فدک - زبان فارسی - قواعد کاربردی نگارش زبان فارسی ۲
آخرین تغییرات : 2018-02-10تعداد بازدید : 196

قواعد کاربردی نگارش زبان فارسی ۲


  1.  قاعدهٔ کلی ترکیب‌ها
  2. شیوهٔ املای واژه‌های دوهجایی و چندهجایی
  3. انواع ترکیب‌ها
  4. کارهای ویراستار
  5. قواعد املایی پسوندها و پیشوندها
  6. تعریف انواع ویرایش
  7. تعریف واژه‌ها و مفاهیم ویرایشی- نگارشی
  8. اصول املای فارسی
  9. شیوهٔ املای واژه‎های دو یا چنداملایی
  10. شیوهٔ املای نام‌های غیرفارسی
  11. تعریف ویرایش
  12. انواع ویرایش
  13. شیوهٔ نوشتن عددها
  14.  پاسخ به نظری درباره‌ی اصطلاح پیاده کردن نوار
  15. ملاک‌های زشتی و زیبایی املای واژه‌های مرکب
  16. تفاوت واژه‌های دلیل و علت و سبب
  17. انواع پاورقی‌
  18. معرفی کتاب قواعد جامع خط فارسی
  19. تعریف اصطلاحات دستور زبان فارسی
  20. کلیات
    1. انواع ویرایش

 قاعدهٔ کلی ترکیب‌ها

 (۱) پسوندهای جدا: ترکیب‌های دو هجایی که از ترکیب با پسوندهای جدا تشکیل شده‎اند؛ مانند: مرغ‎وار، کتاب‌ها، ماه‌وش. (برای آشنایی با این ترکیب‌ها به مدخل «پسوند‌ها» نگاه کنید.)
 (۲) فعل‌های مرکب: فعل‌هایی که دست کم دو جزء داشته باشند؛ مانند: حرف زد، راه رفت، خواب دید.
 (۳) ترکیب‌های بیگانه/ بیگانه‎دار: هر ترکیب دوهجایی -به جز نام بازی‎های ورزشی بیگانه مانند بیسبال- که دست کم یک جزء آن بیگانه باشد؛ مانند: ذی‎ربط، ذی‎حق، من‎بعد، آن‎لاین، شیک‎پوش، فن‎دار، تک‎ریل، بوکس‎باز، اهم‎سنج، ‌‎هارت‎لند، ولت‎م‌تر.
 (۴) ترکیب‌های پی‎درپی: مانند: بع‎بع (اسم صوت)، شل‎شل (قید)، پول‎مول (مرکب اتباعی). (۵) ترکیب‌های دگرگون: ترکیب‌های دوهجایی که با چسبیده‎نویسی، دگرگون می‌‎شوند و ممکن است درست خوانده نشوند یا به‎گونه‎ای دیگر خوانده شوند؛ مانند: قوس‎وار (قوسوار)، واک‎بر (واکبر)، سرخ‎مو (سرخمو)، بن‎رست (بنرست)، بی‎خبر (بیخبر)، حق‎ده (حقده).
 (۶) ترکیب‌های زشت‎ْچسبان: هر واژهٔ مرکب دوهجایی که با چسبیده‎نویسی زشت شود؛ مانند: اسب‎باز، سست‎تن، خط‎چین، سست‎سر، خلق‎تنگ، حجم‎سنگ، تک‎شکل، قطع‎کن، یک‎طرح، تک‎ظرف، یک‎تیغ، پاک‎طبع، هوش‎سنج، گل‎طرح، نبض‎سنج، نخ‎پیچ، فیض‎بخش، عمق‎سنج، پیش‎قسط، سست‎عهد، سست‎سر، می‌خ‎پیچ، عیب‎بین، صبح‎خوان، هوش‎سنج، پس‎سوز، لوح‎خوان، اسب‎سر، هم‎عصر، هم‎ظرف، تنگ‎خلق.
 (۷) ترکیب‌های عددی: هر واژهٔ مرکب دوهجایی -به‎جز اسم خاص متعلق به یک «صاحب نام» مانند: سیمرغ، هفتگل، پنجشیر- که ترکیبی از «عدد و اسم» باشد؛ مانند: هفت‎سین، پنج‎تن، هفت‎خوان (اسم خاص متعلق به چند صاحب نام)، هشت‎پا، شش‎لول، شش‎خان (اسم عام) و پنج‎لا، یک‎شکل، یک‎چشم، یک‎لا (صفت).
 (۸) ترکیب‌های «ی» دار: هر ترکیب دوهجایی -به جز واژهٔ «پیرو» - که حرف پایانی جزء نخست آن «ی» باشد؛ مانند: می‌‎گل، می‌‎نوش، می‌‎خوار، نی‎زن، نی‎ریز، پای‎بست، پی‎زن، پی‎سنج، پی‎کن، پی‎کوب، پی‎گرد، پی‎گیر، پی‎دار، نای‎مشک، نی‎پیچ، نی‎ساز.
 (۹) ترکیب‌های خودنشان: ترکیب‌های دوهجایی محدودی هستند که خود، نشان می‌دهند باید جدا نوشته شوند. این ترکیب‌ها در نوشتار فارسی امروز هیچ‌گاه چسبیده نوشته و دیده نشده‌اند؛ ترکیب‌هایی مانند «بال‎پهن، بن‎رست، تلخ‎رو، ترش‌‎طعم، حق‎ده، خط‎بُر، راست‌چین، ریش‎پهن، ریش‎بُز، سرخ‎مو، شاه‎بین، شاه‎مات».
 (۱۰) واژه‌های جدا: ترکیب‌هایی که واژه‎های مشخصِ «آن، این، تک، ته، چشم، چه، خوش، دار، سنج، کج، کم، نیم، هیچ و یک» در آن‌ها به‌کار رفته است؛ مانند: آن مرد، این‌جا، تک‌درس، ته‌دیگ، چشم‌سیر، چه‌وقت، خوش‌طرح، شال‌دار، نم‌سنج، کج‌رأی، کم‌حرف، نیم‌جان، هیچ‌وقت، یک‌حرف. برای آسانی حفظ این واژه‌ها، می‌توانید آن‌ها را با تغییراتی جزئی، بهترتیبی که درپی آمده، در کنار هم بگذارید:
 «خوش و کم دار آنچه سنجی کج و هیچ، ته این چشم، ِنَیم یکه و تک»
۲ـ قواعد ترکیب‌های چندهجایی
هر یک از ۲۱ ترکیب‌ برشمرده شده در آغاز این مبحث، هنگامی که چندهجایی باشند، جدا نوشته می‌‎شوند، مگر هنگامی‌که -دست‌کم- یکی از ویژگی‌های «ترکیب‌های چسبیده» را داشته باشند؛ یعنی جزو یکی از ۵ گروه‌واژهٔ زیر باشند: (اصل قاعده‎مندی)
 (۱) پسوندهای چسبان: واژه‌های پسوندداری که از ترکیب با پسوندهای چسبان درست شده باشند؛ مانند: آرایشگر، آهنگر، نمکزار، لجنزار، آهنگری، سالمندی، باغبانی.
 (۲) ترکیب‌های کم‎شده: واژه‌های مرکب چندهجایی که حذف واجی در آن‌ها صورت گرفته باشد؛ مانند: پیغمبر (پیغامبر؛ اسم فاعل)، نگهداری (نگاه‎داری؛ اسم مصدر)، سکنجبین (سرکه انگبین؛ اسم عام)، شاهسپرم (شاه‎اسپرغم؛ اسم عام).
 (۳) ترکیب‌های افزوده: واژه‌های مرکب چندهجایی که نخست دوهجایی بوده‎اند و سپس «ان» یا «‌ها»‎ی جمع، «نا»‎ی منفی‎ساز و یا «ی»‎ی وحدت، ‌ نکره یا نسبت به آن‌ها افزوده شده است؛ مانند: برقکاران، نرمتنان، سختکوش‎‌ها، راهبردی.
 (۴) ترکیب‌های بسیط‎گونه: واژه‌های مرکب چندهجایی که معنی آن‌ها دقیقاً مرکب از معنی اجزای آن‌ها نیست؛ مانند: «پیشنهاد»، «همسایه» و «خمپاره» که بهترتیب، امروزه ترکیبی از معنی واژه‌های «پیش و نهاد»، «هم و سایه» و «خم و پاره» نیستند. یا ترکیب‌هایی مانند «فرمانده»، «فرمانروا» و «کشمکش» که چنان در هم آمیخته‎اند که بسیط و جدایی‎ناپذیر شناخته می‌‎شوند، و با آن‌که چندهجایی هستند نمی‌‎توان آن‌ها را به‎صورت جدا نوشت.
برخی از واژه‌های مرکب انگشت‎شمار بسیط‌گونه عبارتند از: آبشخور، کهکشان، شاهنشاه، قلمرو، الفبا، ولنگاری، خوشگلی، قلچماق، شفتالو، قلمداد، قهقهه، چهچهه، دلهره، فشفشه، و همشیره.
 (۵) ترکیب‌های «به‌» دار: ترکیب‌های چندهجایی که جزء‌ نخست آن‌ها واژهٔ «بِهْ» (به‎معنی خوب) است؛ مانند: بهسازی، بهگزینی، بهورزی، بهداری، بهزراعی، بهروش، بهگویی، بهمنش، بهیاری، بهدینی، بهسوزی، بهروزی، بهزیستی.

۳ـ ترکیب‌های چسبیده
ترکیب‌های چسیبده ترکیب‌هایی هستند که همواره چسبیده نوشته می‌شوند. این ترکیب‌ها عبارتند از:
 (۱) پسوندهای چسبان.
 (۲) پیشوندهای چسبان.
 (۳) ترکیب‌های افزوده.
 (۴) ترکیب‌های ‎بسیط‎گونه.
 (۵) ترکیب‌های «بهْ» دار.
 (۶) ترکیب‌های کم‎شده.
 (۷) ترکیب‌های (واژه‌های مرکب) دوهجایی.
برای آسانی حفظ نام این ترکیب‌ها می‌توانید حرف‌هایی از هر گروه‌واژه را در عبارت زیر بگنجانید:
بسی کم دو پس پیش ب‌ها] کن [
بسی، نشانگر «بسیط‌گونه»؛ کم، نشانگر «کم‌شده»؛ دو، نشانگر «دوهجایی»؛ پس، نشانگر «پسوند»؛ پیش، نشانگر «پیشوند»؛ و «به» و «الف» در «ب‌ها»، بهترتیب نشانگر «بهْ» دار و «افزوده» هستند.
۴ـ ترکیب‌های جدا
ترکیب‌های جدا ترکیب‌هایی هستند که همواره جدا نوشته می‌شوند. این ترکیب‌ها عبارتند از:
 (۱) پسوندهای جدا
 (۲) پیشوندهای جدا
 (۳) فعل‌های مرکب
 (۴) ترکیب‌های بیگانه/بیگانه‎دار
 (۵) ترکیب‌های پی‎درپی
 (۶) ترکیب‌های دگرگون
 (۷) ترکیب‌های زشت‎ْچسبان
 (۸) ترکیب‌های عددی
 (۹) ترکیب‌های «ی» دار
 (۱۰) ترکیب‌های خودنشان
برای آسانی حفظ نام این ترکیب‌ها می‌توانید حرف‌هایی از هر گروه‌واژه را در جملهٔ زیر بگنجانید:
پس دگرگونی پی‌در‌پی عدد بیگانگان، پیش فعل‌ها و واژه‌ها «ی» زشت، خود نشان] فلان است [.
در جملهٔ پیش، هریک از واژه‌ها نشانگر یکی از گروه‌واژه‌های ده‌گانهٔ بالاست:
پس، نشانگر «پسوندهای جدا»؛ دگرگونی، نشانگر «ترکیب‌های دگرگون»؛ پی‌در‌پی، نشانگر «ترکیب‌های پی‌درپی»؛ عدد، نشانگر «ترکیب‌های عددی»؛ بیگانگان، نشانگر «ترکیب‌های بیگانه/ بیگانه‌دار»؛ پیش، نشانگر «پیشوندهای جدا»؛ فعل‌ها، نشانگر «فعل‌های مرکب»؛ واژه‌ها، نشانگر «واژه‌های جدا»؛ «ی»، نشانگر «ترکیب‌های «ی» دار؛ زشت، نشانگر «ترکیب‌های زشت‌چسبان؛ و خود نشان، نشانگر «ترکیب‌های خودنشان» است.

شیوهٔ املای واژه‌های دوهجایی و چندهجایی

 
۱) اسم ابزار (اسم آلت) مرکب

بنویسید                                ننویسید

دستبند                                 دست‎بند

سرخکن                               سرخ‎کن

فتقبند                                   فتق‎بند

۲) اسم خاص (نام) مرکب

بنویسید                                ننویسید

شاهرخ                                شاه‎رخ

کامران                                کام‎ران

گلنار                                   گل‎نار

۳) اسم زمان مرکب

بنویسید                                ننویسید

سالروز                               سال‎روز

سالگرد                                سال‎گرد

سالمرگ                              سال‎مرگ

صبحدم                                صبح‎دم

۴) اسم عام مرکب

بنویسید                                ننویسید

آبدوغ                                  آب‎دوغ

آبقند                                    آب‎قند

آبگوشت                               آب‎گوشت

۵) صفت فاعلی مرکب

بنویسید                                ننویسید

جانسوز                               جان‎سوز

حقگو                                  حق‎گو

خونخوار                             خون‎خوار

۶) اسم مرکب «آ» دار

     بنویسید                           ننویسید

برفاب                                 برف‎آب

برقاب                                 برق‎آب

بستاب                                 بست‎آب

۷) اسم معنی مرکب

بنویسید                                ننویسید

خویشتن                               خویش‎تن

دستدرد                                دست‎درد

دلدرد                                   دل‎درد

 (علامت) ضربدر                  ضرب‎در

۸) اسم مکان مرکب

بنویسید                                ننویسید

آبراه                                   آب‎راه

آبرُفت                                  آب‎رُفت

آبریز                                  آب‎ریز

۹) اسم‎مفعول/ صفت مفعولی مرکب

بنویسید                                ننویسید

دستباف                               دست‎باف

دستچین                               دست‎چین

دستدوز                                دست‎دوز

۱۰) اسم‌مصدر مرکب

بنویسید                                ننویسید

بهداشت                                به‎داشت

پسرفت                                پس‎رفت

پیشبرد                                 پیش‎برد

۱۱) صفت مرکب

بنویسید                                ننویسید

پیلتن                                   پیل‎تن

پولدوست                  پول‎دوست

خوبرو                                خوب‎رو

۱۲) مضاف و مضاف‎الیه

بنویسید                                ننویسید

آبچال                                  آب‎چال

آبراه                                   آب‎راه

تبخال                                  تب‎خال

۱۳) نام‎خانوادگی مرکب

بنویسید                                ننویسید

 (زهرا) رحمدل                     رحمدل

 (محمد) راستگو                    راست‎گو

 (حسین) ماهرو                     ماه‌رو

 (ریحانه) نامجو                    نام‎جو

2ـ واژه‌های مرکب چندهجایی

ه‌مان گونه که در «قاعده‌ی کلی ترکیب‌ها» آمد، ترکیب‌های چندهجایی، به‌جز در «ترکیب‌های چسبیده»، جدا نوشته می‌شوند. گروه‌واژه‌هایی که درپی می‌آید، نمونه‌هایی از ترکیب‌هایی چندهجایی هستند که جزو ترکیب‌های چسبیده نیستند و برابر «قاعدهٔ کلی ترکیب‌ها» باید جدا نوشته شوند:

۱) اسم ابزار مرکب

بنویسید                                ننویسید

آجیل‎خوری               آجیلخوری

بستنی‎خوری             بستنیخوری

پیش‎دستی                             پیشدستی

۲) اسم خاص مرکب

بنویسید                                ننویسید

اردی‎بهشت               اردیبهشت

پری‎وش                               پریوش

چهل‎ستون                            چهلستون

علی‎رضا                              علیرضا

علی‎محمد                             علیمحمد

۳) اسم زمان مرکب

بنویسید                                ننویسید

خروس‎خوان             خروسخوان

سپیده‎دم                                سپیدهدم

۴) اسم عام مرکب

بنویسید                                ننویسید

آب‎دزدک                              آبدزدک

آب‎طالبی                              آبطالبی

آب‎هویج                               آبهویج

بزرگ‎راه                             بزرگراه

۵) اسم فاعل یا صفت فاعلی مرکب

بنویسید                                ننویسید

باقی‎مانده                              باقیمانده

تن‎پرور                               تنپرور

جان‎پرور                             جانپرور

جهان‎بخش                            جهانبخش

۶) اسم مصدر مرکب

بنویسید                                ننویسید

اسف‎باری                اسفباری

انسان‎شناسی             انسان‌شناسی

باطری‎سازی             باطریسازی

بستان‎کاری               بستانکاری

 ***

جست‎وجو                جستجو

رفت‎وروب               رفتروب

شست‎وشو                شستشو

گفت‎وگو                               گفتگو

 ***

بزرگ‎داشت              بزرگداشت

صلاح‎دید                 صلاحدید

عمل‌کرد                               عملکرد

گرامی‌داشت              گرامیداشت

۷) اسم معنی مرکب

بنویسید                                ننویسید

بدن‎درد                                بدندرد

دل‎پیچه                                دلپیچه

دل‎مشغولی                            دلمشغولی

دندان‎درد                              دنداندرد

۸) اسم مفعول/ صفت مفعولی

بنویسید                                ننویسید

آفتاب‎زده                              آفتابزده

چین‎خورده                           چینخورده

دستپرورده               دستپرورده

دست‎نوشته                           دستنوشته

دست‎نویس                دستنویس

غم‎زده                                 غمزده

نشان‎ داده‌شده             نشانداده شده

۹) اسم مکان مرکب

بنویسید                                ننویسید

آب‎گذر                                 آبگذر

دانش‎سرا                              دانشسرا

شاه‎نشین                              شاهنشین

کاروان‎سرا                           کاروانسرا

۱۰) ترکیب‌های «آ» دار

بنویسید                                ننویسید

اخم‎آلود                                اخمالود

اشک‎آلود                              اشکالود

پناه‎آورنده                 -

پی‎آمد                                  پیامد

پیش‎آمد                                پیشامد

پیش‎آهنگ                 پیشاهنگ

 ***

برآورد                                براورد

برآیند                                  برایند

درآمد                                  درامد

فرآورده                               فراورده

فرآیند                                  فرایند

کارآگاه                                کاراگاه

کارآیی                                 کارایی

۱۱) صفت‎ مرکب

بنویسید                                ننویسید

برون‎مرزی              برونمرزی

بیش‎فعال                              بیشفعال

پری‎رو                                پریرو

پشت‎کوهی                پشتکوهی

۱۲) عدد مرکب

بنویسید                                ننویسید

یک‌هزار                             یکهزار

پنج میلیون                           پنجمیلیون

نه میلیارد                            

هفده میلیارد

۱۳) فعل مرکب

بنویسید                                ننویسید

باقی مانده است                      باقیمانده است

گرامی باد                 گرامیباد

نشان داده شده است     نشانداده شده است

نگه داشته شده است    نگهداشته شده است

۱۴) قید مرکب

بنویسید                                ننویسید

اشک‎ریزان               اشکریزان

پریشان‎حال               پریشانحال

تفرج‎کنان                             تفرجکنان

خوش‎بختانه              خوشبختانه

خوش‌بینانه               خوشبینانه

شیون‎کنان                 شیونکنان

۱۵) مصدر مرکب

بنویسید                                ننویسید

باقی ماندن                باقیماندن

رنج بردن                             رنجبردن

نشان دادن                 نشاندادن

نگه داشتن                نگهداشتن

۱۶) مضاف و مضاف الیه

بنویسید                                نویسید

آب‎طلا                                 آبطلا

آتش‎پاره                               آتشپاره

پشت‎بام                                پشتبام

تخت‎خواب                تختخواب

ولی‎عصر                             ولیعصر

ولی‎عهد      

انواع ترکیب‌ها

 
 (۱) اسم ابزار مرکب: می‌خکش و سیم‌ لختکن.
 (۲) اسم خاص مرکب: می‌گل و علی‌رضا.
 (۳) اسم عام مرکب: شاهرگ و شاه‌دانه.
 (۴) اسم زمان مرکب: صبحدم و خروس‌خوان.
 (۵) اسم مکان مرکب: خاکریز و شاه‌نشین.
 (۶) اسم صوت مرکب: بع‌بع و تالاپ‌تولوپ.
 (۷) اسم عطفی: سردوگرم، کاردوپنیر.
 (۸) ترکیب پی‌درپی (مرکب اتباعی): پول‌مول و یللی‌تللی.
 (۹) اسم فاعل (صفت فاعلی) مرکب: دلبر و دل‌نواز.
 (۱۰) اسم مفعول (صفت مفعولی) مرکب: دستباف و دست‌پرورده.
 (۱۱) اسم معنی مرکب: دلدرد و دل‌پیچه.
 (۱۲) شبه جمله: به‌به، ای‎کاش.
 (۱۳) صفت مرکب: خوبرو و خوش‌حساب.
 (۱۴) ضمیر اشارهٔ مرکب: این‌طور.
 (۱۵) ضمیر مبهم مرکب: هیچ‌یک.
 (۱۶) عدد مرکب: یکصد و یک‌ هزار.
 (۱۷) ترکیب عددی: چهل‌ستون، هفت‌سین.
 (۱۸) فعل مرکب: حرف زد و نشان داده شده است.
 (۱۹) قید مرکب: کم‌کم و پریشان‌حال.
 (۲۰) مصدر مرکب: نگه داشتن و نگاه داشتن.
 (۲۱) اسم مصدر مرکب: پیشرفت و پیش‌روی.
 (۲۲) مضاف و مضاف الیه: دست تقدیر و ولی‌عصر.
 (۲۳) منادا:‌ای خدا.

کارهای ویراستار

 
 (۱) یک‌دست کردن شیوه‎ی املای (رسم‎الخط) فارسی.
 (۲) درست‌نویسی نام‎های غیرفارسی.
 (۳) درست کردن املای ساژه‎های غیرفارسی.
 (۴) درست کردن غلط‌های املایی.
 (۵) درست کردن نادرستی‎های به‎جامانده از مرحله‎ی حروف‎چینی.
 (۶) یک‌دست کردن املای واژه‎های دو یا چنداملایی.
 (۷) درست کردن فاصله‎های میان ترکیب‌ها.
 (۸) شماره‎گذاری عنوان‎‌ها و بند‌ها.
 (۹) به‌کار بردن شیوه‎ی درست ارجاع و منبع‎نویسی.
 (۱۰) شماره‎گذاری نشانگر‎‌ها و پیوست‌ها.
 (۱۱) نوشتن یا تکمیل کردن فهرست‎‌ها.
 (۱۲) همانندسازی فهرست‌ها و متن
 (۱۳) درست‌نویسی کوتاه‎نوشته‎‌ها.
 (۱۴) به‌کار بردن درست و بجای نشانه‎های سجاوندی.
 (۱۵) درست کردن بزرگی/کوچکی حروف ساژه‎های لاتین.
 (۱۶) تعیین جای نشانگر‌ها در نوشته.
 (۱۷) همانند کردن شیوه‎ی املای نشانگر‌ها با شیوه‎ی املای متن.
 (۱۸) یک‌دست کردن شیوه‎ی نوشتن عدد‌ها.
 (۱۹) یک‌دست کردن شیوه‎ی نوشتن واحدهای اندازه‎گیری.
 (۲۰) یک‌دست کردن شیوه‎ی نوشتن ساژه‎های تخصصی.
 (۲۱) یک‌دست کردن شیوه‎ی نشان دادن ساژه‎های متمایز و برجسته.
 (۲۲) یک‌دست کردن شیوه‎ی نوشتن (ویرایش صوری) نقل قول‎‌ها.
 (۲۳) حرکت‎گذاری در جاهای بایسته.
 (۲۴) ویرایش اجزای جامانده از مرحله‎ی ویرایش.
۲ـ کارهای ویراستار زبانی
 (۱) هم‎خوان کردن نوشته با قواعد دستور زبان فارسی و قواعد درست‎نویسی. (درست‌نویسی)
 (۲) هم‌خوان کردن نوشته با زبان فارسی معیار. (هم‌خوان‌سازی با فارسی معیار)
 (۳) هم‎خوان کردن نوشته با محتوا و مخاطبان آن. (هم‌خوان‌سازی با محتوا و مخاطب)
 (۴) یکسان کردن زبان و سبک نوشته. (یکسان‌سازی زبان و سبک)
 (۵) به‎کار بردن ساژه‎ی درست یا درست‎‌تر برای بیان مفهوم مورد نظر. (ساژه‌گزینی)
 (۶) به‎کار بردن ساژه‎ی فارسی یا نزدیک به فارسی به‎جای ساژه‎ی غیرفارسی. (فارسی-نویسی)
 (۷) زدودن تأثیر نادرست زبان‎های بیگانه بر زبان فارسی. (زدودن تأثیرپذیری)
 (۸) زدودن پیچیدگی از نوشته و روان کردن آن. (روان‌نویسی)
 (۹) زدودن ساژه‎های زائد از نوشته. (بیهوده‌زدایی)
 (۱۰) همانند کردن ساختار ساژه‎های برشمرده. (درست‌نویسی ساژه‌های برشمرده)
 (۱۱) به‎کار بردن شیوه‎ی درست در نوشتن عنوان‎‌ها. (ویرایش عنوان‌ها)
 (۱۲) به‌کار بردن شیوه‎ی درست در ویرایش نقل قول‌ها. (ویرایش نقل‌قول‌ها)
۳ـ کارهای ویراستار محتوایی - ساختاری
 (۱) زدودن نادرستی‎های محتوایی.
 (۲) زدودن ناهم‎خوانی‌های محتوایی.
 (۳) زدودن پرسش‎‌ها و ابهام‎های محتوایی.
 (۴) زدودن کاستی‎های محتوایی.
 (۵) زدودن پیچیدگی‎های محتوایی.
 (۶) بازبینی داشته‌های نشانگر‌ها، شامل:
 (۶. ۱) هم‎خوان سازی نشانگر‌ها با ارجاع‌های درون متن.
 (۶. ۲) برطرف کردن کاستی‎های محتوایی نشانگر‌ها.
 (۶. ۳) هم‎خوان سازی داشته‎های نشانگر‌ها با داشته‎های متن.
 (۷) بازبینی محتوایی ارجاع‌ها، شامل:
 (۷. ۱) بازبینی مرجع ارجاع‌های درون متنی.
 (۷. ۲) تبدیل نشانی‎های متن مبدأ به نشانی‎های متن مقصد.
 (۷. ۳) هم‎خوان سازی ارجاع‌های متن با پاورقی‎‌ها و پی‎نوشت‎‌ها.
 (۸) نوشتن پاورقی‎.
 (۹) برابریابی برای تاریخ‎‌ها.
 (۱۰) برابریابی برای واحدهای اندازه‌گیری.
 (۱۱) مرتب‎سازی محتوایی.
 (۱۲) تنظیم بند‌ها برپایه‎ی محتوای داشته‎های متن. (پاراگراف‌بندی)
 (۱۳) جابه‎جایی مطالب برپایه‎ی محتوای داشته‎های متن.
 (۱۴) حذف، کاهش، خلاصه‎نویسی و تبدیل داشته‎های متن.
 (۱۵) تقسیم‎بندی نوشته برپایه‎ی محتوای آن. (فصل‌بندی)
 (۱۶) نشان دادن نادرستی‎‌ها، ناهم‎خوانی‎‌ها، پرسش‎‌ها، ابهام‎‌ها، کاستی‎‌ها و پیچیدگی-های محتوایی تخصصی. (نشان دادن نابسامانی‌های محتوایی)
 (۱۷) انجام تغییرات محتوایی پی‌آمد.
 

