام مربوط بوده است. یا از افرادی که ارتباط مستقیم با ایشان داشته‌اند.
    در این دوره به دلیل آثار شفاهی و مکتوبات و جراید زیادی که حاکی از رویدادها هستند« زمینه را نسبت به تاریخ اسلام بهتر می‌توان دریافت. اما در عوض به دلیل اینکه هنوز از دوره حیات امام خمینی(ره) فاصله زیادی نگرفته‌ایم منابع مدوّتی که دوران حیات ایشان را مکتوب کرقه باشند محدودند. بسیار من ایتکگه‌ی سیارق از دارگ استاد و حرمانه ممکن است به علت بودن هنوز منتشر نشده باشد. مانند نامه محرمانه حضرت امام به مسئولان درباره پذیرش قطعنامه که سال‌ها پس از آن منتشر شد. همچنین وجود افراد گروه‌های و ذی‌نفع در این تصمیم‌ها ممکن است تحریفاتی را به صورت سیستماتیک یا تصادفی ایجاد کند که دقت بررسی بیشتری را می‌طلبد. نقد درونی: پس از آنکه صحت و سندیّت آثار یا اسناد تاریخی مشخص شد. سوالاتی مانند اینکه آیا یک تصویر حقیقی را ارائه می‌دهند؟ آیا نویسندگان دارای مهارت صداقت و عدم سوگیری بوده‌اند و واقعاً با حقایق آشنایی داشته‌اند. و یا اینکه آن‌قدر موافق یا و معارض بوده‌اند که نتوانسته‌اند تصویر حقیقی را ارائه کنند؟ آیا انگیزه‌ای برای تحربف گزارش داشته‌اند؟ آیا تحت تأثیر فشان ترس و یا غرور بوده‌اند؟ چه مدت پس از رویداد واقعه درباره شهادت خود گزارش تهیه کرده‌اند؟ و آیا توانسته‌اند آنچه را که اتفاق افتاده به‌درستی به خاطر بیاورند؟ آیا با شاهدان ماهر دیگر توافق داشته‌اند؟ )بست. ۱۳۸۴ ص ‏۱٩۱-۱۸۴(.
  • ب) نقد درونی؛ پس از اطمینان از صحت ارتباط سند با موضوع مورد مطالعه، ارزیابی محتوای مطالب مطرح می‌شود که آیا اطلاعات صحیح است و تصویر درستی از موضوع یا واقعه را ارائه می‌دهد؟ آیا مطالب آن با موازین عقلی تطبیق می‌کند؟ آیا در بیان واقعیت غلو نشده؟ آیا سند، تحت فشار نوشته نشده؟ آیا سند، واقعیت را وارونه جلوه نمی‌دهد؟. در بررسی منابع اولیه ثانویه و مورد استفاده اختلاف نظرها تفاوت‌هایی و وجود دارد مانند اسم جانشینان پیامبر(ص) در غزوات یا تعداد افراد شرکت کننده در رویدادها یا افراد حاضر از قبایل یا موضع یک حزب و گروه خاص در یک رویداد مواردی و نظیر این که به لحاظط تحقیق هدف که بررسی سیره است. در کار تأثیرگذار نخواهد بود و سعی شده وجه است که مشترک مورد استفاده قرار گیرد. و در مواردی که اختلاف روایت اهمیت داشته است در متن روایت به آن اشاره شده و مورد تحلیل قرار گرفته است.
    نکته دیگر اینکه مینزبرگ همکاران و او معتقدند تکیه بر خاطرات تصمیم‌گیران می‌تواند دو خطا ایجاد کند؛ اول تحریف و دوم خطای حافظه (مینتزبرگ.۲۵۰ ‏٩۷۶ص) در این پژوهش سعی شده است با استفاده از منابع متعدد و از مورخان محققان و شاهدان معتقد به مذاهب مختلف گروه‌های و مختلف این دو گونه خطا از بین برود کمترین یا به برسد. به‌طور کلی این تحقیق با این فرض منطقی دنبال می‌شود آنچه که به عنوان جمع‌بندی از مجموع منابع مورخان به دست آمده و روایت شده است واقعاً اتفاق افتاده است. اما همه آنچه که اتفاق افشاده است. لزوماً سوی از مورخان محققان و و به طرق اولی از سوی محقق رصد نشده است. 