قواعد املایی پسوندها و پیشوندها

 
استثنا:

 (۱. ۱) پسوندهای «‌تر» و «‌ترین» در واژه‎های «بهتر (ین)، مهتر (ین) و کهتر (ین)» چسبیده نوشته می‌‎شوند.

 (۲. ۱) پسوند «وار» در واژه‎های «خانوار، بزرگوار و سوگوار» چسبیده نوشته می‌‎شود.

 (۳. ۱) هنگامی که حذف واجی در واژه صورت گیرد، پسوندهای جدا، چسبیده نوشته می‌‎شوند؛ مانند: مهوش (ماه‌وش بوده است) و یگانه (یک‌گانه بوده است).

 (۲) پسوند «بار» در واژه‎های دوهجایی، چسبیده، و در واژه‎های چندهجایی، جدا و بی‎فاصله نوشته می‌‎شود (اصل قاعده‎‎مندی)؛ مانند: اشکبار، شیطنت‎بار.

 (۳) چهل پسوند دیگر؛ یعنی پسوندهای «ا (کوشا)، اک (پوشاک)،‌ام (پنجم)، امین (پنجمین)، ان (زنان)، انه (زنانه)،‌بان (کشتیبان)، چه (تاریخچه)، چی (چایچی)،‌دان (نمکدان)، دیس (تندیس)، زار (نمکزار) سار (کوهسار)، سان (همسان)، ستان (گلستان)، سیر (گرمسیر)، فام (سرخفام)، ک (آدمک)، کده (دانشکده)، گار (خواستگار)، گان (دیوانگان)،‌گاه (آزمایشگاه)، گر (ستمگر)،‌گری (رامشگری)، گون (شبنمگون) ‌، گین (خشمگین)،مان (زایمان)،مند (دانشمند)، ن (برگشتن)، نا‌(فراخنا)، ناک (دهشتناک)، نده (گوینده)، واره (ماهواره)، ور (رنجور، دانشور)، ومند (تنومند)، وند (عروسوندان)، ـه (ناله، گریه)،‎ی (شکستنی)، ین (رنگین)، ینه (نرمینه)» به‌جز در موارد زیر، چسبیده نوشته می‌‎شوند:

 (۱. ۳) هنگامی که حرف پایانی واژه «‍ه»‎ی چسبیده به «ی» باشد؛ مانند: توجیه‎گر.

 (۲. ۳) هنگامی که حرف آغازین پسوند با حرف پایانی واژه یکی باشد؛ مانند: نظام‎مند.

 (۳. ۳) هنگامی که حرف پایان واژه، «ه»‎ی ناملفوظ باشد؛ مانند: گله‌مند.

 (۳. ۴) هنگامی که پسوندهای «گری» و «وند» پس از «ی» بیایند؛ مانند: منشی‌گری، محمدی‌وند.

 (۳. ۵) هنگامی که پس از واژه‎‎های مرکب بیایند؛ مانند: لفت‎ولیس‎چی.

آگاهی: هرگاه یک یا چند حرف به واژه‎های پسونددار افزوده شود، در قواعد پیش‎گفته تغییری ایجاد نمی‌‎شود؛ مثال: مرغسان ← مرغسانان، سخنور ← سخنوری، همگون ← ناهمگونی، سرخفام ← سرخفامی.

2ـ پیشوند‌ها

پیشوند، هجا یا لفظی است که به‌تنهایی به‌کار نمی‌رود و پیش از واژه می‌آید تا معنی تازه‌ای به آن بدهد.

در زبان فارسی دست‌کم ۲۳ نوع پیشوند وجود دارد.

 (۱) پیشوندهای «اِم، ب‍، دُش، مَـ، نَـ» چسبیده نوشته می‌شوند؛ مانند: امشب، برفت، دشوار، بهوش، مبادا، نمی‌‎خورم.

 (۲) پیشوند «هم» در واژه‎های دوهجایی چسبیده نوشته می‌‎شود، و در واژه‎های چندهجایی و هنگامی که چسبیده‎نویسی آن، واژه را زشت ‎کند، جدا و بی‎فاصله نوشته می‌‎شود؛ مانند: همکار، همسر، همدرس، هم‎مرز، هم‎مخرج، هم‎سفر، هم‎صف، هم‎سنخ، هم‎عقل. (برای آشنایی بیشتر به مدخل «هم» نگاه کنید).

 (۳) پیشوند «بی» به‎جز در واژه‎های بیهوده، بیهُده، بیهُش و بیزار، در همه‎جا جدا نوشته می‌‎شود؛ مانند: بی‎کار، بی‎تربیت.

 (۴) پیشوند «می‌» به‌جز در صورت‌های محاوره‌ای (مانند: می‌گن، می‌رن، می‌خوام، می‌شنفه و...) جدا نوشته می‌شود؛ مانند: می‌گویند، می‌روند، می‌خواهم، می‌شنود.

 (۵) پیشوند «همی» همیشه جدا نوشته می‌شود؛ مانند: همی‎روم، همی‎گویم.

 (۶) باقی پیشوند‌ها نیز - به‌علت آن‌که حرف پایانیشان حرف پس‎بریده است - جدا نوشته می‌شوند.
 

تعریف انواع ویرایش

 
ویرایش ویژه به ویرایش‎هایی گفته می‌‎شود که همهٔ (عموم) نوشته‌ها به آن‌ها نیاز ندارند و تنها برخی نوشته‌ها (نوشته‌های ویژه)، بسته به نوع، محتوا و داشته‌هایشان ممکن است به یکی یا بیش از یکی از آن‌ها نیاز داشته باشند.
آگاهی: ویرایش‌های ویژه:
 (۱) پیش از ویرایش عمومی انجام می‌شوند.
 (۲) هر یک از آن‌ها به‌دست یک ویراستار که در‌‌ همان گونهٔ ویرایش تخصص دارد، انجام می‌شوند.
 (۳) اگر نوشته‌ای به بیش از یک ویرایش نیاز داشته باشد، هر یک از ویرایش‎های ویژهٔ مورد نیاز، باید در نوبتی جداگانه انجام ‌شوند.
تعریف گونه‌های ویرایش ویژه به‌شرحی است که درپی ‌می‌آید:
 (۱) ویرایش ترجمه‌: عبارت است از بازبینی و درست کردن ترجمهٔ مترجمی دیگر، با توجه به متن اصلی، و به‌دست ویراستاری که به‌جز تسلط به ترجمه‌، به موضوع ترجمه نیز آشنا یا مسلط باشد.
 (۲) ویرایش علمی: بازبینی و درست کردن محتوا و اصطلاحات علمی - تخصصی یک نوشته را برپایه‎ی دانش و تخصص در موضوع آن نوشته، ویرایش تخصصی می‌نامیم.
 (۳) ویرایش ادبی: گونه‎ای از ویرایش است که به‎منظور اصلاح نوشته‎های ادبی برپایه‎ی دانش «ادبیات فارسی یا ادبیات فارسی» و «ادبیات زبان مبدأ» (زبان اصلی نوشته‎ی ترجمه شده) انجام می‌‎شود.
 (۴) ویرایش گفتار: ویرایشی است که در آن، متن سخنرانی، مصاحبه یا گفته‌های یک گوینده را به زبان نوشتاری نزدیک یا تبدیل می‌کنیم، و یا بدون آن‎که تغییری در آن پدید آوریم، تنها در شکل ساژه‎‌ها تغییر ایجاد می‌‎کنیم (یعنی تنها ویرایش صوری بر آن انجام می‌دهیم).
 (۵) ویرایش استنادی‌: این نوع ویرایش، ویژهٔ نوشته‌های دارای استناد‌ها و شاهدهای فراوان یا نوشته‌هایی است که استناد‌ها و شاهدهای آن‎‌ها دارای اهمیت است. در این ویرایش، ویراستار دقت و درستی ارجاع‌ها، نقل‌قول‎‌ها و مطالب را برپایهٔ مطابقت‌ آن‌ها با منابع استفاده شده در کتاب بررسی می‌کند و ویراستار مأخذشناسِ مسلط به‌ کار با منابع و شیوهٔ استفاده از آن‌ها باید مطمئن شود که از اصلیترین و مهم‌ترین منابع استفاده شده است.
 (۶) ویرایش نمایه‌: عبارت است از بررسی درستی‌ نمایه‌های یک نوشته و تناسب داشتن آن‌ها با خود نوشته‌، و درست کردن نادرستی‌ها و بی‌تناسبی‌های آن‌ها.
 (۷) ویرایش تصحیحی: درست کردن غلط‎های املایی و نگارشی نوشته‎های قدیمی را ویرایش تصحیحی می‌‎نامند.
۲ـ ویرایش عمومی
ویرایش‎های «صوری»، «زبانی» و «محتوایی‌- ساختاری» که همه‎ی (عموم) نوشته‎‌ها بدون توجه به محتوایشان به همه‎ی آن‎‌ها نیاز دارند، روی‌هم‌رفته ویرایش عمومی نامیده می‌‎شوند. این سه نوع ویرایش معمولاً به‌دست یک ویراستار با نام «ویراستار عمومی» انجام می‌‎شود.
ویرایش عمومی دربردارنده‎ی گونه‎هایی از ویرایش است که همهٔ (عموم) نوشته‌ها -‌کم و بیش‌- به آن‌ها نیاز دارند.
تعریف این گونه‌های ویرایش به‌شرحی است که درپی آمده:
 (۱) ویرایش صوری: عبارت است از منطبق کردن صورت و شکل ساژه‎‌ها (عدد‌ها، فرمول‌ها، کلمه‎‌ها، عبارت‌ها، جمله‌ها و بند‌ها) و گنجانیده‎های متن یک نوشته، با قاعده‌ها و شیوه‌های ویرایش؛ مانند: قراین (نادرست)، قرائن (درست).
 (۲) ویرایش زبانی: به درست کردن زبان و شیوهٔ بیان ساژه‎‌ها می‌‎پردازد؛ مانند: زمانی‌که از آن‌جا رفتم را فراموش نمی‌کنم (نادرست). زمانی را که از آن‌جا رفتم فراموش نمی‌کنم (درست).
 (۳) ویرایش محتوایی - ساختاری: ویرایش محتوایی عبارت است از درست کردن معنی و محتوای عمومی - نه تخصصی- یک نوشته‌، که اغلب، تغییر و اصلاح در ساختار آن نوشته را نیز درپی دارد؛ مانند: حذف یک مطلب یا بند از جایی و گذاشتن‌‌ همان مطلب یا بند در جای دیگر برای تکمیل معنی یک مبحث و …
آگاهی۱: برخی مجموع سه نوع ویرایش پیش‎گفته را «ویرایش ادبی» می‌نامند. ولی از آن‎جا که نویسنده، این نام را پیش از این بر یکی از گونه‎های ویرایش ویژه نهاده است، آن را برای‌‌ همان گونه‎ی ویرایش مناسب می‌‎داند و به‎کار بردن آن را برای این سه ویرایش درست نمی‌‎داند؛ زیرا بر این باور است که نام «ویرایش عمومی» با محتوای کارهایی که در این سه ویرایش انجام می‌‎شود هم‎خوانی بیش‎تری دارد.
آگاهی۲: همهٔ گونه‌های ویرایش عمومی:
 (۱) باید به‌دست یک ویراستار -‌با نام ویراستار عمومی‌- انجام شوند.
 (۲) با هم و در «یک» فرآیند کاری انجام می‌شوند، نه به‌صورت جدا از هم؛‌‌ همان گونه که راننده همهٔ کارهای رانندگی (گاز دادن، فشردن کلاژ، گرفتن ترمز، عوض کردن دنده، چرخاندن فرمان، نگاه کردن به جلو و آینه‌ها و...) را --بسته به اینکه در هر جا به انجام کدام یک از آن‌ها نیاز پیدا کند- در یک فرآیند (فرآیند رانندگی) انجام می‌دهد و این گونه نیست که برای مثال به هر یک ده دقیقهٔ جداگانه اختصاص دهد.
آگاهی۳: بهتر است ویرایش‌های ویژه و عمومی به‌دست یک ویراستار انجام شوند. (به‌شرط آن‌که ویراستار، دانش انجام همهٔ آن‌ها را داشته باشد.)

تعریف واژه‌ها و مفاهیم ویرایشی- نگارشی

 
آگاهی: مدخل‌های یک‌ستاره، ساژه‌هایی هستند که ازپیش وجود داشته‌اند، ولی تعریف آن‌ها در این کتاب با تعریف‌های موجود در منابع دیگر تفاوت دارد؛ و مدخل‌های دوستاره، ساژه‌هایی هستند که نویسنده آن‌ها را پدید آورده است. مدخل‌های بی‌ستاره نیز ساژه‌هایی هستند که تعریف آن‌ها در این کتاب و بسیاری از منابع دیگر تفاوت چندانی ندارد.

 (۱) **ساژه: هریک از صورت‎های «عدد، فرمول، حرف، کلمه، عبارت، جمله و بند (پاراگراف)» را ساژه می‌‎نامیم.

 (۲) *عبارت: دو یا چند کلمه‎ی بدون صیغهٔ صرفی فعل را که با هم ساژه‎ای غیر از «واژه‎ی مرکب» یا «جمله» بسازند و معنایی جدید پدید آورند، عبارت می‌‎نامیم. برای مثال، ساژه‌های «سر به‌زیر انداختن، زیر آسمان کبود، دست از سر کسی برداشتن، آدم سر به‌زیر، همه‎جا برو، دل به‌دریا زدن» و مانند این‌ها را «عبارت» می‌نامیم؛ ولی ساژه‌های «محبت‌آمیز، تلاش‌کننده، ازخود گذشته» و «به مدرسه رفتم، باید شما را ببینم، آیا می‌توانم کتابتان را ببرم؟» را بهترتیب «واژهٔ مرکب» و «جمله» می‌نامیم.

 (۳) *بند: سطرهای مستقل و پاراگراف‎‌ها، در این کتاب بند نامیده می‌‎شوند. برای مثال، هریک از تعریف‎های این فصل، یک بند است.

 (۴) *کلمه/ واژه: هریک از ساژه‎های اسم، حرف، صفت، قید، فعل، مصدر و مشتقات آن‌ها را کلمه یا واژه می‌‎نامیم.

 (۵) **پیش‌ساژه: هر ساژه‌ای که پیش از ساژه‌ای دیگر بیاید و متعلق به آن ساژه باشد؛ مانند: پیش‌ساژهٔ «هیچ-یک از» در «هیچ‌یک از کالاهای ترخیص‌شده»؛ این پیش‌ساژه (صفت مبهم) متعلق به ساژهٔ «کالاهای ترخیص-شده» است.

 (۶) ** پس‌ساژه: هر ساژه‌ای که پس از ساژه‌ای دیگر بیاید و متعلق به آن ساژه باشد؛ مانند: پس‌ساژهٔ «که روزی دو سطل شیر می‌داد» در جملهٔ «آن‌ها گاو شیردهی داشتند که روزی دو سطل شیر می‌داد»؛ این پس‌ساژه (جملهٔ وصفی) متعلق به ساژهٔ «گاو شیرده» است.

 (۷) **ساژهٔ ارجاع: ساژه‌ای (کلمه، جمله، عبارت یا عددی) است که برای ارجاع دادن خواننده به مشخصات یک منبع، مأخذ یا مطلب، در متن درون پرانتز نوشته می‌شود؛ مانند ساژه‌های ارجاعی که در نمونه‌های زیر آمده‌اند:

 «ثم توفی کل نفس ما کسبت و هم لایظلمون» (سورهٔ ۲، آیه‌ی۲۸۱)

 «ان سوء الخلق لیفسد العملَ کما یفسد الخلّ العسل» (۱۰: کافی، ص ۱۱، ح ۲۶۰۰)

 «آش ماست»، نام‌های دیگری چون آش «ماستبا، ماستوا، ماستاوه، و ماستینه» نیز دارد. (۱۱: ص۱۷۳۶) آش دیگری که با خمیر آرد گندم پخته می‌شود، «بُغرا» نام دارد. این آش -‌ که مانند آش رشته است‌- «بغراخانی» (منسوب به «بغراخان» یکی از پادشاهان ترکستان) نیز نامیده شده است. (۱۲: ص ۳۶۲)

 (برای آگاهی از کارهای ویراستاران ویژه و عمومی به بخش سوم کتاب نگاه کنید)

 (به جدول ۲-۶ نگاه کنید.)

 (۸) **گروه‌واژه: گروهی از واژه‎‌ها که دست‌کم در یک ویژگی (صرفی یا دستوری) با هم مشترکند و می‌توانند در یک گروه گنجانده شوند؛ یا گروهی از واژه‌ها که دارای صورت صرفی یا ساختار دستوری همانند هستند؛ مانند واژه‌هایی که می‌توانند جزو یکی از گروه‌واژه‌های «دوهجایی، چندهجایی، اسم مصدر، صفت، قید، پسونددار، پیشونددار و جز این-‌ها» باشند.

 (۹) واج: حروف الفبای فارسی، آواهای زبان فارسی را نشان می‌‎دهند. هر کدام از آواهای زبان فارسی -‌و هر زبان دیگر- را «واج» می‌‎گویند.

واج‎‌ها به دو دسته تقسیم می‌‎شوند: واج‎های صامت یا «هم‎خوان» و واج‎های مصوّت (صدادار) یا «واکه».

 (۱۰) واج‎های صامت (هم‎خوان): در زبان فارسی لهجه‎ی مرکزی ۲۳ واج را صامت می‌‎نامند.

ء، ب، پ، ت، ج، چ، خ، د، ر، ز، ژ، س، ش، ف، ق، ک، گ، ل، م، ن، و، ه‍، ی.

در زبان فارسی، برای نشان دادن برخی از واج‎های صامت چند نشانه (=حرف) به‌کار می‌‎بریم. برای مثال چهار حرف «ز، ذ، ض، ظ» برای نشان دادن یک واج به‌کار می‌‎روند.

 (۱۱) واج‎های مصوت (واکه): در زبان فارسی امروز شش مصوت وجود دارد که عبارتنداز: «ـَ، ـِ، ـُ» (مانند: سَر، سِرّ، سُر) و «آ،‌ای، او» (مانند: کارا، کافی، کاهو).

 (۱۲) **حرف‌ها (نشانه‌ها)‎ی الفبای زبان فارسی: حرف‌ها یا نشانه‌هایی که امروزه برای نشان دادن واج‌ها (آوا‌ها)‎ی زبان فارسی به‌کار می‌روند ۳۴ حرف به‌شرح زیرند:

ء (همزه)، آ (آی کلاه‌دار)، ا («آی بی‌کلاه» یا «الف»)، ب، پ، ت، ث، ج، چ، ح، خ، د، ذ، ر، ز، ژ، س، ش، ص، ض، ط، ظ، ع، غ، ف، ق، ک، گ، ل، م، ن، و، ه‍، ی.

آگاهی: منابع کنونی، حروف الفبای فارسی را ۳۲ حرف، و برخی نیز، ۳۳ حرف شمرده‌اند.

 «ء» (همزه‌)، نشانه‌ یا حرفی است که بر کرسی «و» و «ی» و گاهی بر کرسی «الف» می‌نشیند؛ مانند آن‌چه در واژه‌های «سؤال، مؤبد، مؤمن» و «خائن، زائو، سوئیس، شیئ» و «تأمین، تأکید، تفأل» آمده است.

حرف الف هنگامی که حرکت یا سکون دارد، نشانهٔ آوای همزه است. این حرف با یکی از چهار صورت «اَ»، «اِ»، «اُ» و «أ» می‌آید؛ مانند آن‌چه در «ابر»، «انگار»، «اتاق» و «تأمین» آمده است.

 درواقع، «الف حرکت‌دار یا سکون‌دار»، بیان کنندهٔ آوای همزه‌ای است که بر کرسی «الف» نشسته؛ ولی در نوشته-های فارسی تنها کرسی این آوا نوشته می‌شود. مانند آن‌چه در «ابر»، «انگار»، «اتاق» و «تامین» نوشته می‌شود.

 «آی کلاه‌دار»، نشانه یا حرفی است که در واژه‌هایی مانند «آش و مآخذ» آمده است.

 «آی بی‌کلاه» یا «الف بی‌حرکت» که هیچ حرکتی بر روی خود ندارد، همواره برای بیان حرکت حرف پیش از خود می‌آید؛ مانند آ‌ن‌چه در واژه‌های «کار، پایان و کالا‌ها» آمده است.

حرف‌های «ء»، «آ»، و «ا» (الف حرکت‌دار)، همگی نشانهٔ آوای «همزه» هستند.

 (۱۳) **حروف پس‎بریده: حرف‎های الف، د، ذ، ر، ز، ژ، واو، و «ه/ ‍ه»‎ی ناملفوظ را که همیشه از حرف پس از خود، بریده و جدا هستند، حروف پس‎بریده می‌‎نامیم.

 (۱۴) **حروف چسبنده: هریک از حروف غیر پس‎بریده را که می‌‎توانند به حرف پیش یا پس از خود بچسبند، حرف چسبنده می‌‎نامیم.

 (۱۵) **حروف قوس‌دار: به حروفی گفته می‌‎شود که در قسمت روی خط، خمیدگی، انحنا یا قوس دارند. این حروف عبارتنداز: «ج، چ، ح، خ، ص، ض، ط، ظ، ع، غ، ف، ق، ه‍».

آگاهی: حرف «و»، هر چند طبق این تعریف باید در دسته‎ی حروف قوس‌دار گنجانده شود، جزو این حروف نیست.

 (۱۶) * ترکیب: دست‌کم دو «واژه» یا دو «واژه و لفظ» که با‌هم یک واژهٔ تازه پدید آورند (مانند دو واژهٔ «قرآن» و «خوان» در «قرآن‌خوان»، یا دو واژه و لفظ «آهن» و «گر» در «آهنگر»)، یا باهم خوانده شوند (مانند جفت واژه‌ها‌ی «آن‌کس»، «این‌طور»، «هیچ‌یک» و «کدام‌ یک»)، در این کتاب، «ترکیب» نامیده می‌شوند.

 (۱۷) *انواع ترکیب‌ها: ترکیب‌ها از نظر «ساخت» و «معنی» به گونه‌های زیر تقسیم می‌شوند:

 (۱۸) واژه‌های مشتق و مرکب: واژه‌های پسونددار (مانند آهنگر) و پیشونددار (مانند بی‌کار) را واژه‌های مشتق، و واژه‌های ساخته شده از دو یا چند واژه (مانند «دلبر»، «تولیدکننده»، «برف پاک‌کن» و «خوش خط و حال») را واژه‌های مرکب می‌نامیم.

 (۱۹) **ترکیب‌های حقیقی و ترکیب‌های مجازی: واژه‌هایی مانند «کم‌حرف، نیم‌جان، ته‌دیگ، چشم‌سیر، خوش‌طرح و شال‌دار» را که هم در کنار یک‌دیگر نوشته می‌شوند و هم معنایی پیوسته دارند، «ترکیب‌های حقیقی» می‌نامیم؛ و واژه‌هایی مانند «آن مرد، چه‌وقت، کتاب را و هیچ‌وقت» را که در کنار هم نوشته می‌شوند، ولی و معنایی گسسته دارند، «ترکیب‌های مجازی» نام نهاده‌ایم.

 (۲۰) ترکیب‌های/ واژه‎های مرکب چندهجایی: واژه‎های مرکبی هستند که تلفظ آن‎‌ها دارای بیش از دوهجا، بخش یا سیلاب است. این واژه‌ها اگر جزو «ترکیب‌های چسبیده» نباشند، جدا نوشته می‌شوند؛ مانند: تمامیت‎خواه (پنج‎هجایی)، ‌ دل‎ستانی (چهارهجایی)، دل‎سوخته (سه‎هجایی) و...

 (۲۱) ترکیب‌های/ واژه‎های مرکب دوهجایی: ترکیب‌هایی هستند که تلفظ آن‌ها دارای دوهجا، بخش یا سیلاب است؛ مانند: لبخند، راهکار، دلبند، هم‌عصر و....

 (۲۲) **نشانگر: هریک از صورت‎های «بستینه، تصویر، جدول، نقشه و نمودار» را که برای نشان دادن چیزی به‌کار می‌‎روند، نشانگر می‌‎نامیم.

 (۲۳) **بستینه: به ساژه‎هایی گفته می‌‎شود که برای نشان دادن چیزی غیر از پیوست، یا تصویر، جدول، نقشه و نمودار، درون پیرابند (کادر)، در متن آمده باشند. با این توضیح، بستینه‌ها دارای ویژگی‌های زیر هستند:

برای نشان دادن چیزی در متن آورده می‌شوند.

تصویر، جدول، نقشه یا نمودار نیستند که بتوان آن‌ها را در قالب نشانگر در متن آورد.

نمی‌توان آن‌ها را در پیوست آورد؛ زیرا –به‌علت تأثیری که در روشن شدن مطلب دارند- باید در جای خود درون متن گنجانده شوند نه در پایان کتاب.

ساژه‌هایی که درپی می‌آیند -اگر در متن درون پیرابند گنجانده شوند، نه در پیوست‌- نمونه‌هایی از بستینه‌ها به‌شمار می‌آیند:

نمونه‌ای از یک نامه‌ی اداری.

نمونه‌ای از یک فرم اداری.

بخشی از یک سخنرانی یا همهٔ آن.

نمونه‌ای از یک استشهاد محلی.

نمونه‌ای از فهرست تصویر‌ها.

نمونه‌ای از فهرست نشانگر‌ها.

نمونه‌ای از فهرست پیوست‌ها.

نمونه‌ای از یک پیغام اداری و...

 (۲۴) عکس: نمایی از اشیا و جان‌داران که به‎وسیله‎ی دستگاه (دوربین عکس‎برداری یا فیلم‎برداری، گوشی تلفن همراه، ماهواره و مانند این‎‌ها) پدید آمده باشد.

 (۲۵) شکل: آن‎چه را می‌‎نامیم که به‌دست انسان، با قلم یا رایانه از اشیا و جان‌داران ترسیم یا نقاشی شده باشد.

 (۲۶) *تصویر: در این کتاب، برای اشاره به عکس و شکل از کلمهٔ «تصویر» استفاده می‌شود.

 (۲۷) جدول: به خط‎های افقی و عمودی گفته می‌شود که از تقاطع آن‌ها ستون و ردیف تشکیل شده باشد.

 (۲۸) نقشه: به شکلی گفته می‌شود که از محدوده و اجزای کلی زمین‎‌ها، شهر‌ها، کشور‌ها، قاره‌ها یا جهان ترسیم شده باشد.

 (۲۹) نمودار: به خط‎هایی گفته می‌شود که میزان بالا و پایین رفتن شمار یا مقدار مواد یا پدیده‌ها، فعالیت‎‌ها و جز این‌ها را نشان داده باشند.

 (۳۰) *نوشته: هر نوع متن حروف‎چینی شده یا حروف‌چینی نشده‎ی کتاب، مقاله، مجله، روزنامه، پایان‎نامه و مانند این‎‌ها را که هنوز به‌چاپ نرسیده باشد، نوشته می‌‎نامیم.

 (۳۱) **پارنوشته: هر یک از تقسم‌بندی‌های «بخش، فصل، گفتار و دفتر» را «پارنوشته» می‌نامیم.

 (۳۲) **کم‌نوشته: نوشته‌هایی غیر ازبخش، فصل و گفتار و دفتر، چون «پیش‌گفتار، سخن ناشر، مقدمهٔ نویسنده یا مترجم، نتیجه، مؤخره» و مانند این‌ها که نوشته‌های آن‌ها معمولاً کم‌ است و از چند صفحه بیشتر نیست، بخش‌های «کم-نوشته» نامیده می‌شوند.

 (۳۳) *ویرایش: دانشی منطق‌پایه است که به درست کردن نادرستی‎‌ها، زدودن کاستی‎‌ها، رسا کردن معنی، روان‎کردن و فارسی کردن نوشته، سامان دادن به سازه‎‌ها، و هم‎خوان کردن نوشته با قواعد و شیوه‎های مشخص ویرایش می‌‎پردازد.

 (۳۴) *انواع ویرایش: ویرایش به دو نوع اصلی «ویرایش ویژه» و «ویرایش عمومی» تقسیم می‌‎شود.

 (۳۵) **ویرایش عمومی: ویرایش‎های «صوری»، «زبانی» و «محتوایی- ساختاری» که همه‎ی (عموم) نوشته‎‌ها بدون توجه به محتوایشان به همه‎ی آن‎‌ها نیاز دارند، روی هم رفته ویرایش عمومی نامیده می‌‎شوند. این سه نوع ویرایش معمولاً به‌دست یک ویراستار با نام «ویراستار عمومی» انجام می‌‎شود.

 (۳۶) **ویرایش ویژه: هریک از ویرایش‎های «ترجمه»، «علمی»، «تخصصی»، «گفتاری»، «تصویری»، «نمایه‎ای»، «ادبی»، ‌ «تلخیصی» و «تصحیحی» که هر نوشته بسته به محتوایش، ممکن است به یکی یا بیش از یکی از آن‎‌ها نیاز داشته باشد، ویرایش ویژه نامیده می‌‎شوند.

اصول املای فارسی

 
(۲) اصولی که در کتاب‌های دیگر نیامده‌اند؛ مانند «اصل قاعده‌مند‌سازی شیوهٔ املای سازه‌های همگون» (اصل قاعده‌مندی).

 (۳) اصولی که در کتاب‌های دیگر نیز آمده‌اند، ولی تعریف ارائه‌شده برای آن‌ها در این کتاب متفاوت است؛ مانند «اصل حفظ زیبایی واژه» و «اصل اختیار اشهر».

مهم‌ترین اصول شیوهٔ خط فارسی به شرحی است که در پی می‌آید:

۲. ۱. ۱ـ اصل فراگیر بودن قاعده (اصل فراگیری) [۱]

 (۱) بهترین شیوهٔ املا، شیوه‌ای است که با یادگیری قواعد آن بتوان شیوهٔ نوشتن همهٔ واژه‌ها را آموخت؛ یعنی قواعد آن باید آن‌قدر فراگیر باشند که در نوشتن همهٔ شکل‌های واژه‌ها، صورت املایی را برای یادگیرنده مشخص کنند. البته برخی قاعده‌ها نیز ممکن است استثناهایی هم داشته باشند، ولی استثنا‌ها نیز به‎علت آنکه شیوهٔ نوشتن واژه‌های دیگری را مشخص می‌کنند، به فراگیر شدن قاعده کمک می‌‎کنند. در هر صورت، شیوهٔ املا باید صورت املایی همهٔ واژه‌ها را برای یادگیرنده مشخص کند. برای مثال، یکی از مواردی که قواعد هیچ یک از شیوه‎نامه‎های موجود دربارهٔ آن فراگیر نبوده است، شیوهٔ نوشتن واژه‎های مرکب است.

 (۲) بنابر آن‌چه گفته شد، هر یک از قواعد وضع شده برای شیوهٔ املای فارسی باید دارای یکی از دو ویژگی زیر ـ با اولویتی که درپی می‌آید ـ باشند:

 (۱. ۲) قاعده باید فراگیر باشد و هیچ استثنایی نداشته باشد.

 (۲. ۲) قاعده باید فراگیر باشد و کمترین استثنا را داشته باشد.

به زبان دیگر، بهترین قاعده قاعده‌ای است که کمترین استثنا را داشته باشد؛ و بهتر از آن، قاعده‌ای است که هیچ استثنایی نداشته باشد.

 (۳) هرگاه قواعد شیوهٔ املای فارسی در «نداشتن یا کم داشتن استثنا» از ویژگی‌های پیش‌گفته پی‌روی نکنند، فراوانی استثناهای قواعد، حفظ و یادگیری آن‌ها را دشوار می‌کند. برای مثال، در شیوه‌نامه‌های کنونی، برای «‌ها»‎ی جمع دو شیوهٔ رایج وجود دارد:

 (۱. ۳) چسبیده نویسی؛ مانند: کتاب‌ها، سنگ‌ها، فرش‌ها و...

 (۲. ۳) جدانویسی؛ مانند: کتاب‌ها، سنگ‌ها، فرش‌ها و...

اگر شیوهٔ «چسبیده نویسی» را بگزینیم، مجبور خواهیم بود «هشت استثنا» را نیز به آن بیفزاییم:

استثنای ۱: پس از «ی» ساکن؛ مانند: خط‌مشی‌ها، زردپی‌ها، نی‌ها و مانند این‌ها.

استثنای ۲: پس از «ـه/ ه»‎ی ناملفوظ؛ مانند: دره‌ها، ساقه‌ها، تاقچه‌ها و مانند این‌ها.

استثنای ۳: پس از «ـه»‎ی پایانی ملفوظِ چسبیده به حرف دیگر؛ مانند: به‌ها، پیه‌ها و مانند این‌ها.

استثنای ۴: پس از «ط» و «ظ»؛ مانند: احتیاط‌ها و محافظ‌ها و مانند این‌ها.

استثنای ۵: پس از همزهٔ پایانی؛ مانند: منشأ‌ها، خلأ‌ها و مانند این‌ها.

استثنای ۶: هنگامی‌که مفرد واژه‌ای منظور باشد، نه جمع آن؛ مانند: «اصلاح جوامع به خمینی‌ها (امثال امام خمینی) نیاز دارد».

استثنای ۷: هنگامی‌که با چسبیدن آن، حرف‌های به هم‌ چسبیدهٔ واژه، بیش از هفت حرف شود؛ مانند: مرکانتیلیست‌ها، مستضعف‌ها، مستمسک‌ها و مانند این‌ها.

استثنای ۸: برخی شیوه‌نامه‌ها، «‌ها»‎ی جهمع را پس از هر گونه «ه»‎ی پایانی مستثنا دانسته‌اند؛ مانند: کوه‌ها، روباه‌ها، شکوه‌ها و مانند این‌ها.

ولی اگر شیوهٔ «جدانویسی» را بگزینیم، نیازی به افزودن این همه استثنا به یک قاعده، و به‌خاطر سپاری آن‌ها نیست؛ در نتیجه «‌ها»‎ی جمع را در همهٔ واژه‌ها جدا می‌نویسیم.

این اصل، در قواعد بسیاری، از جمله قواعد مربوط به «این، آن،‌اند، بی،‌تر،‌ترین، چه، هم، ه‌مان، همین، هیچ و...» کاربرد دارد.

 (۴) هم‌چنین برپایهٔ این اصل، هر قاعده باید همهٔ سازه‌های همگون [۲] را به‌طور برابر دربرگیرد. منظور از سازه‌های همگون سازه‌هایی است که دست کم دارای یک ویژگی مشترک هستند و می‌توانند در یک گروه‌واژه گنجانده شوند؛ برای مثال، دو واژه‌­ی «پی‎روی» و «پی‎ریزی» دارای ویژگی‎هایی مشترک هستند: هر دو، اسم مصدرند، سه‌هجایی‌اند، جزء نخست آن‌ها به «ی» پایان یافته، جزء دوم آن‌ها با «ر» آغاز شده و حذف واجی نیز در آن‌ها صورت نگرفته است. بنابراین هر دو باید جدا نوشته شوند و نوشتن «پی‎روی» به‎صورت «پیروی» درست نیست. به زبان دیگر، به‌‌ همان علت که واژه‌های پی‌ریزی، نی‌بری، صف‌کشی و... را ـ که همگی اسم مصدر سه‌هجایی هستند ـ جدا می‌نویسیم، باید واژه‌های «پی‌روی»، «دل‌بری‌»، «سنگ‌بری» و... را نیز ـ که اسم مصدر سه‌هجایی هستند- جدا بنویسیم. به همین ترتیب، به‌‌ همان علت که واژهٔ «رهبری» (اسم مصدری که حذف واجی در آن صورت گرفته؛ یعنی در اصل، راه‌بری بوده است) را چسبیده می‌نویسیم، واژهٔ «نگهداری» (اسم مصدری که حذف واجی در آن صورت گرفته؛ ‌ یعنی نگاه‌داری بوده است) را نیز چسبیده می‌نویسیم. برپایهٔ همین اصل، جفت واژه‌هایی که درپی می‌‎آیند، همگی همگون (دارای ویژگی‎های مشترک) هستند و مانند هم نوشته می‌شوند. در این جفت واژه‌ها، چسبیده ‌نویسی یک واژه و جدانویسی واژه‌­­ی دیگر درست نیست و هر دو باید یکسان نوشته شوند:

 
    

بنویسید
    

ننویسید

اسم فاعل:
    

زحمت‌کش، رحمت‌جو
    

زحمتکش، رحمتجو

اسم مصدر:
    

مصلحت‎بینی، راه‎سازی
    

مصلحتبینی، راهسازی

فعل:
    

می‌گوید، می‌لرزد
    

می‌گوید، می‌لرزد

صفت:
    

هم‌کلاس، هم‌پرواز
    

همکلاس، همپرواز

از این پس، این اصل را به اختصار «اصل فراگیری» می‌نامیم.

۲. ۱. ۲ ـ اصل قاعده‌مندسازی شیوهٔ املای واژه‌های همگون (اصل قاعده‌مندی) [۳]

 (۱) هرگاه «رویکرد اختیار اشهر»، در یک «گروه‌واژهٔ تنه» (مثلاً در گروه‌واژهٔ پسوند‌ها)، املای یک گروه‌واژهٔ شاخه (مانند واژه‌های دارای «گر») را چسبیده، و املای یک گروه‌واژهٔ دیگر (مانند واژه‌های دارای «وار») را جدا نشان دهد، و نتوان همهٔ واژه‌های درون گروه‌واژهٔ تنه (دراین‌جا، املای همهٔ واژه‌های دارای پسوند) را به صورت یکسان نوشت (مثلاً نتوان همهٔ واژه‌های پسوند‌دار را تنها به یکی از دو صورت چسبیده یا جدا نوشت) و در نتیجه نتوان برای همهٔ آن‌ها قاعده‌ای یکسان و بدون استثنا یا با کمترین استثنا تدوین نمود (یعنی نتوانند از «اصل فراگیری» پی‌روی کنند)؛ هر گروه‌واژهٔ شاخه از قاعدهٔ ویژهٔ خود پی‎روی خواهد کرد. در این موارد معمولاً هر گروه‌واژهٔ تنه به دو نوع گروه‌واژهٔ شاخه تقسیم می‌شود:

 (۱. ۱) دستهٔ نخست، واژه‌هایی خواهند بود که از «قاعدهٔ بیشینه» (قاعده‌ای که بیشتر آن واژه‌ها را دربر گیرد) پی‌روی می‌کنند.

 (۱. ۲) دستهٔ دوم، واژه‌هایی خواهند بود که از «قاعدهٔ کمینه» (قاعده‌ای که واژه‎هایی کمتر و مشخص را دربر گیرد) پی‌روی می‌کنند.

آن دسته از واژه‌هایی را که از «قاعدهٔ کمینه» پی‌روی می‌کنند، نمی‌‎توان استثنا نامید؛ زیرا طبق اصل فراگیری، قاعده‌ها یا نباید استثنا داشته باشند، یا باید کمترین استثنا را داشته باشند. از این گذشته، هرگاه استثنا‌ها، خود، گروهی از واژه‌ها را دربر گیرند که واژه‌های فراوانی را در خود جای دهند، آن‌ها را «قاعده» می‌نامیم نه «استثنا»؛ زیرا استثنا، همان‌گونه که از نامش بر می‌آید، به «موارد اندکِ خلاف قاعده» گفته می‌شود. در نتیجه، هرچند شیوهٔ نوشتن واژه‌ها در دو دستهٔ نخست و دوم، «ناهمانند» است، ولی هردو از قاعده پی‌روی می‌کنند و قاعده‌مند هستند.

 (۲) هم‎چنین برپایهٔ این اصل، حتی استثنا‌ها نیز باید مبتنی بر قاعده، دلیل و منطق باشند، نه مبتنی بر سلیقه؛ یعنی اگر املای اجزای یک گروه‌واژه‌ی تنه (مثلاً واژه‎های دوهجایی) باید به‌صورت چسبیده باشد، باید برای گروه‌واژه‌های شاخه‌ای که صورت املایی آن‌‌ها جداست، دلیل و قاعدهٔ مشخص داشته باشیم.

 (۳) نمونهٔ روشن پی‌روی از این اصل در شیوه‌نامهٔ املای این کتاب را می‌توان در مورد «ترکیب‌ها» یافت؛ زیرا همهٔ واژه‌های همگون در ترکیب‌ها، از دو قاعدهٔ بیشینه و کمینه پی‌روی می‌کنند.

 (۴) هم‎چنین هرگاه اجزای یک گروه‌واژهٔ تنه (مثلاً واژه‎های همزه‎دار) به چند گروه‌واژهٔ شاخه تقسیم شوند و برای هریک نیز قاعده‎ای جدا تدوین شود، همهٔ اجزای گروه‌واژهٔ تنه، از اصل قاعده‎مندی (نه اصل فراگیری) پی‎روی می‌‎کنند. برای نمونه، صورت‌های گوناگون نوشتن همزه‌ در واژه‌های زیر، حاصل پی‌روی «واژه‌های همزه‌دار» از اصل قاعده‌مندی است. (به مدخل «همزه» نگاه کنید.)

آجل، مبدأ، لؤلؤ، مبدئ، سوء، ابتدا، جزء لاینفک، جزو کلاس، به‌جز علی، مأخذ، مطمئن، مآخذ، مؤمن، رئوس، جایز، مسائل، نایب، ائتلاف، قرائت، مسأله، اسرائیل و مسئول.

از این پس، این اصل را به اختصار «اصل قاعده‌مندی» می‌نامیم.

۲. ۱. ۳ـ اصل همانندی خواندن و نوشتن واژه‌ها (اصل همانندی) [۴]

شیوهٔ نوشتن واژه‌ها، تابع شیوهٔ بیان و گفتن آن‌هاست. بشر، نخست سخن گفت و سپس گفته‌های خود را به شکل نوشتار درآورد. پس هر واژه را باید به همان‌گونه‌ای بنویسیم که آن را در زبان فارسی معیار می‌خوانیم. برای مثال، همان‌گونه که هیچ‌گاه نمی‌شود واژهٔ «برادر» را «پرادر» بنویسیم و «برادر» بخوانیم، نباید واژهٔ «رئیس» را «رییس» بنویسم و «رئیس» بخوانیم. واژه‌های مسایل/ مسائل، ارایه/ ارائه، کشتی‌ای/ کشتی‌یی و... نیز واژه‌هایی هستند که باید از این اصل پی‌روی کنند.

آگاهی: در زبان فارسی، تنها در چند جا شکل نوشتن واژه‌ها با خواندن آن‌ها تفاوت دارد: یکی در واژه‌هایی که در آن‌ها برای نشان دادن صدای «ـُـ» (o) از حرف «و» استفاده می‌کنیم؛ مانند میکروب، وُلوو، ژئوپولیتیک و مانند این‌ها، و دیگری در واژه‌هایی که «وا» در آن‌ها نمایندهٔ «ا» است؛ مانند: خواندن، خواهر، گیاه‌خوار، خوار (به‌ معنی پست) و مانند این‌ها.

از این پس، این اصل را به اختصار «اصل همانندی» می‌نامیم.

۲. ۱. ۴ ـ اصل حفظ استقلال واژه (اصل استقلال)

واژه‌های دارای معنی مستقل، دارای لفظ مستقل نیز هستند. این واژه‌ها در ترکیب با هم‌دیگر «معنایی تازه» ایجاد می‌کنند، ولی اجزای آن‌ها «معمولاً» باید جدا (و نزدیک به هم) نوشته شوند. پس باید در نظر داشت که واژه‌هایی که پیش از ترکیب با واژه‌های دیگر، واژه‌ای مستقل، با معنایی مستقل هستند، در هنگام ترکیب تنها باید «معنایی تازه» پدید آورند، نه «معنی» و «شکلی» تازه. برای مثال، واژه‌های «دل» و «نواز» در ترکیب «دل‌نواز» تنها باید معنایی تازه پدید آورند و لازم نیست که حتما شکل تازهٔ «دلنواز» را نیز پدید آورند. بدین‌سان، با وجود آن‌که با ترکیب دو یا چند واژه، معنایی جدید پدید می‌آید، اما هر واژه استقلال خود را حفظ می‌کند. نتیجهٔ رعایت این اصل این است که بیشتر واژه‌های مرکب (مانند باطری‌ساز، دست‌نویس، پی‌گیری، روان‌پزشک، هم‌دیگر، یک‌نواخت، پیش‌روی، هیچ‌کس، باقی‌مانده، آب‌گرمکن و...) جدا و نزدیک به هم نوشته می‌شوند. رعایت این اصل به آسان شدن آموزش و یادگیری زبان فارسی برای فارسی‌آموزان، و روشن شدن شیوهٔ املای واژه‌های مرکب (جدا نوشتن یا چسبیده نوشتن آن‌ها) نیز کمک می‌کند. بر همین اساس، رویکرد این شیوه‌نامه جدانویسی واژه‎های مرکب چندهجایی است (البته با رعایت استثنا‌ها).

از این پس، این اصل را به اختصار «اصل استقلال» می‌نامیم.

۲. ۱. ۵ ـ اصل حفظ زیبایی واژه (اصل زیبایی)

برای تعریف «زیبایی واژه» نخست باید «زشتی واژه» را تعریف کرد. اصلیترین علت زشتی واژه (های مرکب) شش چیز است:

 (۱) بلند (طولانی) شدن واژه؛ مانند: سستعهد، ایستسنج و سختپشت (زشت) ← سست‎عهد، ایست‎سنج و سخت‎پشت (زیبا).

 (۲) به‎هم چسبیدن دو حرف «یک‎شکل» یا «همگون» از دو واژه؛ مانند: خوششانس، کجخلق، لبپرچ و صبحخوان (زشت) ← خوش‎شانس، کج‎خلق، لب‌پرچ و صبح‎خوان (زیبا).

 (۳) پر نقطه شدن واژه؛ مانند: می‌خپیچ، مچپیچ و چپچشم (زشت) ← می‌خ‎پیچ، مچ‎پیچ و چپ‎چشم (زیبا).

 (۴) دگرگون شدن واژه؛ مانند: قوسوار، واکبر و سرخمو (زشت) ← قوس‎وار، واک‎بر و سرخ‎مو (زیبا).

 (۵) گنجانده شدن دو حرف قوس‌دار (یا بیش‎‌تر)، از دو واژه، در یک لخت؛ مانند: همعصر، همعقل و مرغخوار (زشت) ← هم‌عصر، هم‌عقل و مرغ‌خوار (زیبا).

 (۶) گنجانده شدن یکی از دو حرف «ک یا گ» با حرف‌های قوس‌دار (ج، چ، ح، خ، ص، ض، ط، ظ، ع، غ) در یک لخت؛ مانند: یکطرح، تکظرف، گلطرح، کجفکر، جفتچرخ، صفجمع، پاکچشم، پاکعهد، تنگخلق، تنگچشم (زشت) ← یک‎طرح، تک‎ظرف و گل‎طرح، کج‎فکر، جفت‎چرخ، صف‎جمع، پاک‎چشم، پاک‎عهد، تنگ‎خلق و تنگ‎چشم (زیبا).

آگاهی: برای آشنایی با جزئیات این اصل به مدخل «ترکیب‌های زشتْ‎چسبان» نگاه کنید.

بدین ترتیب هر واژه‌ای را که دارای ویژگی‌های پیش‌گفته باشد، «واژهٔ زشت»، و هر واژه‌ای را که دارای این ویژگی‌ها نباشد، «واژهٔ زیبا» می‌نامیم.

از این پس، این اصل را به اختصار، «اصل زیبایی» می‌نامیم.

۲. ۱. ۶ـ اصل حفظ صورت خط فارسی (اصل حفظ صورت)

هرچند بسیاری از واژه‌های عربی در زبان فارسی پذیرفته شده‌اند، برخی از آن‌ها با صورت و شیوهٔ خط فارسی هم‎خوان شده‌اند (واژه‌هایی مانند: رحمن ← رحمان، کبری ← کبرا، هرون ←‎هارون، قیمة ← قیامت، حیوة ← حیات، زکوة ← زکات، یس ← یاسین، طه ← طا‌ها و...). مصداق‌های دیگر این اصل، پرهیز از به‌کار بردن حرکت‌های ویژهٔ زبان عربی، یعنی «ـًـٍـٌ»، و هم‌چنین ویژگی‌های مختص خط فارسی از جمله تبدیل «ـه / ه» ‌ی ناملفوظ به «گ» در هنگام افزودن «ان» جمع یا «ی»‎ی اسم مصدرساز یا نسبت، به واژه‌های پایان یافته به «ـه / ه» ‌ی ناملفوظ است (مانند: ستاره ← ستارگان، دیوانه ← دیوانگی، خانه ← خانگی).

از این پس، این اصل را به اختصار «اصل حفظ صورت» می‌‎نامیم.

۲. ۱. ۷ ـ اصل نمایاندن اصل واژه‌ها (اصل نمایش)

برپایهٔ این اصل، صورت‌ها‌ی املایی «می‌شوئی، می‌شوئیم، می‌شوئید» و «شستشو، گفتگو» باید به‌گونه‌ای نوشته شوند که نشان‌دهندهٔ اصلشان باشند؛ یعنی باید به صورت «می‌شویی، می‌شوییم، می‌شویید» و «شست‎وشو، گفت‎وگو» نوشته شوند تا بن «شوی» و اصل واژه‎‌ها را نشان دهند.

از این پس، این اصل را به اختصار «اصل نمایش» می‌نامیم.

۲. ۱. ۸ ـ اصل هم‎خوان‌سازی شیوهٔ املای فارسی با کارکردهای رایانه (اصل هم‌خوانی) [۵]

امروزه ارتباط ناگسستنیِ بین نوشتن و رایانه بر هیچ‌کس پوشیده نیست و بااطمینان می‌توان گفت در دوره‌ای که عرصهٔ پژوهش و نشر کتاب بدون رایانه، عرصه‌ای ناقص و عاجز و بی‌معنی است، شمار صفحه‌های ماندگار حروف‌چینی شدهٔ رایانه‌ای (شامل کتاب، مجله، آرشیو، روزنامه، لوح‌های فشرده و...)، هرگز با شمار صفحه‌های ماندگار دست‌نویس قابل مقایسه نیست. با در نظر داشتن این واقعیت انکار ناپذیر و برای استفادهٔ بهینه از این ابزارِ تسهیل و تسریعِ نشر و پژوهش (رایانه)، باید قاعده‌ها و ملاحظاتی را به شیوهٔ املای فارسی افزود. یکی از مصداق‌های به‌کار بردن این اصل، رعایت قاعده‌های «فاصله/ نیم‌فاصلهٔ می‌ان‌ اجزای ترکیب‌ها» است. [۶]

در این کتاب، هرجا که به «فاصله/ نیم‌فاصلهٔ میان اجزای ترکیب‌ها» اشاره شده، این اصل در نظر گرفته شده است.

پذیرفتن این اصل بدین معنی نیست که املای‌ فارسی باید خود را با املای رایانه‌ای هماهنگ کند، یا اینکه هرگاه تغییری در نرم‎افزارهای نوشتاری رایانه‎ای پدید آمد شیوهٔ املای فارسی را نیز بر پایهٔ آن تغییر بازنگری کرد؛ بلکه بر عکس، املای رایانه‌ای را باید به سویی برد تا با شیوهٔ املای فارسی هم‎خوان شود. ولی از سوی دیگر باید قواعدی وضع کرد تا بر پایهٔ آن‌ها بتوان از کارکردهای نوشتاری رایانه، بدون ایجاد مشکل در شیوهٔ املای فارسی، استفاده نمود.

از این پس، این اصل را به اختصار، اصل «هم‌خوانی» می‌نامیم.

۲. ۱. ۹ ـ اصل پرهیز از نادرست‌خوانی (اصل پرهیز)

برپایهٔ این اصل، هرگاه شکل واژه‌ها به‌صورتی نوشته شود که احتمال نادرست‌ خواندن آن‌ها وجود داشته باشد، باید آن‌ها را به‌گونه‌ای نوشت که این احتمال از بین برود. برای مثال، برای پرهیز از خواندن واژهٔ «سِگانه» به صورت «سَگانه» باید آن را به شکل «سه‌گانه»، و برای پرهیز از خواندن واژهٔ «فُن‎دار» به‎صورت «فَن‎دار» باید آن را به‎صورت «فون‎دار» نوشت. هم‌چنین مثلاً در جملهٔ «مطرح کردن قضیهٔ اسب‌سواری در آن جمع کار نادرستی بود» با فرض این‌که قرینه‌ای برای دانستن حرکت (اعراب) درستِ «اسب‌سواری» وجود نداشته باشد، احتمال خواندن آن به دو شکل «اسب‌ِ سواری» و «اسب‌ْسواری» وجود دارد، که در این صورت برای پرهیز از نادرست خوانی، بسته به‎منظور نویسنده، باید آن را به یکی از دو شکل پیش نوشت.

اصول نه‌گانهٔ برشمرده شده، مهم‌ترین اصولی هستند که در تدوین این شیوهٔ املا از آن‌ها به‌عنوان پشتوانهٔ علمی استفاده شده است؛ ولی به‌جز اصول یاد شده، در منابع دیگر اصول دیگری را نیز برشمرده‌اند که برخی از آن‌ها با اصول پیش‌گفته در تناقضند، [۷] برخی دیگر درون اصول پیش‌گفته قرار دارند، [۸] و بقیه را نیز می‌توان در دنباله و تکمیل اصول نه‌گانهٔ این کتاب دانست. این اصول عبارتند از:

سهولت خواندن و نوشتن.

سهولت آموزش قواعد.

رعایت لوازم و مقتضیات خصوصیات خط فارسی.

حفظ استقلال دستور خط فارسی.

حفظ استقلال واحدهای صرفی.