شناخت گذشته فقط از طریق مطالعات و تتبعات تاریخی میسر نمی‌شود بلکه ضرورت توجه به مطالعات علوم وابسته به تاریخ ایجاب می‌کند تا محقق تیزنگر به همراه شناسایی پهنه تاریخی، از مجاری علوم یاری‌گر تاریخ، استعانت جوید. آیینه‌وند این علوم را به اختصار در موارد ذیل برمی‌شمرد:

  1. زبان(Language) زبان‌های قدیم و خاموش به اقتتضای حوزه تحقیق علاوه زبان‌های بر رایج
  2. فقه‌اللغة(Paleography) تغییرات معانی در لغات فهم و معانی نسبی یا مغایر یا متضاد
  3. دانش خط شناسی (Philology)  معانی، کاربردها، تحلیل، بررسی تخصصی، جمله‌های نمونه، مترادف‌ها
  4. دانش اسناد یا علائم علم‌الوثائق (Diplomatics)
  5. علائم ملی و دولتی (Heraldry)
  6. سکه‌شناسی (Numismatics)
  7. جغرافیا (Geography)
  8. اقتصاد (Economy)
  9. ادبیات (Literature)
  10. هنر (معماری، نقاشی، عکاسی، میناکاری، تذهیب، موسیقی و...) - Art (architecture، painting، photography، enameling، gilding، music، etc.)
  11. جمعیت‌شناسی (Demography)
  12. جامعه‌شناسی (Sociology)
  13. باستان‌شناسی (Archaeology)
  14. سنگ‌نوشته یا سنگ‌نبشته (Epigraphy)
  15. تبارشناسی (Genealogy)
  16. زمین‌شناسی (Geology)

)آیینه‌وند«  ۱۳۵-۰۱۳۳ ۲ص نیز رک: آیینه‌وند. ۷۷۳۱؛ شارل ساماران .(۱۳۷۵

نکته حائز اهمیت در علومی که در تحقیق تاریخی یاری‌گر خواهند بود قلمرو و دوره زمانی‌ای است که تحقیق به بازآفرینی آن می‌پردازد. قلمرو تحقیق نیازهای دانشی مختلفی را تعیین می‌کند. مانند مباحث زبان« مردم‌شناسی« ‏<Lal aو... .دوره زمانی نیز نقش موثری در نعیین علوم یاری‌گر دارد. مثلا اگر مطالعه‌ای در سیره مدیریتی پیامبر اکرم)ص( یا امیرالمژمنین)ع( بخواهد انجام شود محقق باید با علوم مربوط به فهم متن دینی مانند رجال، تفسیر و نیز زبان عربی آشنا شود در صورتی که اگر کسی درباره تاریخ معاصر مثلاً تاریخ تحول نظام برنامه‌ریزی ایران در بخواهد تحقیق کند باید از تکنیک‌های تاریخ شاهی بهره ببرد. 

 ۷. روایت و تحلیل تصمیم‌های راهبردی هر رویداد 

در ادامه براساس منابع گردآوری‌شده، هر یک از تصمیم‌های راهبردی روایت و تحلیل می‌شود. برای این کار ابتدا ویژگی‌های مربوط به هر تصمیم‌گیرنده که بر تصمیم‌گیری وی موثر بوده است. مورد بررسی قرار می‌گیرد. برای هر یک از عوامل تصمیم‌گیرنده مصادیق و حقایق تاریخی در مورد شخصیت‌های الگو ارائه می‌شود. سپس تصمیم‌های راهبردی روایت شده و براساس روایت رویدادها؛ سیر جریان تصمیم‌گیر‌ی الگوهای منتخب در رویدادها به صورت نمودار ترسیم شود. در این نمودارها سعی می‌شود سیر تاریخی و منطقی تا حد ممکن حفظ شود. درنهایت عوامل زمینه‌ای تصمیم که در روایت رویداد بررسی شده است. مورد تحلیل قرار می‌گیرد. برای هر رویداده صدها صفحه منابع مختلف بررسی شد. حجم ‏روایت رویدادها بسیار گسترده و در حد یک کتاب است. در روایت رویدادها سعی شد تسلسل زمانی وقایع رویدادها ‏رعایت شود. 