توجیه صوتی املایی.

آگاهی: ملاک و مبنای اصلی تعیین شیوهٔ املای ‎واژه‌ها، صورت رایج یا صورتی نیست که تاکنون می‌‎دیده‎ایم، بلکه ملاک و مبنای تعیین شیوهٔ املا، پی‌روی آن از اصول نه‌گانهٔ پیش است؛ یعنی برای شیوهٔ املای تک‎تک واژه‎‌ها باید دلیلی (اصل و قاعده‎ای) مشخص داشته باشیم.

 ([۱]) این اصل در برخی کتاب‌ها با نام «اصل اطّراد قاعده» آمده است. برای نمونه نگاه کنید به: احمد سمیعی (گیلانی)، «نگارش و ویرایش»، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۷۸، چاپ اول، ص ۲۰۱.

 ([۲]) سازه‌هایی که دارای صورت صرفی یا ساخت دستوری همانند هستند، می‌توانند در یک گروه‌واژه گنجانده شوند. مثلاً واژه‌هایی که جزو یکی از گروه‌واژه‌های «دوهجایی، چندهجایی، اسم مصدر، صفت، قید، پسونددار، پیشونددار و...» هستند.

 ([۳]) این اصل برای نخستین‌بار، در منبع زیر مطرح شد:

جمشید سرمستانی، «شیوه‌نامه و املانامهٔ جامع خط فارسی»، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۸۷، چاپ اول، ص ۳۳.

 ([۴]) این اصل در کتاب‌های دیگر با نام «اصل تطابق مکتوب و ملفوظ» آمده است؛ ولی از آن‌جا که این کتاب، «فارسی‌نویسی» را به‌عنوان یکی از اصول ویرایش می‌داند، نامی فارسی بر آن نهاده است.

 ([۵]) این اصل نخستین‌بار، در منبع زیر مطرح شد:

جمشید سرمستانی، «شیوه‌نامه و املانامهٔ جامع خط فارسی»، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۸۷، چاپ اول، ص ۳۳.

 ([۶]) بر پایهٔ این اصل، فاصله (Space) یا نیم‎فاصلهٔ (Shift + Space) میان همهٔ گونه‎های ترکیب‌ها، در مدخلی مشخص خواهد شد.

 ([۷]) برای نمونه، اصل «اختیار اشهر» آن گونه که در منابع دیگر مطرح شده (مثلاً در کتاب «بررسی علمی شیوهٔ خط فارسی» نوشته‌­ی خانم نازیلا خلخالی، تهران، انتشارات ققنوس، ۱۳۷۵، ص ۷۸)، دربارهٔ واژه‌های «پی‌روی» و «پی‌ریزی» با «اصل فراگیری» در تناقض است؛ زیرا اگر بخواهیم مشهور‌ترین صورت واژهٔ «پی‌روی» را انتخاب کنیم، باید صورت «پیروی» (صورت چسبیده) را بگزینیم، از سوی دیگر، صورت مشهور و رایج «پی‌ریزی» نیز به صورت جداست. حال آن‌که هر دو واژه‌، اسم مصدر سه هجایی هستند و طبق اصل فراگیری باید از قاعده‌ای برابر (قاعدهٔ جدانویسی) پی‌روی کنند.

 ([۸]) برای نمونه، «اصل سهولت آموزش قواعد» که استاد احمد سمیعی آن ‎را در کتاب «نگارش و ویرایش» (تهران، انتشارات سمت، ۱۳۷۸، ص ۲۰۱) آورده، درون «اصل فراگیری» (اصل چهارم این کتاب) قرار دارد. زیرا همان‌گونه که گفته شد هرگاه قاعده‌ای استثنا نداشته یا کمترین استثنا را داشته باشد، یادگیری و به خاطرسپاری آن آسان‌تر خواهد بود، و برعکس، یادگیری قواعد نافراگیر و پُراستثنا برای یادگیرندگان دشوار است.

شیوهٔ املای واژه‎های دو یا چنداملایی

 
 (۱) هرگاه تفاوت دو حرف هم‌آوا (مانند «ط» و «ت») در یک واژه، تفاوت معنایی پدید آورد، واژه را با حرفی می‌نویسیم که معنی مورد نظر را برساند. برای مثال، ‎برای رساندن معنی «تندباد»، واژه‎ی عربی «طوفان»، و برای رساندن معنی «توفنده»، واژه‎ی فارسی «توفان» را می‌نویسیم.
 (۲) از میان صورت‌های املایی گوناگون یک واژه که در زبان فارسی تلفظ‌های گوناگون نیز دارند، صورتی را برمی‌گزینیم که تلفظ آن در زبان فارسی معیار رایج‌تر باشد. برای مثال، از میان صورت‎های «کلاژ»، «کلاج» و «کلاچ»، صورت «کلاج» را به این علت که تلفظ آن رواج بیشتری دارد، برمی‌گزینیم.
 (۳) از میان صورت‌های املایی «و» دار و بدون «و» یک واژه که تلفظ یکسان دارند (مانند «آخور» و «آخر»)، صورتی را برمی‌گزینیم که بدون حرکت‌گذاری، به تلفظ آن واژه نزدیک‌تر باشد. برای مثال، از میان صورت‎های «آخر/ آخور» و «خرجین/ خورجین»، صورت‌های «آخور» و «خورجین» را به این علت برمی‌گزینیم که بدون نیاز به حرکت‎گذاری، به تلفظ این واژه‌ها نزدیک‌ترند. (اگر برای «آخُر» حرکت نگذاریم، ممکن است با آخَر یا آخِر خوانده شود، ولی آخور درست خوانده می‌شود.)
 (۴) از میان صورت‎های املایی یک واژه که یک صورت، حرف قوس‌دار داشته باشد و صورت یا صورت‌های دیگر، نداشته باشند، اگر تفاوت حرف، تفاوت معنایی پدید نیاورد، صورتی را برمی‌گزینیم که حرف قوس‌دار نداشته باشد. برای مثال، از میان صورت‎های «امپراطور/ امپراتور»، «قفس/ قفص» و «انتر/ عن‌تر»، صورت‌های «امپراتور»، «قفس» و «ان‌تر» را به این علت برمی‌گزینیم که حرف‌های «ت»، «س» و «ا» ـ برخلاف حرف‌های «ط»، «ص» و «ع» ـ جزو حرف‌های قوس‌دار نیستند.
 (۴. ۱) مگر هنگامی که اصل آن واژه عربی باشد. مثلاً از میان صورت‌های «ختمی/ خطمی» صورت «خطمی» را به این علت برمی‌گزینیم که اصل آن در عربی این‌گونه نوشته می‌شود.
 (۵) از میان صورت‎های املایی یک واژه که یکی کم‌شده و دیگری کامل است، صورت کامل را برمی‌گزینیم. برای مثال، از میان صورت‌های «چارچوب/ چهارچوب»، «خشنود/ خوشنود» و «گهربار/ گوهربار» صورت دوم را برمی‌گزینیم.
 (۶) هرگاه دو حرف هم‌آوای «غ» و «ق»، در یک واژه، دو صورت املایی گوناگون پدید آورند، اگر تفاوت حرف، تفاوت معنایی پدید نیاورد، آن واژه را با حرف «ق» می‌-نویسیم؛ حتی اگر در واژه‌نامه‌ها با «غ» آمده باشد. برای مثال، از میان صورت‎های «قلک» و «غلک»، صورت «قلک» را برمی‌گزینیم.
 (۷) هرگاه آوای «الف» در واژه‌ای با صورت‌های املایی «وا» و «ا» نوشته شود، صورت «ا» را برمی‌گزینیم برای مثال، از میان صورت‌های «خواف/ خاف» صورت «خاف» را برمی‌گزینیم.
در «فهرست واژه‎های دو/ چنداملایی» واژه‎های دارای دو یا چند املا، و صورت املایی برگزیده یا درست آن‌ها آمده است. نویسنده، «املای برگزیده» ‌ی این واژه‌ها را برپایه‎ی قواعد پیش‌گفته، و «املای درست» آن‌ها را برپایهٔ معنی مورد نظر نوشته است.


فهرست واژه‌های دو/ چند املایی

 
صورت‌های املایی    صورت درست یا برگزیده
آخُر/ آخور        آخور
آذوقه/ آزوقه     آذوقه
آغاجری/آقاجری    آغاجری
آغاخان/ آقاخان    آقاخان
آفریقا/ افریقا     آفریقا
آلاداغ/ آلاداق    آلاداغ
اتاق/ اطاق    اتاق
اَترار/ اطرار    اترار
اُتراق/ اطراق    اُتراق
اتریش/ اطریش    اتریش
اتو/ اطو    اتو
اختاپوس/ اختاپوث    اختاپوس
ارک/ ارگ    ارگ
اریب/ ؤریب    اریب
استانبول/ اسلامبول    استانبول
استخر/اصطخر/اسطخر    استخر
استوانه/ اسطوانه    استوانه
استهبان/‌اسطهبان/ اصطهبان    استهبان
اسطبل/ اصطبل    اسطبل
اسطرلاب/ اصطرلاب    اسطرلاب
افسنتین/ افسنطین    افسنتین
اَلَم شنگه/ عَلَم شنگه    اَلَم شنگه
امپراتریس/ امپراطریس    امپراتریس
امپراتور/ امپراطور    امپراتور
انتر/ عنتر    ان‌تر
ایتالیا/ ایطالیا    ایتالیا
ایذه/ ایزه    ایذه
باباغورری/ باباقوری    باباقوری
باتری/ باطری    باتری
باتلاق/ باطلاق    باتلاق
باتوم/ باطوم/ باتون    باتوم
باجناغ/ باجناق    باجناق
بادنجان/ بادمجان    بادنجان
بحبوحه/ بهبوهه    بهبوهه
بُختنصَّر/ بُختُ النصَّر/ بُختُ نصَر    بُختُ نصَر
برهه/ برحه    برهه
بغچه/بقچه    بقچه
بلغور/ بلقور    بلقور
بلیت/ بلیط    بلیت
بوذرجمهر/ بوزرجمهر    بوزرجمهر
پاتوق/ پاتوغ    پاتوق
پ‌تر کبیر/ پطر کبیر    پ‌تر کبیر
پترزبورگ/ پطرزبورگ    پترزبورگ
پزشک/ پزشگ    پزشک
پشکل/ پشگل    پشکل
تائیس/ طائیس    تائیس
تارم/ طارم    تارم
تاق/ طاق    تاق
تاقدیس/ طاقدیس    تاقدیس
تالار/ طالار    تالار
تالش/ طالش    تالش
تایباد/ طایباد    تایباد
تایر/ طایر     تایر
تبرخون/ طبرخون    تبرخون
تبرزد/ طبرزد    تبرزد
تبرزین/ طبرزین    تبرزین
تَبَرَک/ طَبَرک    تَبَرک
تپانچه/ طپانچه    تپانچه
تپور/ طپور    تپور
تپیدن/ طپیدن    تپیدن
تُتماج/ ططماج    تُتماج
تخار/ طخار    تخار
تخارستان/ طخارستان    تخارستان
ترابلس/ طرابلس    ترابلس
تراز/ طراز    تراز
ترخون/ طرخون    ترخون
ترشیز/ طرشیز    ترشیز
ترق و توروق/ تاراغ و توروغ    ترق و توروق
ترقبه/ طرقبه    ترقبه
ترقّه/ طرقّه    ترقّه
تسوج/ طسوج    تسوج
تشک/ توشک/ دشک/ دوشک    توشک
تغار/ طغار    تغار
تمشک/ تمشگ    تمشک
تنبور/ طنبور    تنبور
توالش/ طوالش    توالش
توبیقا/ طوبیقا    توبیقا
توتیا/ طوطیا    توتیا
توس/طوس    توس
تهران/ طهران    تهران
تهماسب/ طهماسب    تهماسب
تهمورث/ طهمورث    تهمورث
تیسفون/ طیسفون    تیسفون
جابلسا/ جابلصا    جابلسا
جغّه/ جقّه    جقّه
جهاز/ جهیز/ جهیزیه/ جهازیه    جهاز
چارق/ چارغ    چارق
چای/ چایی    چای
چغندر/ چقندر    چقندر
چلغوز/ چلقوز    چلقوز
حوله/ هوله    حوله
ختا/ خطا    ختا
ختای/ خطای    ختای
ختمی/ خطمی     خطمی
خُرجین/ خورجین    خورجین
خردسال/ خوردسال    خردسال
خشنود/ خوشنود    خوشنود
خواف/ خاف    خاف
دکترا/ دکتری (با صدای «ی»)     دکتری
دُگمه/ دُکمه/ تُکمه    دُکمه
دوقلو/ دوغلو    دوقلو
ذرت/ زرت    ذرت
ذوذنقه/ ذوزنقه    ذوزنقه
رتیل/ رطیل/ رطیلاء    رتیل
رشک/ رشگ    رشک
زرشک/ زرشگ    زرشک
زغال/ ذغال    زغال
زکام/ ذکام    زکام (درست
 زنُن/ ذنن    زنن
ساروج/ صاروج    ساروج
ساوجبلاغ/ ساوجبلاق    ساوجبلاق
ستبر/ سطبر    ستبر
سرشک/ سرشگ    سرشک
سرمه/ سورمه    سورمه
سُغد/ صُغد    سُغد
سفلیس/ سفیلیس/ سیفیلیس/ سیفلیس    سفلیس
سقلاب/صقلاب    سقلاب
سوغات/ سوقات    سوقات
سوک/ سوگ    سوگ
سیگار/ سیگارت    سیگار
شاغول/ شاقول    شاقول
شالُده/ شالوده    شالوده
شبورغان/ شبورقان    شبورقان
شرایین/ شرائین    شرایین
شوید/ شبت    شوید
شیخونت/ شیخونیّت    شیخونیّت
عسکر/ عسگر    عسکر
عیسو/عیصو    عیسو
غدّاره/ قدّراه    قداره
غدغن/ قدقن    قدقن
غلتک/ غلطک    غلتک
غلتیدن / غلطیدن    غلتیدن
غلیان/ قلیان    غلیان
غورباغه/ قورباقه قورباغه/ غورباقه    قورباقه
فرغون/ فرغان/ فرقان    فرغون
فطیر/ فتیر    فطیر
قاتی/ قاطی    قاتی
قاروقور/ غاروغور    قاروقور
قباد/ غباد     قباد
قُدقُد/ غُدغُد    قُدقُد
قراقروت/ قراقروط    قراقروت
قرتی/ غرتی    قرتی
قرشمال/ غرشمال    قرشمال
قُرُق/ غُرُق    قُرُق
قَرلغِ/ قَرلق    قَرلقِ
قرمه/ غرمه/ قورمه/ غورمه    قورمه
قروش/ غروش    قروش
قره آغاج/ قره آقاج    قره آغاج
قَزقان/ قَزغان    قَزقان
قشقرق/ غشغرق    قشقرق
قشلاق/ قشلاغ    قشلاق
قفس/ قفص    قفس
قُلُپ/ غُلُپ    قُلپ
قلک/ غلک    قلک
قلنبه/ غلنبه    قلنبه
قورت/ غورت    قورت
قوطی/ قوتی    قوتی
قِیقاج/ غیقاج    قِیقاج
قِیماق/ قِیماغ    قِیماق
کشک/ کشگ    کشک
کشکول/ کشگول    کشکول
کلیسا/ کلیسیا    کلیسا
کوشک/ کوشگ    کوشک
کیقباد/ کیغباد    کیقباد
گنجشک/ گنجشگ    گنجشک
لاتاری/ لاطاری    لاتاری
لحیم/ لهیم    لحیم
لشکر/ لشگر    لشکر
لَق‌لَق/ لَغ‌لَغ    لَق‌لَق
لق/ لغ    لق
لق‌ولوق/ لغ‌ولوغ    لق‌و‌لوق
لقوه/ لغوه    لقوه
لوت/ لوط (قوم)     لوط
لوت/ لوط (کویر)     لوت
لوطی/ لوتی    لوتی
لولو خورخوره/ لولو خُرخُره    لولو خورخوره
مالیخولیا/ مالخولیا/ مالنخولیا    مالیخولیا
مرحم/ مرهم    مرهم
مرداد/ امرداد    مرداد
مستغلّات/ مستقلّات    مستقلات
مشکل/ مشگل    مشکل
مُشکین / مشگین    مُشکین
ملات/ ملاط    ملات
ملغمه/ ملقمه    ملغمه
مهمان/ میهمان    میه‌مان
میلیار/ ملیارد    میلیارد
میلیون/ ملیون    میلیون
ناسور/ ناصور    ناسور
نسطوری/ نستوری    نستوری
نعنا/ نعناء/ نعناع    نعناع
نفت/ نفط    نفت
نفتالین/ نفطالین    نفتالین
نِق‌نِق/ نِغ‌نِغ    نِق‌نِق
ورغُلمبیدن/ ورقلمبیدن    ورقلمبیدن
وَق‌وَق/ وَغ‌وَغ    وَق‌وَق
وهله/ وحله    وهله
هجده/ هیجده/ هژده هیژده    هجده
هرس کردن/ حرس کردن    هرس کردن
هَلیم/ حلیم (غذا)     حلیم
هِلیم/ حلیم (گاز)     هلیم
هیز/ حیز    هیز
هیضه/ حیضه    هیضه
یاتاقان/ یاطاقان    یاتاقان
یالقوز/ یالغوز    یالقوز
یُرقه/ یُرغه    یُرقه
یُغور/ یُقور    یُقور
یقه/ یخه    یقه

شیوهٔ املای نام‌های غیرفارسی

 
صورت‎های فارسی و انگلیسی نام لاتین                                    صورت برگزیده   

واشنگتن/ واشنگتون/ واشینگتون/ واشینگتن                   واشینگتون                       Washington

ژئوپلتیک/ ژئوپولیتیک/ ژئوپلیتیک                             ژئوپولیتیک                      Geopolitic

میکرب/ میکروب                                                  میکروب

 Microb

 (۲) نام‎های مرکب بیگانه‌ را، برای نشان دادن اجزای تشکیل‎دهنده‎ی آن‎‌ها، جدا ولی نزدیک به هم (با نیم‎فاصله) می‌نویسیم:

صورت لاتین                    بنویسید               ننویسید

Heartland                    ‎هارت‌لند                         ‎هارتلند

Online                          آن‌لاین                            آنلاین

Backbone                     بک‌بن                             بکبن

Notbook                       نوت‎بوک                         نوتبوک

Rittenhouse                 ریتن‎هاوس                       ریتنهاوس

Hemingway                  همینگ‎وی                       همینگوی

Winkfield                      وینک‎فیلد             وینکفیلد

 (۳) نام‎های بسیط (غیرمرکب) بیگانه را، به‌شرط آن‌که صورت فارسی آن‌ها زشت نشود، چسبیده می‌نویسیم:

صورت لاتین                                بنویسید                           ننویسید

Kippur                                      کیپور                             کی‌پور

Mason                                      میسون                            می‌سون

Nancy                                       نانسی                             نان سی

Vanbrugh                                 وانبرو                            وان برو

 (۴) نقطه‎ای که در برخی زبان‎های لاتین پس از نام میانی کسان می‌‎آید، در فارسی نوشته نمی‌‎شود:

 صورت لاتین                   بنویسید                           ننویسید

John M. Deutch            جان‌ام دویچ                      جان‌‌ام. دویچ

Louis F. Free                 لوئیس اف فری                  لوئیس اف. فری

David E. Kaplan دیوید ئی کاپلان                 دیوید ئی. کاپلان

 (۵) برای نوشتن نام مواد و تجهیزات فنی و صنعتی، وسلاح‎‌ها و تجهیزات نظامی و مانند این‌ها:

 (۱. ۵) نام مواد و تجهیزات و سلاح‎‌ها را به فارسی، و نوع و مدل (حروف و شماره‌های) آن‌ها را به زبان اصلی می‌نویسیم.

 (۲. ۵) بین حروف، و شماره‎های بیش از یک رقم، خط تیره می‌گذاریم، ولی بین حروف، و شماره‎های یک رقمی چیزی نمی‌‎گذاریم:

کاغذ A۴

هواپیمای F-۱۶

دوربین پانکروماتیک K FA-۳۰۰۰

ماهوارهٔ KH-۱۱

گوشی K-۷۰۰-I

آگاهی: نام خودروهای ساخت داخل:

هرگاه ترکیبی از نام و عدد باشد به فارسی نوشته می‌شود:

مثال: پژو ۴۰۵، پژو ۲۰۶.

و هرگاه ترکیبی از نام و عدد و حرف انگلیسی باشد، به انگلیسی نوشته می‌شود:

 مثال: پژو ۲۰۶- SD.

 (۶) نام‎های (نشانه‌های) اختصاری مواد شیمیایی را به زبان لاتین می‌نویسیم: H۲O، CO۲، NO۲

 (۷) نام مجله‌ها و روزنامه‌های لاتین را، بدون آن‎که آن‌ها را ترجمه کنیم، درست مانند تلفظ لاتینی آن‌ها، به فارسی می‌نویسیم:

صورت لاتین                                صورت فارسی

Military Review             میلیتاری ری وی یو

U. S. S. Today                یو. اس. اس. تودی

Washington Post                      واشینگتون پست

 (۸) کلمهٔ «ابن» در آغاز اسم‎های خاص عربی به‌طور کامل نوشته می‌شود و در میان آن‌ها «الف» آن حذف می‌شود:

ابن ابی‎الحدید، محمدبن ابی‎بکر

 (۹) «ال» تعریف در آغاز نام‎های عربی حذف می‌شود، مگر آن‎که نام (یا شکل خاصی از آن) تنها با «ال» شناخته شده باشد:

نام بدون «ال»                                          نام شناخته شده با «ال»

الرمادی رمادی (نام شهری در عراق)             القرنه (نام شهری در عراق)

المتوکل  متوکل (نام خلیفهٔ عباسی)    العالم (نام شبکهٔ تلویزیونی)

الحجر  حجر (سلسله کوهی در عربستان)         المتوکل علی الله (نام خلیفهٔ عباسی)

الجاحظ  جاحظ (ادیب و متفکر بصری)           الحاوی (نام کتابی دربارهٔ طب از رازی)

 (۱۰) کنیه‌های عربی (ابو…، ابا…، ابی…) بدون در نظر گرفتن محل نحوی آن‌ها (این‎که در محل نصب، جر یا رفع باشند) به‌‌ همان صورتی که در فارسی شناخته شده هستند، نوشته می‌شوند:

ابوطالب، ابوالفضل، اباصالح، بایزید بسطامی، علی‎بن ابی‎طالب، ابن ابی‎الحدید
 

تعریف ویرایش

 
منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲؛ در:



ویرایش، به‌کار گیری مجموعه‌ای از روش‌ها و قاعده‌هاست که به‌کمک آن‌ها، یک نوشته -از کتاب گرفته تا مقاله، پایان‌نامه، مصاحبه، سخنرانی، انواع نشریه‌ها، نامه‌ها و گزارش‌های اداری و... - مطابق با منظور پدید آورنده و در قالب‌های معیار (استاندارد)، به مخاطب عرضه می‌شود.

برپایهٔ این توضیح، ویرایش در تعریف این کتاب:

 «دانشی منطق پایه است که با قواعد و شیوه‎های مشخص، به درست کردن نادرستی‎‌ها، زدودن کاستی‎‌ها، رسا کردن معنی، روان‎ کردن و فارسی کردن نوشته، سامان دادن به ساژه‎‌ها، و هم‎خوان کردن نوشته می‌‎پردازد.»

در یک جمله: ویرایش، «درست نویسی، رسا نویسی و بقاعده نویسی» است.

انواع ویرایش

 
۱ ـ ویرایش ویژه
دربردارنده‎ی گونه‎های زیر است:
 (۱) ویرایش ترجمه‌
 (۲) ویرایش علمی‌
 (۳) ویرایش ادبی
 (۴) ویرایش گفتار
 (۵) ویرایش استنادی
 (۶) ویرایش نمایه‌
 (۷) ویرایش تصحیحی
۲ـ ویرایش عمومی
دربردارنده‎ی گونه‎های زیر است:
 (۱) ویرایش صوری
 (۲) ویرایش زبانی
 (۳) ویرایش محتوایی‌- ساختاری
 

شیوهٔ نوشتن عددها

 
(1) در موارد زیر، عددها با حرف نوشته می‎شوند:

(1.1) در نوشته‎های ادبی و شعرها:

مثال: لشکریان یکی پس از دیگری آمدند و دور دیوار شهر اردو زدند؛ لشکری در یمین با ده‎هزار و سیصد و پنجاه سرباز، لشکری در یسار با دوازده‏‎هزار و نهصد و چهل سرباز، و لشکری در وسط با یازده‎هزار و هشتصد و پنجاه سرباز.

(2.1) عددهایی که  «و» ربط ندارند (به جز در متن‎های علمی، فنی، ریاضی):  

مثال: صفر، یک، دو...، بیست، سی...، صد، ‌دویست...، یک‎هزار، دوهزار...، ده‎هزار، بیست‎هزار...، صدهزار، دویست‎هزار...، یک‎میلیون، دومیلیون...، ده‎میلیون، بیست‎میلیون...، صدمیلیون، دویست‎میلیون...، نهصدمیلیون، یک‎میلیارد، دومیلیارد... .

(3.1) عددهایی که در آغاز جمله هستند (به جز در متن‎های علمی، فنی، ریاضی):

مثال: چهل‎وسه دانش‎آموز این مدرسه از کسانی هستند که پس از منحل شدن مدرسه‎ی سعدی، از آن‌جا به این مدرسه آمدند.

(4.1) شماره‎ی قرن‎ها به صورت حرفی نوشته می‎شود:

مثال: قرن یازدهم میلادی، قرن هشتم هجری قمری، قرن بیست‎ویکم.

(5.1) عددهایی مانند تاریخ و مبلغ در چک‎ها، سفته‎ها و اسناد رسمی و دولتی ـ معمولاً در کنار عددهای ریاضی[1] ـ برای جلوگیری از اشتباه، تقلّب و دخل و تصرف.

(2) در موارد زیر عددها به‌صورت ریاضی نوشته می‎شوند:

(1.2) عددهایی که «و» ربط دارند. (به جز در آغاز جمله):

مثال:                                     , ...6719328, 563346, 7439 ,231, 29

(2.2) در نوشته‎های علمی،‌ فنی، ریاضی، نظامی و متن‎های پُرعدد:

مثال: سال پیروزی انقلاب مشروطیت به حروف ابجد، برابر «عدل مظفر»؛ یعنی به ترتیب، حاصل جمع عددهای 70، 4، 30، 40، 900، 80 و 200، و برابر با 1324 ه‍..ق است.

(3.2) تاریخ‎های تولد و وفات، و آغاز و پایان حکومت‎ها و مانند این‌ها:

مثال: سربه‎داران 52 سال (788-736 ه‍..ق) حکومت کردند.

(4.2) هرنوع شماره، شامل تاریخ تولد، نمره‎ی منزل، شماره‎ی ساختمان، تلفن، شناسنامه، گذرنامه، بلوک ساختمانی، صفحه‎ی کتاب، جلد کتاب، نقشه، نمودار، جدول، سوره‎، آیه و مانند این‌ها:

مثال: خیابان 23 شرقی، کوچه‎ی 17، بلوک 11، پلاک 31.

(5.2) عدد‎هایی که با کوتاه‎نوشته (حروف اختصاری) همراهند:

مثال:                                     M200، kg70، km100، cm40 و cc50

(6.2) در جمله‎هایی که در آن‌ها چند عدد بدون «و» و با «و» وجود دارد؛ عدد آغاز جمله را اگر بدون «و» باشد ـ با حرف نوشته ولی عددهای دیگر را با رقم می‎نویسیم:

مثال1: سه تن از گروه 35 نفره، پس از 4 روز کوه‎پیمایی و گذشتن از 6 کوه بزرگ، سرانجام به 110 کیلومتری شهر رسیدند.

مثال2: 21 تن از گروه 35 نفره، پس از 4 روز کوه‎پیمایی و گذشتن از 6 کوه بزرگ، سرانجام به 110 کیلومتری شهر رسیدند.

(7.2) هنگامی که عددها کاربرد آماری داشته باشند:

مثال: در این عملیات 3000 نفر از نیروهای دشمن به اسارت درآمدند و 200 دستگاه انواع تانک و خودرو و بیش از 5000 انواع سلاح به غنیمت گرفته شد.

(8.2) شماره‎های توک، پاورقی‎ها، پی‎نوشت‎ها، و منابع و مآخذ به صورت رقمی نوشته می‎شوند.

(9.2) هر گاه عددها به عددهای رقمی اشاره داشته باشند، به‌صورت ریاضی نوشته می‎شوند، هر چند جزو عددهایی باشند که باید به صورت حرفی نوشته شوند. این کاربرد، در بند 4 مثال زیر نشان داده شده است:

مثال: طبق برخی شیوه‌نامه‌ها:

(1) هرگاه جمله‎های نقل قول سه سطر یا کم‌تر باشند، آن‌ها را درون بند می‎گنجانیم.

(2) هرگاه جمله‎های نقل قول بیش از سه سطر باشند، آن‌ها را در بند جداگانه می‎گنجانیم.

(3) همه‎ی جمله‎های نقل قول باید به صورت کج (ایرانیک/ایتالیک) حروف‎چینی شوند.

(4) برای انجام بندهای 1 تا 3، تنها لازم است ویراستار در آغاز و پایان نقل قول، علامت نقل قول، و در حاشیه‎ی چپ، نشانه‎ی{  را بگذارد.

(10.2) در جدول‎ها و نمودارها، عددها را به‌صورت ریاضی می‎نویسیم.

(11.2) هرگاه عددها دارای اهمیت باشند و یادگیری آن‌ها لازم باشد:

مثال: خطوط رهایی (RLs) در سمت نیروهای خودی، معمولاً در 2 تا 3 کیلومتری ساحل خروجی و در خارج از برد آتش مستقیم سلاح‎های دشمن قرار داده می‎شود.

......

(5) تاریخ‎ها را به شکل زیر می‎نویسیم:

(5.1) در نوشته‎های غیررسمی و غیراداری، به‎جز در زیر امضاها:

مثال: 15 اردی‎بهشت 1341.

(5.2) در نوشته‎های رسمی و اداری و در زیر امضاها:

مثال 1: 8/12/1362.

مثال 2: 4/6/1369.

آگاهی: در تاریخ‎ها، عدد سال را باید به‎طور کامل نوشت (مانند سال 1362) نه به‎صورت دورقمی (مانند سال 62).

(5.3) دوره‎هایی محدود همچون تاریخ تولد و مرگ یا دوره‎ی حکومت افراد و مانند این‌ها را از راست به چپ، به صورت ریاضی و به‎شرح زیر می‎نویسیم.

(5.3.1) هرگاه عددهای این دوره‎ها جزو جمله نباشد، آن‌ها را از سال دورتر به نزدیک‎تر، از چپ به راست، در پرانتز نوشته، بین آن‌ها «تا» می‎گذاریم و نوع تاریخ را به‎صورت کوتاه‎نوشته ـ‌نه به‌صورت کامل‌ـ می‎آوریم. در مثال‎های زیر به شیوه‎ی نوشتن تاریخ‎های پیش از میلاد و پس از آن، و شیوه‎ی گذاشتن کوتاه‎نوشته‎ها توجه کنید:

مثال 1: هنگامی‎که هر دو سال مربوط به پس از میلاد باشند:

دوره‎ی آرامش و ظهور تمدن اسلامی در هندوستان (712 تا 1650 م).

مثال 2: هنگامی‎که یک سال مربوط به پیش از میلاد و دیگری مربوط به پس از میلاد باشد:

دوران احیای مکتب هندوئیسم (184ق.م تا 712م).

 مثال 3: هنگامی‎که هر دو سال مربوط به پیش از میلاد باشند:

دوره‎ی تهاجم و سلطه‎ی آریایی‎ها بر هند (1400 تا 1000ق.م).

(5.3.2) هرگاه عددهای این دوره‎ها جزو جمله باشند، آن‌ها را از دورتر به نزدیک‎تر از راست به چپ نوشته، بین آن‌ها «تا» می‎آوریم و نوع تاریخ را به‎صورت کامل (نه به‎صورت کوتاه‎نوشته) می‎نویسیم:

مثال 1: سرانجام بین سال‎های 1609 تا 1614 میلادی فرمان‎های اخراج مسلمانان از شهر غرناطه صادر شد که گفته می‎شود در نتیجه‎ی آن نیم‎میلیون مسلمان به آفریقای شمالی رفتند.

مثال 2: جنگ‎های داخلی و یورش‎های بیگانگان به روم از سال 285 تا 235 قبل از میلاد به تدریج بر اهمیت ارتش افزود.

مثال 3: سرانجام «دیوکلسین» حکومت دیکتاتوری را بنیاد گذاشت و از سال 284 تا 305 میلادی بر روم فرمان‎ راند.

(6) کسرها و درصدها را به شکل زیر می‎نویسیم:

(6.1) برای نشان دادن کسر اعشاری از ممیز (/) استفاده می‎کنیم.

مثال:             0810/1235                     02/731              3/15

(6.2) برای نشان دادن کسرهای متعارفی و نسبت­ها:

(6.2.1) در نوشته‎های غیر از نوشته‎های علمی، ریاضی و فنی، اگر دو عدد کسری بدون «و» باشند، آنها را به صورت حرفی می‎نویسیم:

مثال: سه‎چهارم،  پنج‎دهم،  یک‎هزارم، پانزده‎صدم، هفتادهزارم.

(6.2.2) در این نوشته‎ها اگر یکی از دو عدد کسری یا هر دوی آن‌ها دارای «و» باشند، دو عدد را در بالا و پایین کج‎خط (/) می‎گذاریم:

مثال:                               75/40      ,           45/10      ,           55/23

(6.2.3) هم‎چنین اگر جمله‎ای هم دارای عددهای کسری با «و» و هم دارای عددهای کسری بدون «و» باشد، همه‎ی عددها را به‎صورت بند پیش می‎نویسیم:

مثال: تنها حدود 3/1 جمعیت این کشور ساکن شهرها هستند و نسبت بهره‎مندی از سواد شهرنشینان به روستائیان 3/22 (23 به 3) است.

(6.3) در نوشته‎های علمی، ریاضی و فنی، همه‎ی کسرهای متعارف را به‎صورت ریاضی و در بالا و پایین خط افق (ـــ) می‎نویسیم.

(6.4) برای نشان دادن درصدها:

(6.4.1) در نوشته‎های غیر از نوشته‎های علمی، ریاضی و فنی، اگر عدد درصد، بدون «و» باشد آن را به صورت حرفی می‎نویسیم:

مثال: سه ‎درصد، هفتاد درصد، نوزده درصد، هزار درصد.

(6.4.2) در این نوشته‎ها، اگر عدد درصد دارای «و» باشد، آن را به صورت ریاضی و درصد آن را به‎صورت حرفی می‎نویسیم:

مثال: 22 درصد، 41 درصد، 125 درصد.

(6.4.3) اگر جمله‎ای دارای درصدهای با «و» و بدون «و» باشد، همه‎ی آن‌ها را به‎صورت بند پیش می‎نویسیم:

مثال: میزان بی‎کاری در این کشور 9 درصد، تولید ناخالص ملی 27 درصد و بهره‎مندی عمومی از سواد 63 درصد و مبتلایان به بیماری‎های خاص 74/0 درصد است.

(6.4.4) در نوشته‎های علمی، ریاضی و فنی همه‎ی درصدها را به صورت ریاضی می‎نویسیم:

مثال: %27، %65، %70.

 

77 عددهایی که به‌صورت ریاضی نوشته می‌شوند (مانند 11، 21، 153) نه به‌صورت حرفی (مانند یازده، بیست و یک، صد و پنجاه و سه).

 پاسخ به نظری درباره‌ی اصطلاح پیاده کردن نوار

دوست عزیزی که از اصطلاح به‌کار رفته در این وبگاه ایراد گرفته‌ بودید:با تشکر از این‌که نظر خود را نوشتید خوب است به آگاهی‌ شما و خوانندگان گرامی برسانم  از چیزی که بر پایه‌ی آن، نظر خود را نوشتید آگاهی دارم؛ ولی به­کار بردن فعل «پیاده کردن» به‌معنی و به­جای «اجرا کردن» و «محقق کردن» در گفت‎وگو از عقیده، مسلک یا طرح و برنامه و مانند این‌ها، (مثلاً در «پیاده کردن اهداف بلندمدت») درست نیست؛ و باید همان فعل­های «عملی کردن، اجرا کردن، محقق کردن» و مانند این‌ها را به‌کار برد؛ اما به­کار بردن آن در اصطلاح «پیاده کردن نوار» یا «پیاده شده از نوار»، درست است.

ملاک‌های زشتی و زیبایی املای واژه‌های مرکب

از همین رو شیوه‌نامه‌های گوناگون و کابران این قاعده در اصل قاعده با هم اختلافی ندارند؛ اما از آن‌جا که همهٔ کاربران برای شناخت زشتی یا زیبایی ترکیب‌ها باید به «سلیقه»‎ی خود رجوع کنند، بسیاری از آن‌ها در مورد مصداق‌های قاعده با هم اختلاف دارند. برای مثال،‌‌ همان گونه که عده‌ای صورت املایی چسبیدهٔ ترکیب «باجخواه» را زشت می‌دانند، عده‌ای دیگر همین صورت را زیبا می‌دانند.

این مقاله بر آن است تا با بیان «ملاک‌های زشت شدن ترکیب‌ها» این قاعدهٔ ناکارآمد را کارآمد کند.

واژگان کلیدی: زشتی و زیبایی واژه‌های مرکب، رسم‌الخط فارسی، ملاک‌های زشتی واژ‌ه‌ها، ترکیب‌های فارسی.

 مقدمه

زشت یا زیبا دانستن آن‌چه با چشم دیده می‌شود، امری است که به سلیقه و خوش‌آیند آدمی بستگی دارد؛ زیرا آن‌چه را کسی زشت می‌بیند، ممکن است کسی دیگر زیبا ببیند، و برعکس. بنابراین زشتی و زیبایی پدیده‌های دیدنی (قابل رؤیت) امری مطلق نیست؛ بلکه امری است نسبی، و بسته به سلیقهٔ کسان (افراد)، متغیر است. اما از سوی دیگر، زشتی یا زیبایی برخی پدیده‌های دیدنی آن‌قدر مورد توافق همگان است و همه دربارهٔ آن هم‌نظرند که به آدمی می‌نمایاند که زشتی یا زیبایی آن‌ها باید از ملاکی مشخص و مورد توافق همگان پی‌روی کند.

زشتی یا زیبایی املای واژگان پارسی نیز همین گونه است؛ برای مثال، با این‌که بیشتر (یا همه‌ی) فارسی نویسان، صورت املایی چسبیدهٔ ترکیب «همعصر» یا «همصنف» را زشت می‌دانند، تا کنون علت دقیق و مشخصی برای آن بیان نشده‌، جز این‌که این صورت با «سلیقه» ‌ی بیشتر فارسی نویسان هم‌خوانی ندارد. البته در برخی شیوه‌نامه‌ها «پر نقطه شدن»، «پر دندانه شدن» و «بلند شدن» به‌عنوان ملاک برشمرده شده است؛ اما در هیچ‌یک بیان نشده که ترکیب چند نقطه‌ای را پر نقطه، ترکیب چند دندانه‌ای را پر دندانه و ترکیب چند حرفی را بلند می‌نامند.

 بنابراین، تا هنگامی که خاستگاه و ملاک زشتی و زیبایی چسبیده یا جدا نویسی واژه‌ها «سلیقه» باشد؛ نه می‌توان صورتی را درست و نه می‌توان صورتی را نادرست دانست؛ زیرا نه می‌توان سلیقه‌ای را درست، و نه می‌توان سلیقه‌ای را نادرست خواند. بر همین پایه، نمی‌توان «زشت شدن» را ملاکی برای جدا نویسی برخی ترکیب‌ها بیان کرد؛ زیرا زشتی و زیبایی، تعریف‌شده، دارای ملاک مشخص، و در نتیجه، مورد توافق همگان نیست.

از آن‌جا که همهٔ شیوه‌نامه‌های خط فارسی، «زشت شدن واژه» را به‌عنوان ملاکی برای جدا نویسی آن برشمرده‌اند، این مقاله نخست در پی آن است که چرایی و علت «زشت بودن» صورت چسبیدهٔ واژه‌های مرکب را بیان کند؛ سپس این علت‌ها را به‌عنوان «ملاک‌های زشت شدن واژه‌های مرکب»، به همهٔ واژه‌های مرکب در زبان فارسی تعمیم دهد تا با در نظر داشتن آن‌ها بتوان زشتی یا زیبایی املای واژگان فارسی را از وابستگی به «سلیقه‌ «- که مورد توافق همگان نیست- درآورد، و به «ملاک و قاعده» - که باید مورد توافق همگان باشد- وابسته کند. روشن است که اگر بتوان به «ملاک‌های زشت شدن واژه‌ها» دست یافت، هر واژه‌ای که این ملاک‌ها و ویژگی‌ها را نداشته باشد، «زیبا» به‌شمار می‌آید.

در این پژوهش، نویسنده واژه‌های مرکبی را که صورت چسبیدهٔ آن‌ها، در همهٔ نوشته‌ها و در نزد همگان زشت و نامأنوس به‌شمار می‌آید، گرد آورده و سپس ملاک‌ها و قاعده‌هایی مشخص برای زشت بودن صورت چسبیدهٔ آن‌ها بیان نموده است.

تعریف واژگان

کلمه‎ها‎ی مرکب/ واژه‎ها‎ی مرکب: هرگاه دو یا چند کلمه­ی دارای معنی مستقل با هم کلمه­ای جدید پدید آورند، کلمه‎ی مرکب نامیده می‌‎شوند. مانند دلبر، خوش‌حال، دربازکن، سربه‎راه، خودنگهدار، تولیدکننده، خرمن‎کوب، معنی‎دار و....

ترکیبات: عبارتند از واژه­های مشتق (پسونددار و پیشونددار) و واژه­های مرکب.

لَخت: دو یا چند حرف به‎هم چسبیده و یا یک حرف جدا در یک کلمه را لَخت می‌‎نامند؛ مثلاً کلمه‎ی «هشلهف» یک لخت، «سرد» دو لخت، «فردا» سه لخت، «دراز» چهار لخت، «دکاندار» پنج لخت، و «کار‌پرداز» شش لخت دارد.

حروف یک­شکل [۱]: حروف تکراری که شکل آن‌ها یکی است؛ مانند «ب و ب».

حروف همگون۱: حروفی که شکل آن‌ها ـ با تفاوت‎هایی ـ شبیه به‎هم است. مانند «ب، پ، ‌ ت، ث»، «ج، چ، ح، خ»، «د، ذ»، «ر، ز، ژ»، «س، ش»، «ص، ض»، «ط، ظ»، «ع، غ»، «ف، ق» و «ک، گ».

حروف چسبنده۱: حرف‎های غیر از «الف، د، ذ، ر، ز، ژ، واو، و‌های ناملفوظ» را که می‌توانند به حرف پیش یا پس از خود بچسبند، حرف چسبنده می‌‎نامیم.

حروف قوسدار۱: به حروفی گفته می‌‎شود که در قسمت روی خط، خمیدگی، انحنا یا قوس دارند. این حروف عبارتنداز: «ج، چ، ح، خ، ص، ض، ط، ظ، ع، غ، ف، ق، ه‍».

آگاهی: حرف «و»، هر چند طبق این تعریف باید در دسته‎ی حروف قوسدار گنجانده شود، جزو این حروف نیست.

حرفتاج۱: به قسمتی از حرف گفته می‌‎شود که در هنگام نوشتن، بر روی سطر قرار می‌‎گیرد؛ خواه این مقدار کم باشد (مانند آن‌چه از حروف «ر، ز، ژ» بر روی سطر قرار می‌‎گیرد)، خواه زیاد باشد (مانند آن‌چه از حروف «ا، ک، گ، ل» بر روی سطر قرار می‌‎گیرد). بنابراین، دو حرف «س» و «ش» هر یک دارای سه حرفتاج، دو حرف «ص» و «ض» هر یک دارای دو حرفتاج، و باقی حروف هر یک دارای یک حرفتاج هستند.

آگاهی: حروف «ب، پ، ت، ث، ف، ق، ک، گ، ن» در حالت چسبیده، دارای یک حرفتاج هستند، حتی اگر در پایان کلمه قرار بگیرند؛ برای مثال کلمه‎ی «گفتن»، دارای چهار حرفتاج است (نه پنج حرفتاج)، کلمه‎ی «نشست» دارای هشت حرفتاج است (نه نُه حرفتاج).

 ملاک‎های زشت شدن واژه‌های مرکب

واژه‌های مرکب در هفت صورت زشت می‌‎شوند. هرگاه واژه‌ای مرکب، دست کم یکی از ویژگی‌هایی را که در پی خواهد آمد، داشته باشد، «ترکیب زشت» نامیده می‌شود و اگر هیچ یک از این ویژگی‌ها در آن نباشد، آن را «ترکیب زیبا» می‌نامیم. این ملاک‌ها و ویژگی‌ها به‌شرحی است که در پی می‌آید:

 (۱) هنگامی که از به‎هم چسبیدن اجزای یک ترکیب دوهجایی، یک لَخت بلند، یعنی لختی با بیش از نُه «حرفتاج» پدید آید:

بنویسید ننویسید

پیش‎قسط پیشقسط (دارای ده حرفتاج است)

سست‎عهد سستعهد (دارای ده حرفتاج است)

چشم‎سیر چشمسیر (دارای ده حرفتاج است)

چشم‎سبز چشمسبز (دارای ده حرفتاج است)

سست‎مهر سستمهر (دارای ده حرفتاج است)

سخت‎پشت سختپشت (دارای ده حرفتاج است)

سست‎سر سستسر (دارای یازده حرفتاج است)

 

 (۲) هنگامی که در واژه‎ی مرکب دوهجایی، دو حرف «همگون» چسبنده (به‎جز حروف ب، پ، ت، ث) یا دو حرف «یک‎شکل»، براثر به‎هم چسبیدن اجزای یک ترکیب به‎هم بچسبند:

بنویسید ننویسید

اسب‎باز اسبباز

باج‎خواه باجخواه

پاک‎کن پاککن

پس‎سوخت پسسوخت

پس‎سوز پسسوز

پوش‎سنگ پوشسنگ

پیش‎شرط پیششرط

خاک‎گیر خاکگیر

خرج‎خور خرجخور

خوش‎ساخت خوشساخت

خوش‎شانس خوششانس

رنگ‎کور رنگکور

سرخ‎چشم سرخچشم

سست‎تن سستتن

سگ‎کش سگکش

شوخ‎چشم شوخچشم

صبح‎خوان صبحخوان

عیب‎بین عیببین

کج‎خلق کجخلق

کج‎خو کجخو

کک‎گیر ککگیر

کیف‎قاپ کیفقاپ

لوح‎خوان لوحخوان

هم‎مرز هممرز

هوش‎سنج هوشسنج

استثنا: کلمه‎ی «یخچال» چسبیده نوشته می‌‎شود.

 (۲. ۱) هنگامی‎که کلمه‌ا‎ی بر اثر ترکیب با پسوند پدید آمده باشد، جدا نوشته نمی‌‎شود؛ مانند: می‌خچه، شاخچه، چرخچی.

 (۲. ۲) دو حرف «س و س» یا «ش و ش» و یا «س و ش» هرگاه بر اثر به هم چسبیدن اجزای یک ترکیب در یک لخت قرار بگیرند، حتی اگر به هم نچسبند، کلمه را جدا می‌‎نویسیم (اصل زیبایی):

بنویسید ننویسید

اسب‎سر اسبسر

پشم‎شو پشمشو

چشم‎سبز چشمسبز

چشم‎سرخ چشمسرخ

چشم‎سیر چشمسیر

چشم‎شو (ی) چشمشو (ی)

خشت‎ساز خشتساز

دست‎ساز دستساز

دست‎سوز دستسوز

سخت‎سر سختسر

شمع‎ساز شمعساز

 (۲. ۲. ۱) مگر هنگامی‎که یکی از دو حرف «ک» یا «گ» میان آن‎‌ها بیاید:

بنویسید ننویسید

خشکسال خشک‎سال

دوستکش دوست‎کش

سنگساب سنگ‎ساب

سنگسر سنگ‎سر

سنگشور سنگ‎شور

سیمکش سیم‎کش

شنکش شن‎کش

 (۲. ۳) دو حرف «ک و ک» یا «گ و گ» و یا «ک و گ» نیز هرگاه بر اثر به هم چسبیدن اجزای یک ترکیب در یک لخت قرار گیرند، حتی اگر به هم نچسبند، کلمه را جدا می‌‎نویسیم:

بنویسید ننویسید

پوک‎سنگ پوکسنگ

تک‎سنگ تکسنگ

تک‎شکل تکشکل

خاک‎سنگ خاکسنگ

رگ‎سنگ رگسنگ

کفش‎کن کفشکن

کف‎گیر کفگیر

کم‎گاز کمگاز

کم‎گوشت کمگوشت

گچ‎کوب گچکوب

گچ‎گیر گچگیر

گل‎سنگ گلسنگ

گل‎کش گلکش

گل‎گشت گلگشت

یک‎شکل یکشکل

 (۲. ۳. ۱) هنگامی‎که کلمه‌ا‎ی بر اثر ترکیب با پسوند پدید آمده باشد، جدا نوشته نمی‌‎شود؛ مانند:

بنویسید ننویسید

کشتگر کشت‎گر

گلگون گل‎گون

گیجگاه گیج‎گاه

 (۳) هنگامی‎که بر اثر به هم چسبیدن اجزای ترکیب دوهجایی، کلمه پرنقطه شود؛ یعنی شمار نقطه‎های آن بیش از ده نقطه [۲] شود:

بنویسید ننویسید

پچ‎پچ پچپچ

پشت‎بست پشتبست

پشت‎پا پشتپا

پشم‎چین پشمچین

پیچ‎پیچ پیچپیچ

پیش‎بین پیشبین

پیش‎خیز پیشخیز

پیش‎قبض پیشقبض

پیش‎کش پیشکش

چپ‎چپ چپچپ

چپ‎چشم چپچشم

چپ‎چین چپچین

چنگ‎پشت چنگپشت

خشت‎چین خشتچین

سخت‎پشت سختپشت

مچ‎پیچ مچپیچ

می‌خ‎پیچ می‌خپیچ

نی‎پیچ نیپیچ

 (۴) هنگامی‎که ترکیبی بر اثر چسبیده‎نویسی دگرگون [۳] شود؛ یعنی به‎گونه‎ای شود که مانند کلمه‎ای دیگر خوانده شود و یا احتمال نادرست خواندن آن وجود داشته باشد. این ترکیبات را «ترکیبات دگرگون» نیز می‌‎نامیم:

بنویسید ننویسید

برگ‎ریز برگریز

بوغ‎زن بوغزن

بیخ‎بر بیخبر

تک‎بیت تکبیت

تلخ‎وش تلخوش

جان‎ده جانده

خوش‎هضم خوشهضم

خوش‎یمن خوشیمن

سخت‎پی سختپی

سرخ‎مو سرخمو

شاه‎مات شاهمات

عشق‎ورز عشقورز

قوس‎وار قوسوار

راه‎بین راهبین

لات‎وار لاتوار

ماه‎وش ماهوش

نان‎ده نانده

نی‎بست نیبست

واک‎بر واکبر

یک‎وزن یکوزن

 (۵) هنگامی‎که ـ دست کم‌ ـ دو حرف قوسدار بر اثر چسبیدن اجزای یک ترکیب، در یک لخت گنجانده شوند:

بنویسید ننوسید

برف‎چال برفچال

جفت‎چرخ جفتچرخ

چشم‎چپ چشمچپ

حرص‎خور حرصخور

حرف‎چین حرفچین

حق‎جو حقجو

حق‎خواه حقخواه

خشک‎جان خشکجان

خط‎چین خطچین

خط‎خوان خطخوان

روح‎بخش روحبخش

زاغ‎چشم زاغچشم

ساق‎پیچ ساقپیچ

سخت‎جان سختجان

سخت‎خو سختخو

صف‎جمع صفجمع

عمق‎سنج عمقسنج

غم‎خوار غمخوار

غم‎خور غمخور

فیض‎بخش فیضبخش

قرض‎خواه قرضخواه

کتف‎خوان کتفخوان

کج‎فکر کجفکر

کف‎چین کفچین

کف‎خواب کفخواب

نبض‎سنج نبضسنج

نخ‎پیچ نخپیچ

نفت‎خیز نفتخیز

نفع‎جو نفعجو

وصل‎جو وصلجو

هم‎بخت همبخت

هم‎تخت همتخت

هم‎جا همجا

هم‎جفت همجفت

هم‎جنس همجنس

هم‎جوش همجوش

هم‎چشم همچشم

هم‎چند همچند

هم‎حزب همحزب

هم‎حس همحس

هم‎خرج همخرج

هم‎خو همخو

هم‎خواب همخواب

هم‎خون همخون

هم‎سطح همسطح

هم‎سنخ همسنخ

هم‎شغل همشغل

هم‎صف همصف

هم‎صنف همصنف

هم‎طبع همطبع

هم‎عرض همعرض

هم‎عصر همعصر

هم‎عهد همعهد

هم‎لخت هملخت

 

 (۱. ۵) هنگامی‎که حرف قوسدار «ه‍» با یکی از دو حرف «ف» یا «ق» در یک لخت گنجانده شود، جدا نوشته نمی‌‎شود:

بنویسید ننویسید

همفکر هم‎فکر

همقد هم‎قد

 (۲. ۵) هنگامی‎که کلمه‎‌ای بر اثر ترکیب با پسوند پدید آمده باشد، جدا نوشته نمی‌‎شود؛ مانند: نعلچه، کفچه، باغچه، تاقچه.

 (۳. ۵) کلمه‎های همچه، همچی، همچون، همچو جدا نوشته نمی‌‎شوند.