 ۸. آزمون الگوی پیشنهادی با الگوی عمومی حاصل از تحلیل رویداده

ا ارزش افزوده محقق تاریخی آن است که با تحلیل و تعمیق در پدیده‌ها «منطق درونی»(the inter logic) آنها را استنباط کند. اکنون باید حقایق تأییدشده مرتب‌شده و که کنار هم قرار گرفته‌اند.
تفسیر شده و معنی آن فهمیده شود. آیینه‌وند مأموریت محقق تاریخی را در چهار مورد خلاصه می‌کند: تعیین آنچه رخ داده است؛ تعریف وقایع به شکل مسلسل، تحلیل و تفسیر  ‏oe Elyاین وقایع؛ درنهایت و کشف فانونی علمی که با ان بتواند دریابد که این حوادث چگونه و چرا رخ داده‌اند )آیینه‌وند. ۱۳۸۲ص ‏EAS WVقانون و استخراج الگو مانند ایجاد نظریه در تحقیقات کمّی. که نیازمند آزمون فرضیه در چند محیط است. نیازمند بررسی موضوع در پدیده‌ها و رویدادهای مختلف است. به سخن دیگر اگر در تحقیق تاریخی پدیده‌های مختلف که براساس نمونه‌گیری تئوریک انتخاب شده‌اند. تحلیل شوند. مشترکات در می‌توان الگوهایی را به دست آورد. 
بیشتر تحقیقات تاریخی شامل مقایسه‌های کیفی رویدادها در طی زمان و میان مکان‌های مختلف است. بدون اینکه استانداردهای شناخته‌شده با نظری که در استنتاج‌های آماری مورد استفاده قرار می‌گیرد. وجود داشته باشد. برخلاف آزمون فرضیه صفر (خنثی) که در مورد یک نمونه و جامعه آماری به کار می‌رود. در تحقیق تاریخی، فرایند دقیقی برای تخمین میزان خطا در دسترس نیست. مقایسه به عنوان یک روش با تفکیک مشابهت‌ها و تفاوت‌ها و ارزیابی عوامل مژثر بر تغیی مشخص می‌شود. به دلیل نبود استانداردهای ثابت، باید توجه ویژه‌ای به عوامل خاص شود که پذیرش یا رد فرضیه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در این تحقیق در مراحل تصمیم‌های راهبردی در شش رویداد مورد بررسی قرار گرفت و براساس نمودارهای ترسیمی و مولفه‌های بررسی‌شلده در رویدادها الگوی عمومی تصمیم‌گیری که مزید الگوی پیشنهادی است به دست آمد. 

روش تحقیق تاریخی و راهبردهای تحقیق

روش تحقیق تاریخی یکی از راهبردهای تحقیق در حوزه علوم انسانی و اجتماعی است که تأثیر شگرفی بر فهم علوم پایه‌های و فلسفه علوم به حساب می‌آید. به گونه‌ای که در بسیاری از علوم تاریخ مکاتب و تاریخ اندیشه یکی از مباحث اصلی و نیازهای اولیه به حساب می‌آیند. دانش مدیریت هرچند نسبت به برخی از علوم این در زمینه نوپاتر است، اما مواردی از پژوهش تاریخی در رشته مدیریت نیز انجام شده است که می‌تواند عمق مباحث مدیریت و زمینه شکل‌گیری اندیشه‌های مختلف را بنمایاند. مانند:

  1. کتاب تاریخ تکام اندیشه مدیریت نوشته دنیل ورن کتاب (۲۰۰۹) است نویسنده، خود را قالب در سیر پیدایش مکاتب که تا حدودی با دوره‌های تاریخی همخوان است، تنظیم کرده است و در داخل هر بخش، مباحث را به صورت توالی تاریخی رویدادها (گاه‌شناسی یا گاه‌شماری یا کرونولوژی به انگلیسی: Chronology) تنظیم کرده است.
  2. نگرش سیستمی به ریشه‌ها و آینده تئوری مدیریت از ویلیام روث است. وی نیز سیر تکامل مکاتب را برای تدوین پژوهش تاریخی خود انتخاب کرده است. 