 (۶) هنگامی‎که بر اثر چسبیده‎نویسی کلمه، یکی از دو حرف «ک» یا «گ» با یکی از دو حرف «ط» یا «ظ» در یک لخت گنجانده شوند:

بنویسید ننویسید

قسط‎گیر قسطگیر

تک‎ظرف تکظرف

تک‎طرح تکطرح

خط‎کش خطکش

پاک‎طبع پاکطبع

پاک‎طرح پاکطرح

قطع‎کن قطعکن

گل‎طرح گلطرح

 

 (۷) هنگامی‎که یکی از حروف «ج، چ، ح، خ، ص، ض، ع، غ» پس از حرف‎های «ک» یا «گ» بیایند و به آن‎‌ها بچسبند (اصل زیبایی):

بنویسید ننویسید

تک‎حزب تکحزب

تک‎جنس تکجنس

تک‎چاپ تکچاپ

تک‎خال تکخال

تک‎خوان تکخوان

تک‎خط تکخط

تک‎خور تکخور

تک‎خوار تکخوار

خاک‎جوش خاکجوش

تک‎خو تکخو

پاک‎خو پاکخو

پاک‎چشم پاکچشم

پاک‎عهد پاکعهد

رنگ‎خور رنگخور

تک‎صوت تکصوت

نیک‎عهد نیکعهد

نیک‎خو نیکخو

نیک‎خواه نیکخواه

تنگ‎خلق تنگخلق

تنگ‎جای تنگجای

تنگ‎چشم تنگچشم

جنگ‎خواه جنگخواه

جنگ‎جو جنگجو

چاک‎خور چاکخور

خوک‎خور خوکخور

ریگ‎جوش ریگجوش

خشک‎جان خشکجان

خشک‎خوار خشکخوار

رگ‎چین رگچین

رنگ‎خور رنگخور

سگ‎جان سگجان

سگ‎خلق سگخلق

سنگ‎جان سنگجان

سنگ‎چال سنگچال

سنگ‎چین سنگچین

سنگ‎خور سنگخور

مرگ‎خواه مرگخواه

مشک‎خیز مشکخیز

دیگ‎چال دیگچال

آگاهی: هرگاه این حروف پیش از دو حرف «ک» یا «گ» بیایند، کلمه جدا نوشته نمی‌‎شود؛ مانند:

بنویسید ننویسید

باجگیر باج­گیر

تیغکش تیغ­کش

تیغگیر تیغ­گیر

چرخکش چرخ­کش

 

 (۱. ۷) هنگامی‎که کلمه‎‌ای بر اثر ترکیب با پسوند پدید آمده باشد، جدا نوشته نمی‌‎شود؛ مانند:

بنویسید ننویسید

خوکچه خوک‎چه

دیگچه دیگ‎چه

 

آگاهی: برخی از واژه‎های مرکب دوهجایی، در صورتی که چسبیده نوشته شوند ـ برابر قواعد پیش‎گفته ـ بیش از یک علت برای زشت شدن آن‌ها وجود دارد؛ برای مثال کلمه‎های سخت‎پشت و پشت‎بست به علت قواعد گفته شده در بندهای (۲. ۲) (قرار گرفتن س و ش در یک لخت) و (۳) (پرنقطه شدن لخت)، باید جدا نوشته شوند.

نتیجه

از آن‌جا که با بهره‌گیری از ملاک‌های آورده شده به‌روشنی می‌توان «ترکیب‌های املایی زشت» را شناخت، در قواعد رسم‌الخط فارسی می‌توان به تعریفی دقیق از «زشتی و زیبایی» دست یافت؛ بنابراین، زشتی یا زیبایی این ترکیب‌ها بسته به سلیقه‌ها متفاوت نخواهد بود و «قاعدهٔ زشتی ترکیب‌ها» به شرح زیر نیز به قاعده‌ای روشن و بی‌ابهام تبدیل می‌شود:

 «هرگاه واژهٔ مرکبی با چسبیده نویسی زشت شود، آن را جدا می‌نویسیم»

 

 ([۱]) این واژه‎‌ها و اصطلاحات، از ساخته‎های نویسنده هستند که در متن مقاله برای بیان برخی قواعد و مفاهیم به‎کار خواهند رفت.

 ([۲]) اگر ده نقطه یا کم‎‌تر ملاک زشتی کلمه می‌‎شد، کلمه‎هایی مانند پیشتاز (با ده نقطه) و پیشخور (با نُه نقطه) نیز زشت شمرده می‌‎شدند؛ حال آنکه چنین نیست.

 ([۳]) از آن‌جا که ترکیبات بر اثر دگرگونی زشت می‌‎شوند، نویسنده «دگرگون شدن» را نیز جزو ملاک‎های زشت شدن ترکیبات برشمرده است.

تفاوت واژه‌های دلیل و علت و سبب

سبب: آن­چیزی است که وسیله یا موجب پدید آمدن یا نیامدن چیزی ویا رخ دادن یا ندادن امری می­شود. سبب را می‌توان مترادف واژه‌ی موجب دانست؛ برای مثال، بارندگی­های اخیر سبب رونق کشاورزی شده است

علت: برای بیان چرایی پدید آمدن یا نیامدن چیزی ویا رخ دادن یا ندادن امری به­کار   می­رود؛ برای مثال، لطفاَ علت استعفای خود را بگویید.

دلیل: برهان و آن چیزی است که برای ثابت کردن امری بیاورند؛ برای مثال، به چهدلیل نمی­توان  خداوند را به جای مشخصی محدود دانست.

انواع پاورقی‌

۱ـ پاورقی‌ توضیحی
پاورقی توضیحی، ‌ نوشته‎ای است که ساژه‎‌ها را برای رفع ابهام یا پرسش، توضیح می‌‎دهد.
مثال‌هایی که از این پس خواهد آمد، و پاورقی‌های نوشته‌شده برای آن‌ها، هریک از گونه‌های پاورقی را در پیش رویتان خواهند گذاشت:
مثال ۱: این کارنامه، یعنی دو جنگ متعارف بزرگ که یکی به بن‎بست رسید و دیگری به‌شکست کامل انجامید، خشنودکننده نیست؛ این کارنامه حاصل اشتباهات و شکست‌های ما [آمریکایی‎‌ها [در عملیات‎های کوچک‌تر است.
مثال ۲: پذیرفتن هرگونه عملیات نظامی هرچند کوچک، بدون به‎کار گیری هر چهار نیروی نظامی تقریباً غیرممکن است.
آگاهی: هرگاه در یک فصل، یک مطلب نیازمند توضیح در چند جای آن فصل آمده باشد، پاورقی توضیحی را تنها برای مورد نخست می‌نویسیم.
۲ـ پاورقی تعریفی
این نوع پاورقی برای تعریف واژه‎‌ها و اصطلاحات نیازمند تعریف به‎کار می‌‎رود. اگر ساژه‎ی نیازمند تعریف، معادل ساژه‎ای غیرفارسی باشد، باید هم تعریف و هم صورت اصلی آن ساژه را در پاورقی آورد.
مثال ۱: هرگاه این حرف، پس از «حروف پس‎بریده» قرار گیرد....
مثال ۲: ایجاد این کانال‎‌ها تنها به‎وسیله‎ی «تمرکز خطی» ممکن می‌‎شود.
مثال ۳: درستی این محاسبه، پس از اندازه‎گیری «طول موج» مشخص خواهد شد.
۳ـ پاورقی اطلاعی
پاورقی اطلاعی، اطلاعاتی رادرباره‎ی ساژه‌های نیازمند معرفی -‌از جمله مواردی را که درپی آمده‌- در اختیار خواننده می‌گذارد:
 (۱) اطلاعاتی دربارهٔ اشخاص نیازمند معرفی.
 (۲) اطلاعاتی دربارهٔ رخدادهای تاریخی، سیاسی، اجتماعی و… نیازمند معرفی.
 (۳) اطلاعاتی دربارهٔ مکان‌های نیازمند معرفی.
 (۴) اطلاعاتی دربارهٔ سازمان‎‌ها، نهاد‌ها، تشکیلات و … نیازمند معرفی.
مثال ۱: اطلاعات دربارهٔ اشخاص نیازمند معرفی:
در ‌‌نهایت، این امر باعث می‌شود که رئیس جمهور برای مشاوره در مورد سیاست‌های امنیتی، به فردی مانند سرهنگ‎هاوس مستقر در کاخ سفید گرایش پیدا کند.
مثال ۲: اطلاعات دربارهٔ رخدادهای تاریخی، سیاسی، اجتماعی و... نیازمند معرفی:
انگلیسی‌ها در زیر آتش از عَدَن عقب‌نشینی کردند و تاکنون موفق به آرام کردن ایرلند شمالی نبوده‌اند؛ اما به‌باور بسیاری، در دو جنگ مهم پیروز شدند: در جنگ ضدچریکی مالزی در دههٔ ۱۹۵۰، و در جنگ فالک‎لند. (رخداد تاریخی)
مثال ۳: اطلاعات دربارهٔ مکان‎های نیازمند معرفی:
به‌تازگی گزارشی با این مضمون را دیدم که درس تاریخ نظامی در دانشگاه «وست پوینت» به‌عنوان واحد درسی اجباری ارائه نمی‌شود.
مثال ۴: اطلاعات دربارهٔ سازمان‎‌ها، نهاد‌ها، تشکیلات و... نیازمند معرفی:
آن‎چه نیاز است، یک تشکیلات نظامیِ «کم‌حجم، میانه و با مهارت» برپایه‎ی الگوی... «ورماخ» جنگ جهانی دوم، و هستهٔ حرفه‌ای ارتش انگلیس است.
۴ـ پاورقی معادل
این پاورقی‎ دربردارنده‎ی داشته‎های زیر است:
۴. ۱ـ املای لاتین نام‎‌ها، عنوان‎‌ها و لقب‎های لاتین
مثال ۱: او چیز زیادی برای گفتن دربارهٔ «له داک ثو» نداشت.
مثال ۲: سمت «دبیر اجرائی شورای امنیت ملی» به‌موجب مصوبهٔ امنیت ملی سال ۱۹۴۷ میلادی به‌وجود آمد.
مثال ۳: این دوره که از سال ۳۰ تا ۳۲۳ قبل از میلاد طول کشید، به «عصر هلنیستی» شهرت یافت.
۴. ۲ـ املای لاتین اصطلاح‎‌ها و مفهوم‎های تخصصی
معادل لاتین اصطلاح‎‌ها و مفهوم‎های تخصصی برای آگاهی خواننده از املای آن‌ها باید در پاورقی گنجانده شود. در برخی موارد می‌‎توان معادل لاتین اصطلاح‎‌ها و مفهوم‎هایی عمومی را که دانستن آن‌ها برای خواننده سودمند است، در پاورقی گنجاند. شیوه‎ی نوشتن این ساژه‎‌ها نیز مانند شیوه‎ی نوشتن نام‎هاست:
مثال ۱: خروجی «سامانه‎های کوچک تأمین انرژی اتمی» نیز پاسخ‎گوی نیازهای این واحد نیست.
مثال ۲: براثر این عمل‎کرد‌ها، رفته‎رفته حقی با عنوان «حق برداشت ویژه» از صندوق بین‎المللی پول ایجاد شد که...
مثال ۳: این عارضه که «التهاب رنگ‎دانه‎ای شبکیه» خوانده می‌‎شود، رفته‎رفته موجب می‌‎شود که...
۵ـ پاورقی اطمینان
گاهی بنا به علت‎هایی -‌از جمله آگاهی خواننده از تضاد یا اختلاف فکری، اعتقادی یا سیاسی «نویسنده» با «مترجم یا ناشر ترجمه»، یا هر علتی دیگر‌- ممکن است این گمان به ذهن خواننده آید که مترجم، بخشی از متن را طبق خواست خود یا ناشر، و یا به‌صورت اشتباه ترجمه کرده، نه مطابق آن‎چه در متن اصلی آمده است. مترجم برای ازبین بردن این گمان، باید عین ساژهٔ نویسنده را به‌زبان اصلی در پاورقی بنویسید؛ به‌زبان دیگر، ‌ مترجم باید به خواننده اطمینان دهد که آن ساژه، ترجمه‎ی بدون افزایش یا کاهش ساژهٔ متن اصلی است. برای مثال، در نمونه‌ای که درپی آمده، نویسنده و ناشر، آمریکایی است، و ناشر ترجمهٔ فارسی آن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است. از همین‎رو، مترجم برای آن‎که این پرسش یا تردید را ازبین ببرد که «آیا ساژهٔ ترجمه‌شده، با ساژهٔ نویسنده (هانتینگتون) مطابقت دارد یا خیر؟»، عین ساژهٔ متن اصلی را در پاورقی آورده است:
مثال: همگی می‌دانیم که تا قبل از سال ۱۹۴۶ آمریکا در هیچ جنگی شکست نخورده بود؛ حداقل این ادعا در سال‎های ۱۸۱۲ تا ۱۸۱۵ میلادی درست بوده است. با نگاهی به تاریخ نظامی آمریکا می‌توان نمونه‌های فراوانی از «بن بست راهبردی، حماقت تاکتیکی، کاستی‌های بزرگ در آموزش و مقررات، بی‌کفایتی و لاف‌زنی در فرمان‎دهی، و بزدلی محض» را مشاهده نمود. هم‎چنین می‌توان نمونه‌هایی کاملاً مخالف نمونه‌های فوق نیز یافت؛ ولی به‎سختی می‌توان موردی از جنگ و فنون نظامی را که بخشی از فعالیت‎های انسانی بوده است پیدا کرد که آمریکایی‌ها در آن بخش در مقایسه با ملت‌های دیگر برجسته‌تر بوده باشند.
۶ـ پاورقی ارجاعی
نوشته‌هایی غیر ازبخش، فصل و گفتار و دفتر، چون «پیش‌گفتار، سخن ناشر، مقدمهٔ نویسنده یا مترجم، نتیجه، مؤخره» و مانند این‌ها که نوشته‌های آن‌ها معمولاً کم‌ است و از چند صفحه بیشتر نیست، بخش‌های «کم‌نوشته» نامیده می‌شوند. منابع و مآخذ این بخش‌ها به‌جای آن‌که در پایان هریک آورده شود، با ترتیبی که در زیر عنوان «شیوه‎ی کلی نوشتن (تنظیم) مشخصات منابع و مآخذ» آمده، در پاورقی‌‌ همان بخش به‌صورت «پاورقی ارجاعی» آورده می‌شود.
مثال: اگر فرض کنیم که نوشتهٔ زیر، بخشی از پیش‌گفتار یک کتاب است، شیوه‌ی ارجاع به منبع در آن به‌صورتی است که درپی آمده:
آنان هم‌چنین قبه‌ای را که بر چاه زمزم بود و نیز ساختمان‌های دور خانهٔ خدا را ویران کردند. مردم مکه هم که به‌شدت از وهابیان می‌ترسیدند، با ترس نظاره‌گر ویران‌سازی بنا‌ها و آثار اسلامی خود بودند.
۷ـ پاورقی ترکیبی
گاهی لازم می‌‎شود پاورقی‎‌ها را به‌صورت ترکیبی از دو یا چند گونه از پاورقی‎های پیش‎گفته نوشت. مثال‎هایی که درپی می‌‎آید، ترکیبی از پاورقی معادل را با پاورقی‎های دیگر نشان می‌‎دهد:
مثال ۱: Enemy Information Colecting Elements: منظور، ‌ عواملی از دشمن است که اطلاعات نیروهای خودی را جمع‎آوری می‌‎کنند. (پاورقی معادل‌- توضیحی)
مثال ۲: Colon House: سرهنگ‎هاوس (۱۹۳۸-۱۸۵۸ م) دیپلمات آمریکایی و مشاور نزدیک ویلسیون، رئیس‎جمهور اسبق آمریکا بود. (پاورقی معادل‌- ‌اطلاعی)
مثال ۳: Manuer: مانور عبارت است از جابه‎جایی نیرو‌ها و تجهیزات به‌گونه‎ای که در موقعیتی بر‌تر نسبت به دشمن قرار گیرند. این کلمه را همواره باید «مانور» ترجمه کرد مگر هنگامی که به‌معنی «تمرین نظامی» باشد که در این صورت آن را «رزمایش» ترجمه می‌‎کنیم. (پاورقی معادل‌- تعریفی‌- توضیحی)
مثال ۴: پس از بیرون راندن وهابیان از مکه و مدینه، بازسازی بقاع متبرکه و آثار اسلامی آغاز شد. با نظر مساعد علما و کمک‌های مالی مردم و ضریح‌هایی که در نقاط دور و نزدیک جهان اسلام ساخته و به مدینه و مکه فرستاده شد، به‌سرعت بسیاری از ویرانی‌های آل سعود بازسازی گردید. چنین عمل‌کردی نشانگر عمق اختلاف اسلام وهابی با اعتقادات مسلمانان است. (پاورقی‌یی که برای این بند آورده شده، پاورقی توضیحی‌- ارجاعی است.

معرفی کتاب قواعد جامع خط فارسی

کتاب قواعد جامع املای فارسی در 542 صفحه،  و با داشته‌های زیر به‌دست جمشید سرمستانی –نویسنده، مدرس «زبان انگلیسی» و «ویرایش و نگارش فارسی»-  نگاشته شد و در اسفند 1390 ازسوی «نشر سرمستان» به‌چاپ رسید.

نویسنده 10 صفحه از آغاز کتاب را به توضیحاتی «درباره‌ی کتاب» اختصاص داده و سپس در فصل یکم، نخست به «تعریف واژه‌ها و اصطلاح» و بیان «اصول شیوه‌ی خط فارسی» پرداخته است.

بخش اصلی این کتاب، فصل دوم آن است که در آن، «قواعد املای فارسی» با عنوان‌های اصلی زیر، در 150 صفحه بیان شده است:

(1)    ترکیب‌های چسبیده.

(2)    ترکیب‌های جدا.

(3)    املای برخی واژه‌ها، حرف‌ها و حرکت‌ها.

(4)    قاعده‌های گردآورده.

(5)    فاصله/ نیم‌فاصله‌ی میان اجزای ترکیب‌ها.

(6)    شیوه‌ی نوشتن نام‌های غیرفارسی.

(7)    شیوه‌ی نوشتن واژه‌های چنداملایی.

در فصل سوم نیز صورت‌های املایی نزدیک به 15 هزار واژه، در330 صفحه، در زیر دو ستون «بنویسید» و «ننویسید» گنجانده شده است؛ صورت‌های املایی واژه‌هایی مانند: واژه‌های مرکب، واژه‌های همزه‌دار، واژه‌های پسونددار، واژه‌های پیشونددار، واژه‌های دارای دو یا چند صورت املایی، و

هم‌چنین باید افزود که این کتاب، تکمیل شده‌ی کتاب «شیوه‌نامه و املانامه‌ی جامع خط فارسی» و جامع‌ترین منبع درباره‌ی «قواعد املای فارسی» است که تدوین آن از سال 1379 آغاز  شد و در سال 1390 به‌پایان رسید. برخی ویژگی‌های این کتاب در زیر آمده است:

 (1) قواعد این کتاب -به‌جز در گذاشتن «ی» به‌جای «ء» پس از «ه»ی ناملفوظ- در بیش‌تر مدخل‌ها با قواعد «دستور خط فرهنگستان» هم‌خوانی دارد؛ و افزون بر آن، قواعد املایی نانوشته در کتاب «دستور خط» را نیز در خود جا داده است.

(2) همه‎ی قواعد این شیوه‎نامه از اصول پذیرفته شده‎ی خط فارسی پی‎روی می‎کنند و نام هر اصل در جلوی هر قاعده آورده شده است.

(3) این کتاب، برای همه‎ی کلمه‎های رایج در زبان فارسی قاعده دارد و هیچ کلمه‌ای را بی‌قاعده نگذاشته است.

(4) برای هر قاعده‌ی این کتاب دلیلی مشخص وجود دارد و سلیقه‎ی نگارنده هیچ جایگاهی در گزینش صورت قاعده‌مند واژه‌ها نداشته است.

(5) برابر قواعد این کتاب، هر کلمه تنها یک صورت املایی منطبق با این شیوه‌نامه دارد، نه بیش‌تر.

(6) برای نخستین بار، قواعد فاصله/ نیم‎فاصله‎ی میان اجزای ترکیب‌ها در این کتاب نوشته شده است.

(7) برای نخستین بار، صورت برگزیده‌ی «واژه‌های چنداملایی» برپایه‌ی «قاعده‌» - نه برپایه‌ی صورت رایج‌تر- مشخص شده است.

(8) برای نخستین بار، برای «زشت شدن املای کلمه» ملاک‌هایی مشخص –غیر از سلیقه- آورده شده است.

(9) برای نخستین بار، برای همه‌ی انواع ترکیب‌ها «یک قاعده‌ی فراگیر» نوشته شده است.

(10) «قواعد املای فارسی واژه‌های بیگانه» تدوین، و به داشته‌های این کتاب افزوده شده است.

(11) قواعد این کتاب، حاصل بررسی‌های انجام شده در ویرایش بیش از 20000 صفحه کتاب و تدریس 60 دوره‌‌ی ویرایش است.

 مجموع ویژگی‎های پیش‎گفته، شیوه‎ی املای فارسی را قاعده‎مند، فراگیر و کاربردی کرده، و یادگیری و یاددهی آن را برای فارسی زبانان و غیر فارسی زبانان آسان‌تر ساخته است.

 

فهرست موضوعی داشته‎های کتاب

 

 

درباره‌ی کتاب..

ـ کاستی‌های شیوه‌نامه‌های نوشته شده.

ـ داشته‌ها و ویژگی‌های این کتاب..

ـ همانندی یا ناهمانندی با دستور خط فرهنگستان.

ـ ملاک‌های  غالب در تدوین قواعد کتاب..

ـ توجه به واقعیت‌های زبانی..

ـ منابع تدوین کتاب..

ـ روند تدوین کتاب..

ـ موضوع‌های اصلی کتاب..

ـ سپاس‌گزاری..

ـ راه‌های تماس با نویسنده.

فصل یکم: «تعریف‌ واژه‌ها» و «اصول شیوه‌ی خط فارسی»

 ـ تعریف واژه‎ها و اصطلاح‌ها

 ـ اصول و رویکردهای تدوین شیوه‌ی خط فارسی..

ـ اصول شیوه‌ی خط.

ـ اصل فراگیر بودن قاعده (اصل فراگیری)

 ـ اصل قاعده‌مندسازی شیوه‌ی املای سازه‌های همگون (اصل قاعده‌مندی)

ـ اصل همانندی خواندن و نوشتن واژه‌ها (اصل همانندی)

 ـ اصل حفظ استقلال واژه (اصل استقلال)

 ـ اصل حفظ زیبایی واژه (اصل زیبایی)

ـ اصل حفظ صورت خط فارسی (اصل حفظ صورت)

 ـ اصل نمایاندن اصل واژه‌ها (اصل نمایش)

 ـ اصل هم‎خوان‌سازی شیوه‌ی املای فارسی با کارکردهای رایانه (اصل هم‌خوانی)

 ـ اصل پرهیز از نادرست‌خوانی (اصل پرهیز)

ـ رویکردهای تدوین شیوه‌ی املا.

ـ رویکرد اختیار اشهر

ـ رویکرد امروز نگری..

 

فصل دوم: قواعد املای فارسی

ـ ترکیب‌های چسبیده.

ـ پسوندهای چسبان.

 ـ «ان» (الف و نون جمع)

ـ بار (پسوند دارندگی و )

ـ بان (پسوند حفاظت)

ـ چه (پسوند تصغیر)

 ـ چی (پسوند‎ فاعلی)

ـ دان (پسوند ظرف)

 ـ دیس (پسوند همانندی)

 ـ زار (پسوند مکان)

 ـ سار (پسوند مکان، همانندی، اسم‎مصدر)

ـ سان (پسوند همانندی و خانواده)

ـ سیر (پسوند مکان)

 ـ فام (پسوند رنگ و همانندی)

 ـ کده (پسوند جا)

ـ گان (پسوند جمع)

 ـ گاه (پسوند زمان و مکان)

 ـ گر (پسوند فاعلی)

 ـ گری (پسوند فاعلی اسم مصدر)

 ـ گون (پسوند همانندی)

 ـ مند (پسوند دارندگی)

 ـ ناک (پسوند حالت)

 ـ واره (پسوند همانندی)

 ـ ور (پسوند دارندگی و)

ـ پسوندهای اسم‌مصدر ساز

ـ پیشوندهای چسبان.

ـ «ب»‌ی صفت‌ساز

 ـ «ب» جزء پیشین فعل بسیط.

ـ «ب»‌ی پیش از میانجی..

ـ «ب»‌ی حرف جرّ عربی..

ـ «بوال» (بُل) پیشوند مبالغه و افزونی..

ـ «م» (میم) نهی..

ـ «نـ» (نون) نفی و نهی..

ـ «هم» (پیشوند اشتراک) در ترکیب‌های دوهجایی..

ـ ترکیب‌های افزوده.

ـ ترکیب‌های ‎بسیط‎گونه.

ـ ترکیب‌های «بهْ»دار

ـ ترکیب‌های کم‎شده.

ـ واژه‌های مرکب دوهجایی..

ـ اسم ابزار (اسم آلت) مرکب..

ـ اسم خاص (نام) مرکب..

ـ اسم زمان مرکب..

 ـ اسم عام مرکب..

ـ اسم فاعل/ صفت فاعلی مرکب..

ـ اسم مرکب «آ»دار

ـ اسم معنی مرکب..

ـ اسم مکان مرکب..

ـ اسم‎مفعول/ صفت مفعولی مرکب..

ـ اسم‌مصدر مرکب..

ـ صفت مرکب..

ـ عدد مرکب..

ـ مضاف و مضاف‎الیه.

ـ نام‎خانوادگی مرکب..

ـ ترکیب‌های جدا

ـ پسوندهای جدا

ـ بار (پسوند دارندگی و )

ـ باره (پسوند خواهش فراوان)

ـ تر، ترین..

ـ جات..

ـ گانه (پسوند نسبت)

ـ وار (پسوند همانندی و دارندگی)

ـ وش (پسوند همانندی)

ـ‎ها (نشانه‌ی جمع)

ـ پیشوندهای جدا

ـ به/ بـ (پیشوند قیدساز)

ـ «به» جزء پیشین فعل مرکب..

ـ بی..

ـ می‌(جزء پیشین فعل)

ـ همی..

ـ فعل مرکب..

ـ ترکیب‌های بیگانه/بیگانه‎دار

ـ ترکیب‌های پی‎درپی..

ـ ترکیب‌های دگرگون.

ـ ترکیب‌های زشت‎ْچسبان.

ـ ملاک‎های زشت شدن واژه‎ها

ـ ترکیب‌های عددی..

ـ ترکیب‌های «ی»دار

ـ ترکیب‌های خودنشان.

ـ واژه‌های جدا

ـ آن، این..

ـ بدین، بدان.

ـ تک..

ـ ته.

ـ چنان، چنین..

ـ خوش...

ـ چشم.

ـ چه (صفت پرسشی)

ـ خانه.

ـ دار

ـ کدام.

ـ کم.

ـ که.

ـ گونه.

ـ نامه.

ـ نیم.

ـ همان.

ـ همین..

ـ هیچ.

ـ یک..

ـ واژه‌های مرکب چندهجایی..

ـ اسم ابزار مرکب..

ـ اسم خاص (نام) مرکب..

ـ اسم زمان مرکب..

ـ اسم عام مرکب..

ـ اسم فاعل/ صفت فاعلی مرکب..

ـ اسم مصدر مرکب..

ـ اسم معنی مرکب..

ـ اسم مفعول/ صفت مفعولی..

ـ اسم مکان مرکب..

ـ ترکیب‌های «آ»دار

ـ صفت‎ مرکب..

ـ عدد مرکب..

ـ فعل مرکب..

ـ قید مرکب..

ـ مصدر مرکب..

ـ مضاف و مضاف‌الیه.

ـ نام خانوادگی مرکب..

ـ املای برخی واژه‌ها، حرف‌ها و حرکت‌ها

ـ واژه‌ها

ـ ابن..

ـ است..

ـ ام، ای، ایم، اید،‎اند (فعل بودن)

ـ ام، ات، اش، مان، تان، شان (ضمایر ملکی و مفعولی)

ـ اسم‌های دارای دو «و».

ـ جزء،  جزو

ـ معنی، معنا

ـ حرف‌ها

ـ الف کوتاه (الف مقصوره‌ی) عربی..

 ـ ال (الف و لام) عربی..

 ـ «ای» (حرف ندا و جزء نخست اسم فعل)

ـ به/ بـ (حرف اضافه)

ـ ة / ﺔ (تای گِرد عربی)

ـ را (نشانه‌ی مفعول)

ـ مصوت مرکب اُوْ (ow)

 ـ «ـه / ه»‌ی ملفوظ و ناملفوظ

 ـ راه تشخیص « ـه/ ه»‌ی ملفوظ از ناملفوظ

 ـ قواعد « ـه/ ه»‎ی ملفوظ

ـ قواعد «‍ه/ه»‌‌ی ناملفوظ

ـ همزه.

ـ حرکت‌ها

ـ اعراب‌گذاری (حرکت گذاری)

ـ تشدید (ـّ)

ـ تنوین..

ـ کسره‌ی اضافه.

ـ قاعده‌های گردآورده.

ـ اسم مصدر مرکب..

ـ ترکیب‌ها

ـ قاعده‌ی کلی ترکیب‌ها

ـ پسوندها

ـ قواعد چسبیده/ جدانویسی پسوندها

ـ پیشوندها

ـ قاعده‌ی چسبیده/ جدانویسی پیشوندها

ـ واژه‎های مرکب چندجزئی..

 ـ فاصله/ نیم‌فاصله‌ی میان اجزای ترکیب‌ها

ـ قاعده‌ی کلی فاصله/ نیم‌فاصله‌ی ترکیب‌ها

ـ  ترکیب‌های دوجزئی..

ـ  ترکیب‌های چندجزئی..

ـ  قواعد ناهم‌خوان.

ـ  پس‌واژه‌ها

ـ  صفت و موصوف..

ـ قید.

ـ مضاف و مضاف الیه.

ـ عدد مرکب..

 ـ ضمایر ملکی..

ـ لقب‌ها

ـ اسم مصدر مرخم.

ـ حرف نشانه.

ـ ترکیب‌های افزوده.

ـ ترکیب‌های «ال»دار

ـ ترکیب‌های عربی بدون «ال».

ـ ترکیب‌های بیگانه.

-  پسوندها، پیشوندها و میانوندها

ـ حرف‌های اضافه.

ـ حرف‌های اضافه‌ی ساده.

ـ حرف‌های اضافه‌ی مرکب..

ـ  ترکیب‌های دارای حرف اضافه.

ـ حرف‌های ربط.

ـ  فعل‌ها و مصدرها

ـ نشانه‌های سجاوندی..

ـ املای نام‎های غیرفارسی..

 ـ واژه‎های دو یا چنداملایی..

فهرست واژه‌های دو/ چند املایی..

فصل سوم: املانامه‌ی واژه‌های فارسی

مقدمه و املانامه

 

فهرست الفبایی داشته‌های کتاب

آن،این......................................................................................................

ابن...........................................................................................................

است.........................................................................................................

اسم ابزار (اسم آلت)مرکب....................

اسم خاص (نام) مرکب.....................................................................

اسم زمان مرکب.........................................................................

اسم عام مرکب...................................................................................

اسم فاعل/ صفت فاعلی مرکب..............................................................

اسم مرکب «آ»دار...............................................................................

اسم مصدر مرخم................................................................................

اسم مصدر مرکب.................................................................................

اسم معنی مرکب................................................................................

اسم‎مفعول/ صفت مفعولی مرکب.............................................................

اسم مکان مرکب.................................................................................

اسم‌های دارای دو «و»..........................................................................

اصل پرهیز از نادرست‌خوانی (اصل پرهیز)  .................................................

اصل حفظ استقلال واژه (اصل استقلال) ....................................................

اصل حفظ زیبایی واژه (اصل زیبایی) ..........................................................

اصل حفظ صورت خط فارسی (اصل حفظ صورت) ..........................................

اصل فراگیر بودن قاعده (اصل فراگیری) ......................................................

اصل قاعده‌مندسازی شیوه‌ی املای سازه‌‌های همگون (اصل قاعده‌مندی) ............

اصل نمایاندن اصل واژه‌ها (اصل نمایش) .....................................................

اصل همانندی خواندن و نوشتن واژه‌ها (اصل همانندی) ..................................

اصل هم‎خوان‌سازی شیوه‌ی املای فارسی با کارکردهای رایانه (اصل هم‌خوانی) ....

اعراب‌گذاری (حرکت گذاری) ....................................................................

ال (الف و لام) عربی............................................................................

الف کوتاه (الف مقصوره‌ی) عربی..............................................................

ام، ات، اش، مان، تان، شان (ضمایر ملکی و مفعولی) ...................................

ام، ای، ایم، اید،‎اند (فعل بودن) ..............................................................

املای نام‎های غیرفارسی......................................................................

«ان» (الف و نون جمع) .........................................................................

«ای» (حرف ندا و جزء نخست اسم فعل) ..................................................

«ب» جزء پیشین فعل بسیط...................................................................

«ب»‌ی پیش از میانجی.........................................................................

«ب»‌ی حرف جرّ عربی..........................................................................

«ب»‌ی صفت‌ساز.................................................................................

بار (پسوند دارندگی و ) .........................................................................

باره (پسوند خواهش فراوان) ..................................................................

بان (پسوند حفاظت) ............................................................................

بدین، بدان..........................................................................................

«بوال» (بُل) پیشوند مبالغه و افزونی..........................................................

به/ ب (پیشوند قیدساز) ........................................................................

به/ ب (حرف اضافه) ............................................................................

«به» جزء پیشین فعل مرکب....................................................................

بی..................................................................................................

پس‌واژه‌ها..................................................................................................

پسوندها....................................................................................................

پسوندهای اسم‌مصدر ساز......................................................................

پسوندهای جدا...................................................................................

پسوندهای چسبان..............................................................................

پیشوندها..................................................................................................

پیشوندهای جدا..................................................................................

پیشوندهای چسبان..............................................................................

ة / ﺔ (تای گِرد عربی) ..........................................................................

تر، ترین.............................................................................................

ترکیب‌ها....................................................................................................

ترکیب‌های «آ»دار.................................................................................

ترکیب‌های «ال»دار...............................................................................

ترکیب‌های «بهْ»دار...............................................................................

ترکیب‌های «ی»دار...............................................................................

ترکیب‌های افزوده................................................................................

ترکیب‌های ‎بسیط‎گونه............................................................................

ترکیب‌های بیگانه/ بیگانه‎دار.....................................................................

ترکیب‌های پی‎درپی...............................................................................

ترکیب‌های جدا....................................................................................

ترکیب‌های چندجزئی.............................................................................

ترکیب‌های خودنشان.............................................................................

ترکیب‌های دارای حرف اضافه...................................................................

ترکیب‌های دگرگون................................................................................

ترکیب‌های دوجزئی..............................................................................

ترکیب‌های زشت‎ْچسبان........................................................................

ترکیب‌های عددی.................................................................................

ترکیب‌های عربی بدون «ال»....................................................................

ترکیب‌های کم‎شده...............................................................................

تشدید ( ّ)..........................................................................................

تک............................................................................................................

تنوین........................................................................................................

ته.............................................................................................................

جات..........................................................................................................

جزء،  جزو..........................................................................................

چشم........................................................................................................

چنان، چنین.......................................................................................

چه (پسوند تصغیر) ..............................................................................

چه (صفت پرسشی) ...........................................................................

چی (پسوند‎ فاعلی) ............................................................................

حرف نشانه........................................................................................

حرف‌ها......................................................................................................

حرف‌های اضافه...................................................................................

حرف‌های اضافه‌ی ساده........................................................................

حرف‌های اضافه‌ی مرکب........................................................................

حرف‌های ربط......................................................................................

حرکت‌ها....................................................................................................

خانه.........................................................................................................

خوش........................................................................................................

دار............................................................................................................

دان (پسوند ظرف) ...............................................................................

دیس (پسوند همانندی) ......................................................................

را (نشانه‌ی مفعول) .............................................................................

راه تشخیص « ـه/ ه»‌ی ملفوظ از ناملفوظ...................................................

زار (پسوند مکان) ................................................................................

سار (پسوند مکان، همانندی، اسم‎مصدر)...................................................

سان (پسوند همانندی و خانواده) .............................................................

سیر (پسوند مکان) ..............................................................................

صفت مفعولی ← اسم مفعول/ صفت مفعولی.............................................

صفت مرکب.....................................................................................

صفت و موصوف...................................................................................

ضمایر ملکی.......................................................................................

عدد مرکب.......................................................................................

فاصله/ نیم‌فاصله‌ی میان اجزای ترکیب‌ها....................................................

فام (پسوند رنگ و همانندی) ...............................................................

فعل مرکب........................................................................................

فعل‌ها و مصدرها..................................................................................

فهرست واژه‌های دو/ چند املایی..............................................................

قاعده‌های گردآورده...............................................................................

قاعده‌ی کلی فاصله/ نیم‌فاصله‌ی ترکیب‌ها..................................................

قاعده‌ی چسبیده/ جدانویسی پیشوندها....................................................

قاعده‌ی کلی ترکیب‌ها..........................................................................

قواعد چسبیده/ جدانویسی پسوندها.........................................................

قواعد «ـه/ ه»ی ملفوظ.........................................................................

 قواعد «‍ه/ه»‌‌ی ناملفوظ.........................................................................

قید...........................................................................................................

قید مرکب..........................................................................................

کدام..........................................................................................................

کده (پسوند جا) ..................................................................................

کسره‌ی اضافه....................................................................................

کم............................................................................................................

که............................................................................................................

گان (پسوند جمع) ...............................................................................

گانه (پسوند نسبت) ............................................................................

گاه (پسوند زمان و مکان) ......................................................................

گر (پسوند فاعلی) ...............................................................................

گری (پسوند فاعلی اسم مصدر) .............................................................

گون (پسوند همانندی) .........................................................................

گونه..........................................................................................................

لقب‌ها.......................................................................................................

«م» (میم) نهی..................................................................................

مصدر مرکب.......................................................................................

مصوت مرکب اُوْ (ow) ...........................................................................

مضاف و مضاف الیه..............................................................................

معنی، معنا........................................................................................

ملاک‎های زشت شدن واژه‎ها..................................................................

مند (پسوند دارندگی) ...........................................................................

می (جزء پیشین فعل) ..........................................................................

«ن» (نون) نفی و نهی..........................................................................

ناک (پسوند حالت) ..............................................................................

نام خانوادگی مرکب..............................................................................

نامه..........................................................................................................

نشانه‌های سجاوندی............................................................................

نیم...........................................................................................................

وار (پسوند همانندی و دارندگی) ..............................................................

واره (پسوند همانندی) ..........................................................................

واژه‌های جدا.......................................................................................

واژه‎های دو یا چنداملایی........................................................................

واژه‎های مرکب چندجزئی........................................................................

واژه‌های مرکب چندهجایی.....................................................................

واژه‌های مرکب

تعریف اصطلاحات دستور زبان فارسی


گروه، واژه، واژک، جزء هسته، جمله‎ی هسته

در جمله‎ی:

دانش‎آموزان کلاس پنجم تمرین‎های ریاضی خود را خیلی سریع نوشتند.

هر یک از سه جزء نخست را که از نظر نحوی یک واحد هستند یک گروه می‌‎نامیم.

از این سه گروه، سه جزء «دانش‎آموزان»، «تمرین‎‌ها» و «سریع» را که بقیه‎ی واژه‎های هر گروه به آن‎‌ها وابسته‎اند، جزء هسته می‌‎نامیم.

هر کدام از جزء‎های هسته یک «واژه» هستند؛ مثلاً سه جزء هسته‎ی بالا از سه واژه‎ی «دانش‎آموزان»، «تمرین‎‌ها» و «سریع» تشکیل شده‎اند.

جمله‎ی «دانش‎آموزان تمرین‎‌ها را سریع نوشتند» را که از جزءهای هسته به اضافه‎ی جزء آخر تشکیل شده است، جمله‎ی هسته می‌‎نامیم.

برخی از واژه‎‌ها به اجزای کوچک‎تری تقسیم می‌‎شوند که آن اجزا را واژک می‌‎نامیم. پس واژک کوچک‎‌ترین جزء معنی‎دار زبان است که نمی‌‎توان آن را به واحد کوچک‎تری تقسیم کرد؛ در مثال زیر، هر یک از اجزای «واژک»، «واژه»، «گروه» و «جزء هسته» مشخص شده‎اند:

واژک! ‌دان ـِ ش آموز ان ـِ کلاس ـِ پنج ـُ م تمرین ‎های ریاضی ـِ خود را خیلی سریع نوشت ـَ ند.

واژه! دانش‎آموزان + کلاس + پنجم + تمرین‎های + ریاضی + خود + را + خیلی + سریع + نوشتند.

گروه! «دانش‎آموزان کلاس پنجم» «تمرین‎های ریاضی خود» را «خیلی سریع» نوشتند.

جزء هسته! «دانش‎آموزان» کلاس پنجم «تمرین‎های ریاضی» خود را خیلی «سریع» نوشتند.

گروه نهادی (یا نهاد یا مسندالیه): گروهی از واژه‎‌ها را می‌‎گویند که فعلی به آن‎‌ها اسناد داده می‌‎شود؛ مانند گروه «دانش‎آموزان کلاس پنجم» در جمله‎ی زیر:

مثال ۱: دانش‎آموزان کلاس پنجم تمرین‎های ریاضی خود را با قلم‎های خودکار خیلی سریع نوشتند.

گروه مفعولی (یا مفعول): گروهی از واژه‎‌ها را می‌‎گویند که فعلی بر آن واقع می‌‎شود یا نقش مفعولی دارد؛ مانند گروه «تمرین‎های ریاضی خود» در مثال۱.

گروه قیدی (یا قید): گروهی از واژه‎‌ها را می‌‎گویند که چه‎گونگی وقوع فعل را مشخص می‌‎کند یا نقش قیدی دارد؛ مانند گروه «خیلی سریع» در مثال۱.

گروه متمّمی (یا متمّم): گروهی از واژه‎‌ها را می‌‎گویند که با حرف اضافه همراه است و معنی فعل را تمام می‌‎کند یا نقش متممی دارد؛ مانند گروه «قلم‎های خودکار» در مثال۱.

تمیز: مفهوم برخی فعل‎‌ها با وجود مفعول یا متمم یا هر دو تمام نمی‌‎شود و به وابسته‎ی دیگری نیاز پیدا می‌‎کند تا مفهوم خود را تمام کند و ابهامی را که در جمله‎ وجود دارد برطرف سازد. واژه‎هایی که در این حالت، از جمله رفع ابهام می‌‎کنند «تمیز» نامیده می‌‎شوند؛ مانند «شایسته» و «بابک» در مثال‎های:

من او را شایسته می‌‎دانم.

همه او را در مدرسه بابک صدا می‌‎کنند.

منادا: به واژه یا واژه‎هایی گفته می‌‎شود که مورد خطاب و ندا قرار گرفته باشند؛ مانند واژه‎ی «حسن» و «خدا» و واژه‎های «خدای بزرگ» در مثال‎های:

حسن بیا.

ای خدا! خودت رحم کن.

ای خدای بزرگ! خودت رحم کن.

مصدر: مصدر کلمه‌ای است که به معنی واقع شدن کار یا پدیدار شدن صفت و حالتی باشد، بدون دلالت بر زمان؛ علامت آن در فارسی «تا و نون» یا «دال و نون» در آخر کلمه‌ است، به شرطی که هرگاه نون را حذف کنند فعل ماضی باقی بماند؛ مانند رفتن، گفتن و خواستن، که پس از حذف نون، «رفت، گفت و خواست» باقی می‌ماند.

مصدر را برای آن مصدر گفته‌اند که اسم‎‌ها و فعل‎های دیگر از آن صادر می‌شوند، بسیاری از مصدرهای عربی در فارسی به‎کار می‌‎روند. مصدرهای عربی غالباً یا سه‎حرفی (ثلاثی) هستند یا چهارحرفی (رباعی)، یا مجرد و یا مزید. مصدرهای ثلاثی مجرد قاعده‎ی کلی ندارند و در اصطلاح «سماعی» هستند؛ یعنی شناختن آن‎‌ها بسته به شنیدن از پیشینیان و استنباط از نظم و نثر ادیبان و فصیحان بزرگ است. وزن‎های مصدر ثلاثی مجرد بسیار است و برخی از آن‎‌ها که در زبان فارسی به‎کار می‌‎روند عبارتند از وزن‎هایی مانند؛ ضرب، صدق، طلب، شغل، رحمة، غلبه، غفران، حرمان، درایت، هیجان، ذهاب، دخول و صعوبت.

مصدرهای غیرثلاثی مجرد، یعنی «ثلاثی مزید فیه» و «رباعی مجرد» و «رباعی مزید فیه» قیاسی هستند و هر باب، مصدر معینی دارد، و هنگامی‎که مصدر فعلی شناخته شود افعال دیگر آن را می‌توان از روی قاعده قیاس کرد. وزن‎های مصدرهای غیر ثلاثی مجرد که در فارسی به‎کار می‌‎روند عبارتند از: اکرام، اقامه، تعلیم، مجاهده، اکتساب، ‌انصراف، تفضّل، تزلزل، اضمحلال و‌ استخراج.

مصدر جعلی: مصدر جعلی آن است که در اصل مصدر نباشد، بلکه کلمه‎ی عربی یا فارسی را با افزودن «یدن» در پایان آن، به صورت مصدر درآورند؛ مانند: طلبیدن، فهمیدن و هراسیدن.

در پایان برخی کلمه‎های عربی گاهی «یّت» افزوده می‌‎شود؛ مانند: «تابع ¥ تابعیت» و «مظلوم ¥ مظلومیت». این‎‌ها را هم مصدر جعلی می‌گویند. اما در کلمه‎های فارسی این قاعده عمل نمی‌شود و افزودن «یّت» به کلمه‎های فارسی غلط است؛ مانند «بر‌تر ¥ برتریت» و «دو ¥ دوئیت».

مصدر بسیط: مصدر بسیط آن است که یک کلمه، و بی‌جزء باشد؛ مانند: آمدن، گرفتن، بردن، گفتن، شنیدن.

مصدر مرکب: مصدر مرکب آن است که از دو یا چند کلمه ترکیب شده باشد؛ مانند: سخن گفتن، باز آمدن و بدرود کردن.

مصدر مرخم: مصدر مرخم یا مخفف آن است که حرف نون مصدری از پایان آن حذف شده باشد؛ مانند: رفت و آمد، گفت و شنید، خرید و فروخت.

مصدر دومی: برخی افعال در زبان فارسی دو مصدر دارند مثل: «خفتن، خوابیدن»، «رستن، روییدن»، «گشتن، گردیدن»، «گداختن، گدازیدن»، «پرهیختن، پرهیزیدن» و «جستن، جهیدن».

اسم مصدر: اسم مصدر آن است که حاصل معنی مصدر را برساند و بر چند قسم است:

 (۱) اسم مصدر شینی و آن کلمه‌ای است که به پایان آن شین ساکن افزوده می‌شود؛ مانند: آموزش، آسایش، بخشش، پرورش، پرسش و پژوهش.

 (۲) اسم مصدری که به «الف» و «ر» ختم می‌شود؛ مانند: گفتار، کردار، دیدار، رفتار و کشتار.

 (۳) اسم مصدری که به «ی» ختم می‌شود؛ مانند: خستگی، آسودگی، تشنگی، زندگی.

 (۴) اسم مصدری که بر وزن ماضی مفرد می‌آید؛ مانند: گذشت، نشست، شکست، برداشت، کاشت، خرید و بزرگ‎داشت که به آن «مصدر مرخم» نیز گفته می‌شود.

 (۵) اسم مصدری که از صیغه‎ی مفرد امر حاضر یا از اصل فعل (یعنی کلمه‌ای که مصدر از آن ساخته می‌شود)؛ گرفته شده مانند: رزم، هراس، خرام، خراش و پسند که مصدرهای رمیدن، هراسیدن، خرامیدن، خراشیدن و پسندیدن از آن‎‌ها ساخته شده است.

اسم مصدر، قیاسی نیست و نمی‌توان از همه‎ی مصدر‌ها اسم مصدر ساخت؛ یعنی برای مثال از مصدر «خواندن» نمی‌‎توان «خوانش» درست کرد.

اسم: اسم یا نام کلمه‌ای است که برای نامیدن انسان یا حیوان یا چیزی به‎کار می‌رود؛ مانند «پدر» که نام شخص است و «اسب» که اسم حیوان است و «شمشیر» و «هوش» که نام چیزی است.

اسم عام: «اسم عام» یا «اسم جنس» آن است که اشخاص یا اشیای هم‎جنس را دربر می‌‎گیرد؛ مانند: مرد، اسب و شمشیر.

اسم خاص: «اسم خاص» یا «اسم علم» آن است که به یک شخص، حیوان یا چیز معین دلالت کند؛ مانند: انوشیروان، ذوالجناح، ذوالفقار و تهران.

اسم ذات: اسم ذات آن است که مدلول آن در خارج وجود داشته و قائم به‎ذات باشد؛ مانند: مرد، اسب و شمشیر.

اسم معنی: اسم معنی آن است که مدلول آن وجودش بسته به دیگری، و قائم به‎غیر باشد؛ مانند: هوش، خرد و دانش.

اسم جمع: اسم جمع آن است که در صورت، مفرد، و در معنی، جمع باشد؛ مانند: رمه، لشکر و طایفه.

اسم مصغر: اسم مصغر آن است که بر کوچکی و خردی کسی یا چیزی دلالت کند. علامت تصغیر در فارسی عبارت است از:

 (۱) «ک»: مانند مردک، پسرک، دخترک و مرغک؛

 (۲) «چه»: مانند باغچه، دریاچه، کوچه و دریچه؛

 (۳) «و»: مانند گردو، یارو، پسرو و دخترو.

تصغیر اسم در عربی بر طبق قاعده‎ی مخصوصی است و اسم مصغر وزن‎های گوناگون دارد؛ مانند: عبید (به‎ ضم عین و فتح با) مصغر عبد، سمیراء (به ضم سین و فتح می‌م) مصغر سمراء، خویلد (به ضم خا و فتح واو و کسر لام) مصغر خالد، و بلیبل (به ضم با و فتح لام و کسر بای دوم) مصغر بلبل.

اسم زمان: اسم زمان آن است که بر هنگام وقوع کاری دلالت کند و وقت و زمان را بنمایاند؛ مانند: صبحگاه، شامگاه، سحرگاه.

اسم مکان: اسم مکان آن است که بر جای واقع شدن کاری دلالت کند و جا و مکان را بنمایاند؛ مانند: کشتارگاه، نشستنگاه، لشکرگاه.

 اسم زمان و مکان در عربی از مصدر ثلاثی مجرد بر وزن مفعل (به فتح میم و عین) یا مفعل (به فتح میم و کسر عین) می‌آید؛ مانند: «مطبخ، مذبح، معبد، مطلع» و «مجلس، منزل، مسجد، مشرق، مغرب» و از غیر ثلاثی مجرد بر وزن اسم مفعول می‌‎آید؛ مانند: مجتمع (به ضم میم و فتح تا و می‌م) یعنی جای جمع شدن، مستقر (به ضم میم و فتح تا وقاف و تشدید را) یعنی قرارگاه، آرامگاه، و متنزه (به ضم میم و فتح تا و نون و زای مشدد) یعنی گردشگاه.

اسم آلت: اسم آلت (یا اسم ابزار) آن است که بر ادات و ابزار کار دلات کند؛ مانند: قیچی، کارد، کلید، اره، چکش.

اسم آلت در فارسی وزن ویژه‎ای ندارد، اما در عربی وزن‎های ویژه دارد و وزن‎های مشهور آن عبارتند از: مفعل (به کسر میم و فتح عین)، مفعال (به کسر می‌م) و مفعله (به کسر میم و فتح عین و لام)؛ مانند: مندف (کمان حلاجی)، مفتاح (کلید) و ملعقه (قاشق).

اسم فاعل: اسم فاعل آن است که بر کننده‎ی کار دلالت کند؛ مانند: گوینده، نویسنده، شنونده، زننده و خورنده.

اسم فاعل در عربی از ثلاثی مجرد بر وزن فاعل می‌آید؛ مانند: ضارب، قاتل و کاتب؛ و در غیر ثلاثی مجرد از هر باب، بر وزن مضارع معلوم آن باب است، با گذاشتن میم مضموم به جای حرف مضارعت، و کسره دادن حرف ماقبل آخر؛ مانند: مکرم (به‎ضم میم و کسر را) از یکرم، متوجه از یتوجه، و متزلزل از یتزلزل.

در عربی، اسم فاعل با افزودن «ة» به پایان آن، مؤنث می‌شود؛ مانند: ضاربه، قاتله، کاتبه.

اسم مفعول: اسم مفعول آن است که دلالت کند بر شخصی یا چیزی که کاری بر آن واقع شده است؛ مانند: کشته شده و زده شده. اسم مفعول در عربی از ثلاثی مجرد بر وزن «مفعول» می‌آید؛ مانند: مقتول و مضروب؛ و در غیر ثلاثی مجرد از هر باب، بر وزن مضارع مجهول آن باب است، با گذاشتن میم مضموم به‎جای حرف مضارعت؛ مانند: مکرم (به‎ضم میم و فتح را) از یکرم، و مکتسب (به‎ضم میم و فتح تا و سین) از یکتسب.

اسم مفعول نیز در عربی مانند اسم فاعل با افزودن «ة» به پایان آن مؤنث می‌شود؛ مانند: مقتوله و مضروبه.

اسم معرفه و اسم نکره: هرگاه اسم برای مخاطب یا خواننده آشنا باشد، آن را معرفه گویند؛ مانند «کتاب» و «محمّد» در جمله‎ی زیر:

کتاب را از محمّد گرفتم.

و هرگاه اسمی برای خواننده یا مخاطب آشنا و شناخته نباشد، آن را نکره گویند؛ مانند «کتابی» و «مردی» در جمله‎ی زیر:

از مردی کتابی گرفتم.

اسم ساده و اسم مرکب: اسم گاهی دارای یک جزء است و نمی‌‎توان آن را به دو یا چند بخش معنی‎دار تقسیم کرد؛ در این صورت آن را ساده یا بسیط می‌‎گویند؛ مانند:

کتاب، سر، دل، انسان.