روش تحقیق تاریخی را می‌توان یک روش تحقیق ترکیبی دانست که با بهره‌گیری از دانش‌ها تکنیک‌های و مختلف به دنبال کشف حقایق و الگوسازی از آنها است. به همین دلیل تأکیدی که در روش‌های تحقیق دیگر بر مثلث‌سازی(Triangulation) روش‌های گردآوری داده‌ها. مثلث‌سازی راهبردهای تحقیق، شواهد و.. می‌شود در این روش تحقیق اهمیت مضاعف می‌یابد و با بهره‌گیری از روش‌های دیگر تحقیق در کنار روش تحقیق تاریخی می‌توان برخی کاستی‌های روش تحقیق تاریخی را جبران کرد و عینیت و دقت بررسی‌های تاریخی را افزایش داد. 

 

یکی از دغدغه‌های علوم مختلف، به‌ویژه دانش مدیریت، تولید الگوها و نظریه‌های بومی است. روش تحقیق تاریخی، به‌ویژه روش تحقیق تاریخی علمی می‌تواند به عنوان یک راهبرد تحقیقی موثر در پژوهش‌های مدیریت، محققان را در الگوسازی و نظریه‌پردازی مبتنی بر شخصیت‌های برجسته تاریخی یا رویدادها و دوره‌های مختلف ملی و اسلامی یاری رساند. این مقاله با ارائه یک چارچوب منسجم و کاربرد آن در تصمیم‌گیری راهبردی با رویکرد اسلامی الگوی مناسبی برای تحقیقات تاریخی ارائه می‌کند. 
گام‌های تحقیق که در بالا آمد یک توالی خطی را ارائه می‌کند. اما به‌ندرت ممکن است دقیقاً همین راه طی شود، معمولاً این فعالیت‌ها با هم همپوشانی دارد. دانش به‌دست‌آمده و سوالات مطرح شده در یک گام محقق را به بازگشت به مراحل قبل وامی‌دارد. تحت تأثیر اکتشافات و بینش‌های جدید. اغلب باید سوالات تحقیق جدید یا بازنگری‌شده مطرح شود. داده‌های واقعی اضافی جمع‌آوری شود. کنترل‌های بیشتری برای روایی انجام شود و یافته‌های به‌دست‌امده تا آن زمان تفسیر مجدد شود. تحقیق تاریخی همواره فرایندی فعال و پویا است.

نتیجه

روش تحقیق تاریخی یکی از راهبردهای تحقیق است که نسبت به دیگر روش‌های تحقیق به خصوص در قلمرو تحقیقات مدیریتی کمتر مورد استفاده بوده و جای استفاده از این روش برای تحقیقات مدیریت در اسلامی تقریباً خالی است. اما با توجه به اهمیت استفاده از روش‌های تحقیق زمینه‌ای در هنگامی که مباحث پسانوگرا بسیار مورد توجه قرار گرفته است، بهره گیری از روش تحقیق تاریخی مهم‌تر از هر زمان دیگر جلوه می‌کند. همچنین سعی گردید در قلمرو مطالعات مدیریت این روش را در مورد تصمیم‌گیری راهبردی با رویکرد اسلامی مورد استفاده قرار گیرد. برای این منظور شش تصمیم راهبردی نمونه از سه شخصیت الگوی اسلامی مورد تحلیل قرار می‌گیرد. از این رو تلاش گردید روش تحقیق تاریخی منسجم هشت‌مرحله‌ای است که می‌توان از آن برای ارائه یا آزمون الگوهای اسلامی یا بومی بهره گرفت. 

منابع

  1. نادری، عزت‌الله و سیف‌نراقی، مریم؛ روش‌های تحقیق در علوم انسانی، تهران، بدر، 1385، چاپ بیست و هفتم، ص66.
  2. سرمد، زهره و بازرگان، عباس و حجازی، الهه؛ روش‌های تحقیق در علوم رفتاری، تهران، آگاه، 1385، چاپ سیزدهم، ص122.
  3. ساروخانی، باقر؛ روشهای تحقیق در علوم اجتماعی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1380، سوم، ص195-198.
  4. قراملکی، احد فرامرز؛ اصول و فنون پژوهش در گستره دین‌پژوهی، قم، انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، 1383، چاپ اول، ص202.
  5. نادری، عزت‌الله و سیف‌نراقی، مریم؛ پیشین، ص67-68.
  6. حافظ‌نیا، محمدرضا؛ مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی، تهران، سمت، 1385، چاپ دوازدهم، ص56-57.
  7. بست، جان؛ روش‌های تحقیق در علوم تربیتی و رفتاری، حسن‌پاشا شریفی و نرگس طالقانی، تهران، رشد، 1369، چاپ اول، ص184.
  8. ساروخانی، باقر؛ پیشین، ص233-235.
  9. آلیسون، گراهام تی. (۱۳۶۴)شیوه‌های تصمیم گیری در سیاست خارجی: تفسیری بر بحران 
  10. موشکی کوباه ترجمه منوچهر شجاعی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. 
  11.  | ghd gaiaصادق «(۱۳۶۰)علم تاریخ در اسلا تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. 
  12.  صادق .۱۳۷۷ علم تاریخ در گستره تمدن اسلامی )ج۱( تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. 
  13.  (۱۳۸۲)»روشمندی و شرایط تحقیق در تاریخ و خلهای موجود در تدوین تاریخ اسلام« تاریخ اسلام )مجموعه مقالات( صادق آیینه‌وند. قم: دفتر نشر معارفه  ص۱۴۱-۱۲۵. 
  14. ابن‌مسکویه رازی، ابوعلی .(۱۳۶۹)تجارب الامم ج ۰۱ترجمه ابوالقاسم امامی تهران: نسیروزش: 
  15. استنفورد مایکل .(۱۳۸۶)درآمدی بر تاریخ‌پژوهی« ترجمه مسعود صادقی« تهران: سمت. 
  16. ایزاک« استفن و مایکل ویلیام (۱۳۷۴)راهنمای جامع تحفیق و ارزیابی« ترجمه مرضیه کرمی‌نیا مشهد: نشر آستان قدس رضوی. 
  17. بست. جان ۰)۱۳۸۴)روش‌های تحقیق در علوم ترییتی و رفتاری« ترجمه حسن پاشا شریفی نرگس و طالقانی، تهران: رشد. 
  18. جعفری« محمدتقی ۰)۱۳۷۵)ترجمه و تفسیر نهجاملاغه تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. 
  19. حاضر منوچهر (ITIVEتصمیم گری در مدیریت تهران: مرکز آموزش مدیریت دولتی. 
  20. حسینی« سیدحسین (۱۳۷۹)»سیره نبوی: نقد مبانی و راهکارهای تحلیلی(«. مجله نامه علوم انسانی )ش «(۲ص .۲۴-۲۳
  21. خاکی. غلامرضا «(۱۳۸۴)روش تحقیق با رویکردی به پایان‌نامه‌نویسی تهران: بازتاب. 
  22. خیراندیش و همکاران «(۱۳۷۸)تاریخ‌شناسی، کرج: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی 
  23.  دلاون علی (IPAS)روش تحقیق در روان‌شناسی و علوم ترییتی« تهران: مسسه نشر ویرایش.
  24. دری. ویلیام (۱۳۷۸)»تبیین و فهم در تاریخ. ترجمه مسعود صادقی علی‌آبادی. فصلنامه ۲۳. ص۲-۱۹۵ ۵ ش »متین
  25. رحمان سرشت. حسین «(۱۳۸۴)راهبردهای مدیریت. تهران: مسسه فرهنگی انتشاراتی
  26. روث. ویلیام (۱۳۸۳)ریشه‌ها و آینده تلوری مدیریت. ترجمه مهدی جمشیدیان اصفهان: جهاد دانشگاهی واحد اصفهان. 
  27. ساروخانی« باقر .(۱۳۷۵)درآمدی بر داثرةالمعارف علوم اجتماعی )دوره دوجلدی( تهران: کیهان. 
  28.  «(۱۳۸۶)روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی )ج :)اصول و مبانی« تهران: پژوهشگاه علوم مطالعات انسانی و فرهنگی. 
  29.  (TAYروش تحفیق در علوم اجتماعی )ج بینش‌هاو ۲فنود« تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. 
  30. ساعی، منصور ۰۱۳۸۷)»روش تحقیق تاربخی: شیوه‌ها و کاربردهای آن در ارتباطات«؛  ص۰۱۸۵-۱۶۷ ۵ رسانه
  31. ساماران شارل (۱۳۷۵)روش‌های پژوهش در تاریخ ترجمه ابوالقاسم بیگناه« غلامرضا 
  32. ذات lheمهدی علایی اقدس یغمایی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی. 
  33. شریفی حسن‌پاشا نسترن و شریفی (IPASروش‌های تحفیق در علوم رفتاری« تهران: سخن. 
  34. شوانک. چارلز ۱۳۷۰)مبانی تصمیم گیری استراتژیکد. ترجمه عباس منوریان تهران: مرکز آموزش مدیریت دولتی. 
  35. فرخزاد. پرویز .(۱۳۸۴)راهنمای پژوهش تاربخی )کتابخانه‌ای« تهران: طهوری. 
  36. فقهی فرهمند. ناصر (۱۳۸۴)مدیریت راهبردی سازمان« تبریز: فروزش. 
  37. مطهری. مرتضی «۱۳۷۰)فلسفه تاریخ ج ۱قم: صدرا. 
  38.  ۰)۱۳۷۶)مقدمه‌ای بر جهان‌یینی اسلامی )ج :(۵جامعه و تاریخ قم: صدرا. 
  39.  «(۱۳۷۷)سیری در سیره نوی قم: صدرا. 
  40. میرجعفری« حسین و مرتضی نورایی ۰)۱۳۸۸)روش پزوهش در تاریخ تهران: سازمان 
  41. انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  42. هروی. جواد .(۱۳۸۶)روش تحقیق پژوهش و علمی در تاریخ: راهنمای نگارش تحقیقات در علوم انسانی و eeتهران: امیرکبیر. 
  43.  ob ‘onک. ۰۱۳۸۱)تحفسق موردی ترجمه پارساییان و اعراببی. تهران: دفتسر پژوهش‌های فرهنگی. 
  44. Lundy، Karen Saucier (2008)، "Historical Research"، The Sage Encyclopedia of 
  45. Qualitative Research Methods، Sage Publications. 
  46. Marceil، J. C. (1977)، "Implicit Dimensions of Idiography and Nomothesis: A 
  47. Reformulation"، American Psychologist، 32(2): 1044-1045. 
  48. Mason، R. O.; J. L. McKenney & D. G. Copeland (1997)، "An Historical Method for 
  49. MIS Research: Steps and Assumptions"، M/S Quarterly، vol.21، no.3، pp.307-320. 
  50. Mintzberg، Henry (1978)، "Patterns in Strategy Formation"، Management Science، 
  51. vol.24، no.9، pp.934-948. 
  52. Mintzberg، Henry; Duru Raisinghani & André Théorét (1976)، "The Structure of  Unstructured Decision Processes"، Administrative Science Quarterly 2، pp.246-275. 
  53. Savitt، R. (1980)، "Historical Research in Marketing"، The Journal of Marketing،  vol.44، no.4، pp.52-58. 
  54. Stahl، Michael J. & David W. Grigsby (1992)، Strategic Management for Decision Making، Boston: PWS-KENT Publishing Company. 
  55. Stanford، Michael (1997)، 4 Companion to the Study of History، Blackwell  Publisher Ltd. 
  56. Wren، Daniel (2005)، The History of Management Thought، Danvers: John Wiley &  Sons، Inc. 
  57. Roth، William (2000)، The Roots and Future of Management Theory. A Systems  Perspective، St. Lucie Press

در جستجوی مقالات ذیل:

Understanding Historical Methods in Organization Studies
 History Research in Management and Organization Studies 

تحقیق زمینه‌ای چیست ؟ انواع تحقیق زمینه یابی، مزایا و معایب آن


    

2000-2016 CMS Fadak. ||| Version : 4.2-b2 ||| This page was produced in : 0.004 Seconds