و گاهی از دو یا چند بخش ترکیب یافته است؛ در این‎صورت آن را مرکب گویند؛ مانند:

کتابخانه، سربازخانه، دل‎آرایی، انسان‎دوستی.

بدل: گاهی اسم به‎تنهایی یا با وابسته‎هایی در جمله همراه اسمی دیگر می‌‎آید و مقام، عنوان، لقب، شغل، شهرت، نام دیگر، و یا یکی دیگر از خصوصیات و مشتملات و متعلقات اسم را بیان می‌‎کند؛ در این حالت، آن را بدل می‌‎نامند؛ مانند «سرایدار مدرسه» و «برادر فاطمه» در جمله‎های زیر:

رضا سرایدار مدرسه آمد.

جعفر برادر فاطمه را دیدم.

نهاد، خود گونه‎هایی به شرح زیر دارد که یکی از انواع آن «فاعل» است. به زبان دیگر «هر فاعلی نهاد است ولی هر نهادی فاعل نیست».

 

ردیف
 

نوع نهاد
 

نهاد
 

جمله

۱

۲

۳

۴

۵

۶
 

کننده‎ی کار (فاعل) است.

پذیرنده‎ی کار (در اصل، مفعول) است.

دارنده‎ی صفت و حالتی (مسندالیه) است.

پذیرنده‎ی صفت و حالتی (مسندالیه) است.

وجود و هستی را به آن نسبت می‌‎دهند.

مالکیت را به آن نسبت می‌‎دهند.
 

ناصر

نادر

باغ

سام

کتاب

سعید
 

ناصر آمد. (ناصر نیامد.)

نادر کشته شد. (نادر کشته نشد.)

باغ با صفااست. (باغ باصفا نیست.)

سام مریض شد. (سام مریض نشد.)

کتاب روی میز است. (کتاب روی میز نیست.)

سعید کتاب دارد. (سعید کتاب ندارد.)

 

مسند و مسند الیه (نهاد): «مسندالیه» یا «نهاد» کسی یا چیزی را می‌گویند که صفت یا عملی را به او نسبت دهند یا از او سلب کنند. «مسند» صفت یا عملی است که به مسندالیه نسبت داده می‌‎شود یا از او سلب می‌‎شود؛ مانند: «هوا تاریک است» که در آن «هوا» مسندالیه و «تاریک» مسند است.

مضاف و مضاف‌الیه: اسمی که چیزی را به آن نسبت بدهند، مضاف‎الیه، و آن‎چه را که به آن نسبت می‌دهند مضاف می‌‎نامند؛ خود نسبت (جمع مضاف و مضاف‎الیه) را نیز اضافه می‌گویند. به زبان دیگر، جزء نخست اضافه را مضاف، و جزء دوم را مضاف‌الیه می‌نامند، مثلاً در شاگرد دبستان، شاگرد مضاف و دبستان مضاف‌الیه است.

ضمیر: کلمه‎ای است که معمولاً به‎جای اسم می‌‎نشیند و نقش‎های مختلف می‌‎پذیرد؛ برای مثال در جمله‎ی زیر، ضمایر تو، من، من، آن و او به ترتیب، مضاف‎الیه، متمم، نهاد (فاعل)، مفعول و متمم هستند:

حمید کتاب تو را از من خواست، ولی من آن را به او ندادم.

اقسام ضمایر: عبارتند از:

ضمایر شخصی منفصل (گسسته)، شامل: من، تو، او (وی)، ما، شما، ایشان.

ضمایر شخصی متصل (پیوسته)، شامل: م، ت، ش،مان،تان،شان.

ضمایر مشترک، شامل: خود، خویش، خویشتن.

ضمایر اشاره، شامل: این، آن و ترکیبات آن‎‌ها. ضمایر اشاره هرگاه با اسم بیایند صفت اشاره نامیده می‌‎شوند.

معروف‎‌ترین] ترکیبات [ضمایر اشاره عبارتند از:

همین، ه‌مان، چنین، چنان، این‎چنین، آن‎چنان، هم‎چنین، هم‎چنان، این‎سان، آن‎گونه، این‎طور، این‎قدر، آن اندازه، همان‎اندازه، این‎همه، آن‎همه، این‎یکی، آن‎یکی، این‎یک، آن‎یک، آن‎دیگری، آن‎دیگر.

ضمایر پرسشی، شامل: که، چه، کدام، کدامین، کدامی، کجا، چند، چندم، چندمی، چندمین، چه‎قدر.

ضمیر تعجبی: چه، هنگامی‎که همراه با اسم نیاید و مفهوم شگفتی و تعجب را برساند ضمیر تعجبی است؛ مثلاً در چه عالی!

ضمایر مبهم: معروف‎‌ترین ضمایر مبهم عبارتند از: هم، همه، هیچ، یکی، دیگر، دگر، دگری، دیگری، دیگران، دگران، یکی دیگر، کسی، هر کسی، هر که، هر چه، هیچ‎کدام، هیچ‎یک، فلان، به‌مان، این و آن، کمی، قدری، بسی، بسیاری، خیلی، اندکی، برخی، بعضی، پاره‎ای، خیلی، چند، چندتا، چندی و...

صفت: حالت، مقدار، شماره یا یکی دیگر از چه‎گونگی‎های اسم را می‌‎رساند.

اقسام صفت: انواع صفت‎‌ها از حیث مفهوم، عبارتند از: بیانی، اشاره، شمارشی، پرسشی، تعجبی و مبهم.

صفت بیانی: صفتی است که همراه اسم و اغلب پس از آن می‌‎آید و اسم با کسره بدان افزوده می‌‎شود و آن، چه‎گونگی و مشخصات اسم را از قبیل رنگ، قد، شکل، وضع، حجم، مزه، اندازه، مقدار، ارزش. فاعلیّت، مفعولیّت و نسبت بیان می‌‎کند؛ مانند:

یک قلم «قرمز/ بزرگ/ درشت/ زیبا/ نو/ گران‎بها/ فلزی/ خوش‎نویس/ تراشیده/ فرانسوی» خریدم.

اقسام صفت بیانی، عبارتند از:

صفت ساده؛ مثلاً در: کتاب خوب، پدر خردمند، مادر مهربان، اتاق کوچک، هوای صاف، روز روشن و...

صفت فاعلی؛ مثلاً: گیرنده، گریان، بینا، خریدار، رستگار، دادگر، ستمکار، درسخوان، انگشت‎نما، رونویس، اسرارآمیز، خداپرست، دادرس، دل‎پذیر، زودرنج، نا‌شناس، دلگیر، دوان‎دوان، و...

صفت مفعولی؛ مانند: نوشته، گفته، داده، خوانده شده، برده شده، دیده شده.

و همراه با اسم؛ مانند: دست‎پخت، پشمالو، خاک‎اندود، آدمی‎زاد، آب‎دیده، آب‎رفته، تاب‎داده، زجرکُش، دستباف، نازپرور، حکیم‎فرموده، خودکرده، بادآورده، ستم‎دیده، دل‎داده، زجرکشیده، پیش‎ساخته، دیرآمده، زودرسیده، عقب‎مانده.

صفت نسبی؛ مانند: ایرانی، شرقی، غربی، نژادی، اهوازی، محمودی، آسمانی، نیلی، نباتی، حیوانی، خوراکی، قبیله‎ای، بهشتی، جهنمی، زمینی و...

صفت لیاقت (شایستگی): مانند؛ دیدنی، خواندنی، رفتنی، نوشتنی، گرفتنی، خواستنی، دوست‎داشتنی، دل‎دادنی، آمدنی، تماشایی، ماندگار، شاهوار، شاهانه و...

صفت اشاره: کلمه‎های «این» و «آن» هنگامی‎که همراه اسمی بیایند؛ (مثلاً این‎گل، آن مرد) و هنگامی‎که با الفاظی مانند «هم، چون، گونه، سان، طور بیایند (مثلاً همین، چنین، چنان، این‎گونه، این‎سان، این‎طور)، صفت اشاره هستند.

صفت شمارشی: عدد‌ها هرگاه همراه با اسم بیایند صفت شمارشی نامیده می‌‎شوند و آن اسم نیز معدود نامیده می‌‎شود.

اقسام صفت شمارشی؛ عبارتند از:

صفت شمارشی اصلی، مانند: یک، دو، سه، چهار، پنج، شش، هفت، هشت، نُه، ده و...

صفت شمارشی ترتیبی؛ مانند: دوم، دهم، صدم، هزارم و...

صفت شمارشی کسری؛ مانند: دوسوم، چهارهفتم، سه‎دهم، یازده صدم و...

صفت شمارشی توزیعی؛ مانند: یک‎یک، دودو، ده‎ده، بیست‎بیست و...

صفت پرسشی: صفتی است که با آن، از نوع یا چه‎گونگی یا مقدار موصوف پرسش‎کننده؛ مانند چه‎گونه، کدام، چند، هنگامی‎که با اسم بیایند؛ مثلاً در:

گلستان چه‎گونه کتابی است؟

شما کدام کتاب را بیش‎‌تر دوست دارید؟

شما چند سال دارید؟

صفت تعجبی: صفتی است که همراه اسم می‌‎آید و تعجب گوینده را از چه‎گونگی یا مقدار موصوف بیان می‌‎دارد و خود با آهنگ مخصوص شگفتی ادا می‌‎شود، مانند: «چه» در:

به‎به! چه سعادتی! مشرف فرمودید.

صفت مبهم: صفتی است که همراه اسم می‌‎آید و نوع، چه‎گونگی، شماره یا مقدار موصوف را به‎طور نامعین می‌‎رساند. صفات مبهم معروف عبارتند از:

هر، همه، دیگر، دگر، هیچ، فلانی، به‌مان، خیلی، بسیار، کمی، قدری، برخی، بعضی، پاره‎ای، چند، چندین، چندان و...

مثال: در مساجد هم... به‎عنوان آخرین اسناد حقانیت فلان کس یا فلان‎کار یا فلان مذهب، داد سخن می‌‎دهند.

اقسام صفت؛ از حیث ساخت و ترکیب، عبارتند از:

صفت ساده؛ مانند: خوب، بد، روشن، سبز، سرخ، سفید، این، هر.

صفت مرکب؛ مانند: خوب‎چهره، بداندیش، روشن‎دل، سبزرنگ، سرخ‎روی، سفیدبخت، این‎چنین، همین، چه‎گونه، ه‌مان، هرگونه.

گروه وصفی یا صفتی؛ مانند: دلنواز، جان‎شسته، دست از پا دراز‌تر، اشک از دیده ریزان، تازه به دوران رسیده.

اقسام صفت؛ از حیث ریشه، عبارتند از:

صفت جامد: صفتی است که از بُن فعل گرفته نشده باشد؛ مانند: خوب، بزرگ، خوش.

صفت مشتق: صفتی است که از بُن فعلی جدا شده باشد؛ مانند: راننده، دانا، کشیده.

بیش‎‌تر صفات فاعلی، مفعولی، لیاقت و نیز برخی از صفات نسبی جزو صفات مشتق هستند؛ مانند: گیرنده، روان، پویا، خریدار، آموزگار، توانگر، جوشکار، گرفته، گرفتار، ر‌ها، خواندنی، ماندگار، ترسو و...

صفت مشبهه: صفت مشبهه کلمه‌ای است شبیه اسم فاعل، و فرق آن با اسم فاعل این است که صفت مشبهه بر وصف ثابت و همیشگی دلالت می‌کند، اما اسم فاعل معنی تغییر و تجدد را می‌رساند. علامت صفت مشبهه در فارسی الفی است که به آخر ریشه‎ی فعل یا امر حاضر درمی‌آید؛ مانند: توانا، شکیبا و بینا.

در عربی صفت مشبهه از ثلاثی مجرد به وزن‎های گوناگون می‌آید و همه‎ی آن‌ها سماعی هستند نه قیاسی؛ مانند: صعب، خشن، غیور، جبان و شجاع؛ و از غیر ثلاثی مجرد، ‌‌‌ همان اسم فاعل است، به شرط آن‎که دلالت بر ثبوت و دوام کند. ‌ اسم مفعول نیز از هر مصدری که باشد، در صورتی که بر صفت دائم و ثابت دلالت کند صفت مشبهه خوانده می‌شود؛ مانند: محمود و مجرب.

صفت تفضیلی: اسم تفضیلی یا افعل التفضیل اسمی است که به‎معنی کنندهٔ کار یا متصف به صفتی با فزونی بر غیر باشد؛ به عبارت دیگر وصفی است که دلالت می‌کند به برتری داشتن موصوفش بر غیر در صفتی.

اسم تفضیل در فارسی وزن و قاعدهٔ مخصوصی ندارد، فقط علامت «‌تر» و «‌ترین» به پایان اسم یا صفت افزوده می‌شود و معنی درجه و مرتبه و برتری و رجحان را می‌رساند؛ مانند: دانا‌تر، بینا‌تر، استاد‌تر، کوچک‎‌تر، بزرگ‎‌تر، دانا‌ترین و زیبا‌ترین. ولی در عربی وزن و قاعده و شرط‎هایی دارد و بیش‎‌تر از مصدر ثلاثی مجرد بر وزن افعل «به‎فتح همزه و عین» می‌آید و مؤنث آن فُعلی (به‎ضم فا و سکون عین) است. مانند: اصغر و صغری (کوچک‎‌تر) و اکبر و کبری (بزرگ‎‌تر).

صیغهٔ مبالغه: صیغهٔ مبالغه اسمی است که دلالت می‌کند بر بسیار کنندهٔ کاری، و مبالغه و تکرار در کاری را می‌رساند؛ مانند کذاب (یعنی بسیار دروغ گوینده).

صیغهٔ مبالغه در عربی وزن‎های گوناگون دارد و همهٔ آن‌ها سماعی هستند؛ وزن‎های مشهور آنکه در فارسی به‎کار می‌‎روند عبارتند از:

فَعّال (مانند نوّاب) و ِفعّیل (مانند صدّیق) و فُعّاله (مانند لوّامه) و فَعیل (مانند کریم) و فُعول (مانند رئوف).

قید: کلمه یا گروهی از کلمه‎هاست که مفهومی به مفهوم فعل و نیز گاهی به‎مفهوم صفت یا مسند یا قید دیگر و یا مصدر می‌‎افزاید و توضیحی درباره‎ی آن‎‌ها می‌‎دهد و آن‎‌ها را با آن «مفهوم جدید» مقید می‌‎کند.

مثال۱: رضا تند/ خندان/ شب/ همه‎جا/ پیاپی/ دوباره/ یقیناً/ شیرانه/ دوفرسخ/ متأسفانه رفت. (قید برای فعل)

مثال۲: مرد بسیار دانا. (قید برای صفت)

مثال۳: لقمان، بسیار دانا بود. (قید برای مسند که‌‌‌ همان قید صفت است، هنگامی‎که مسند واقع شده باشد).

مثال۴: احمد خیلی خوب درس می‌‎خواند. (قید برای قید)

مثال۵: زیاد خوردن آدم را مریض می‌‎کند. (قید برای مصدر)

مثال۶: متأسفانه امروز هوا خیلی سرد است. (قید برای کل جمله)

 

اقسام قید از جهت دستوری

قید مختص: قیدی است که جزو مقوله‎ی قید است و جز نقش قیدی نقش دیگری از جمله نمی‌‎پذیرد؛ و به‎زبان دیگر، در زبان برای «قید بودن» وضع شده است؛ مانند:

هرگز، همواره، هنوز، البته، مثلاً، احیاناً، اتفاقاً، بدبختانه، متأسفانه، لنگ‎لنگان و...

قید مشترک: قیدی است که در اصل قید نیست، بلکه صفت، اسم، فعل، ضمیر، شبه‎جمله و یا حرف است که در جمله «قید» واقع می‌‎شود؛ مانند:

مثال۱: احمد شب/ روز/ صبح/ عصر به‎خانه برگشت. (اسم در نقش قید)

مثال۲: او آهسته/ تند/ خوب/ بد/ زیبا/ قشنگ/ درست/ خوانا می‌‎نویسد. (صفت در نقش قید)

مثال۳: گویی دوباره آمده است. (فعل در نقش قید)

مثال۴: مرا کجا/ کی می‌‎بری؟ (ضمیر در نقش قید)

مثال۵: مگر بار‌ها به تو نگفته‎ام که این کار را نکن. (حرف در نقش قید)

مثال۶:‎هان! ‌ای دل عبرت بین از دیده عبرت کن‎هان! (شبه‎جمله در نقش قید)

 

اقسام قید از جهت ساخت

قید ساده: قید ساده که آن را قید مفرد نیز گویند، قیدی است که یک واژک بیش‎‌تر نیست؛ یعنی قابل تجزبه به اجزای زبانی نیست؛ مانند: هنوز، هرگز، روز، خوب، بد.

قید مرکب: قیدی است که از دو یا چند واژک یا واژه ساخته شده باشد؛ مانند: امشب، هر روز، افتان و خیزان، بلندبلند، پابرچین پابرچین.

گروه یا عبارت قیدی: اغلب گروه متممی است که در جمله قید واقع می‌‎شود؛ به‎‎زبان دیگر، حرف اضافه و متممی که پس از آن می‌‎آید و وابسته‎‌ها (صفت، مضاف‎الیه، بدل) و معطوف‎های آن، مجموعاً در جمله جانشین قید می‌‎شوند؛ مانند:

در اواسط این دوره، به چه بامبولی، برای ترساندن چشم اهالی انزلی.

قید مؤوّل (گشتاری): جمله‎ای است که قابل تأویل به غیر جمله از مفهوم قید می‌‎باشد؛ مانند: کودک، در حالی که گریه می‌‎کرد، به‎طرف مادرش رفت.

 

اقسام قید از جهت مفهوم

قید زمان؛ مانند: روز، شب، صبح، عصر، ظهر، امروز، امشب، دیروز، فردا، امسال، پارسال، سال آینده، پیوسته، گاهی، به‎ندرت، ناگاه، چند دقیقه، روزهای بعد.

قید مکان؛ این‎جا، آن‎جا، هرجا، همه‎جا، جلو، عقب، پایین، بالا، زیر، روی.

قید مقدار (کمیت)؛ مانند: کم، بیش، بسیار، خیلی، کم‎وبیش، بس، بسی، کمی، بیش‎‌تر، کم‎‌تر، اندکی، این‎قدر، آن‎قدر، قدری، فراوانی، زیاد، کاملاً، تماماً، بالتّمام، تاحدودی، بالنّسبه، به‎اندازه، تا اندازه‎ای.

قید کیفیت (چه‎گونگی)؛ مانند: خوب، بد، زشت، زیبا، درست، راست، کج، چه‎گونه، آهسته، پاورچین‎ پاورچین، یواش‎یواش، خیرخواهانه.

قید حالت؛ مانند: خوشحال، شاد، ناشاد، غمگین، ملول، مضطرب، پریشان، پریشان‎حال، اندوهگین، متأسف، اندوهناک، دست‎به‎سینه، دست‎به‎عصا، سربه‎زیر، وحشت‎زده، رنگ‎پریده، ایستاده، نشسته، خوابیده، خواب‎آلود، گریان، لرزان، گریه‎کنان، فریادزنان، قدم‎زنان، شیون‎کنان و...

قید تمنا؛ مانند: کاش، کاشکی، ای‎کاش، انشاءالله، لطفاً.

قید تأسف؛ مانند: متأسفانه، افسوس، وای، آه، دردا، دریغا، دریغ و درد، واویلا، آخ، فریاد.

قید تعجب؛ مانند: عجیب، عجب، شگفتا، ای‎عجب، ‌ای شگفت، یا للعجب، وه، سبحان‎الله.

قید قصد؛ مانند: ترحّماً، تبرّکاً، تفنّناً، از روی تفنّن، محضةً لله، محض رضای خدا و...

قید تکرار؛ مانند: باز، دیگر، بار دیگر، دوباره، دومرتبه، باز هم، مجدداً، هی.

قید تفسیر؛ مانند: یعنی، به این معنی، ‌ به‎عبارت دیگر، به‎زبان دیگر، بعبارةٍ اخری.

قید ترتیب؛ مانند: یک‎یک، دو دو، سه سه، یک به یک، دو به دو، دوتا دوتا، پیاپی، پی‎درپی.

قید پرسش؛ مانند: آیا، چرا، مگر، کسی، چه، کجا، هیچ، چه‎گونه.

قید استثنا؛ مانند: مگر، استثناءً، به استثنای.

قید نفی؛ مانند: هرگز، به‎‎هیچ وجه، به‎هیچ رو، خیر، ابداً، اصلاً، هیچ.

قید تصدیق و تأکید؛ مانند: بلی، البته، حتماً، به‎راستی، راستی، واقعاً، قطعاً، به‎طور حتم، الحق، به‎درستی، یقیناً، به‎یقین، هر آینه.

قید تردید؛ مانند: شاید، احتمالاً، محتملاً، امکاناً، گویا، به‎گمانم.

قید تشبیه؛ مانند: گویی، گفتی، پنداری، مثل.

قید علت؛ مانند: از این‎رو، به این جهت، لهذا، به‎ این دلیل، زیرا، زیراکه، چه.

قید انحصار؛ مانند: فقط، بس، تن‌ها، منحصراً.

قید تبرّی و ادب؛ مانند: العیاذ بالله، دور از تصور شما، دور از رو، دور از جناب، ‌دور از مجلس، نعوذبالله، خدانکرده، بلانسبت.

قید اختصار؛ مانند: فی‎الجمله، باری، القصّه، الغرض، خلاصه.

شبه‎جمله: کلمه یا گروهی از کلمه‎هاست که غالباً برای بیان حالات عاطفی گوینده به‎کار می‌‎رود،... در برخی دستور‌ها شبه‎جمله‎‌ها را اصوات و صوت می‌‎نامند.

 

اقسام شبه‎جمله

شبه‎جمله‎ی امید و آرزو و دعا؛ مانند: کاش، ای‎کاش، کاشکی، انشاءالله، الهی، آمین، بوکه.

شبه‎جمله‎ی تحسین و تشویق؛ مانند: آفرین، بارک‎الله، احسنت، به‎به، ماشاءالله، خوب (خب)، مرحبا، خرّما.

شبه‎جمله‎ی سپاس؛ مانند: الحمدلله، بحمدلله، شکراُ لِلّه، شکر، شکرخدا.

شبه‎جمله‎ی تأسف و درد؛ مانند: افسوس، آه، دردا، دریغا، فریاد، داد، وافریادا، واویلا، بدا، وای، اوخ، هیهات.

شبه‎جمله‎ی تعجب؛ مانند: بَه، وَه، اوه، عجیب، چه عجب، یاللعجب، عجبا، شگفتا، ‌ای عجب، سبحان‎الله.

شبه‎جمله‎ی تحذیر و تنبیه؛ مانند: مبادا، ای‎امان، امان، زنهار، زینهار،‎هان.

شبه‎جمله‎ی امر؛ مانند: بسم‎الله!، یا‎الله!، زود‌تر!، آزاد!، ساکت!، آرام!، خاموش!، خفته!، ایست!، پیش!، به‎راست راست!.

شبه‎جمله‎ی تعظیم و قبول؛ مانند: قربان، بله‎قربان، چشم، به‎چشم، به‎روی چشم.

شبه‎جمله‎ی تصدیق و ایجاب؛ مانند: آری، بلی، بله، البته، ای‎والله.

شبه‎جمله‎ی تکذیب و نفی؛ مانند: هرگز، نه، نخیر، استغفرلله، نه‎والله، حاشا، حاشا و کلاّ، ابداً، ابداً ابداً.

شبه‎جمله‎ی سرزنش و نفرین؛ مانند: تف، ننگ، کوفت، زهرمار.

حرف: حرف‎‌ها، واژک‎‌ها یا واژه‎‌ها یا گروه‎هایی هستند که معنی مستقلی ندارند و فقط برای پیوند دادن گروه‎‌ها یا کلمه‎‌ها یا جمله‎‌ها به یک‎دیگر یا نسبت دادن کلمه‎ای به کلمه‎ای یا کلمه‎ای به جمله‎ای یا نمودن نقش کلمه‎ای در جمله به‎کار می‌‎روند.

 

اقسام حرف

حرف ربط: کلمه‎ای است که دو کلمه‎ی همگون یا دو عبارت یا دو جمله را به‎هم می‌‎پیوندد و آن‎‌ها را هم‎پایه و هم‎نقش می‌‎سازد، و یا جمله‎ای را به جمله‎ی دیگر می‌‎پیوندد و دومی را وابسته‎ی اولی قرار می‌‎دهد. حروف ربط، خود از نظر ساختمان به دو نوع تقسیم می‌‎شوند:

حروف ربط ساده؛ مانند: اگر، امّا، باری، پس، تا، چون، چه، خواه، زیرا، که، لیکن، نه، نیز، و، ولی، هم، یا.

حروف ربط مرکب؛ مانند: آن‎جا که، آن‎گاه که، از آن‎جا که، از آن‎که، از این‎روی، ازبس، ازبس‎که، از بهر آن‎که، اکنون که، اگر چنان‎چه، اگرچه، الاّ این‎که، با این‎حال، با این‎که، با وجود این‎که، بس‎که، به‎شرط آن‎که، به‎طوری‎که، بلکه، بنابراین، به‎هرحال، با آن‎که، بی‎آن‎که، تا جایی‎که، چنان‎چه، چنان‎که، چندان‎که، چون‎که، درحالی‎که، درنتیجه، زیراکه، گذشته از این، مع‎هذا، مگر این‎که، وانگهی، وقتی‎که، وگرنه، هرچند، هرگاه که، هروقت که، همان‎طور که، همان‎که، همین‎که، یا این‎که، یا که.

حرف اضافه: اضافه، در این‎جا به‎معنی «نسبت» است و حرف‎های اضافه، کلمه‎هایی هستند که معمولاً کلمه یا گروهی را به فعل یا به صفت بر‌تر، یا به اسم‎های جمع و مانند آن‎‌ها نسبت می‌‎دهند و آن‎‌ها را متمّم و وابسته‎ی آن قرار می‌‎دهند؛ به‎زبان دیگر، نسبت کلمه‎ای با فعل را معین می‌‎کنند.

حروف اضافه، خود از نظر ساختمان به دو نوع تقسیم می‌‎شوند:

حروف‎اضافه‎ی ساده؛ مانند: از، الا، الی، اندر، با، بدون، بر، برای، به، بهر، بی، تا، جز، چون، در، غیر، مانند، مثل، مگر، واسه‎ی.

حروف‎اضافه‎ی مرکب؛ مانند: به‎مجرد، بدون، تابه، غیر از، به‎غیر از، به‎وسیله‎ی، به‎واسطه‎ی، دربرابر، در قبال، در می‌ان، از جمله‎ی، در خصوص.

حرف نشانه: حرفی است که برای تعیین مقام کلمه در جمله می‌‎آید و نقش آن را مشخص می‌‎سازد.

اقسام حروف نشانه

نشانه‎ی ندا؛ عبارتنداز: «ما»، «ای»، «یا»؛ مانند: دلا، مهدیا، ای‎خواجه، یا رب.

نشانه‎ی مفعول؛ عبارت است از: «را»؛ مانند: ناگاه به‎شدت در را زدند.

نشانه‎ی اتصاف؛ عبارت است از کسره‎ی آخر موصوف؛ مانند: معلم دلسوز، مداد خوب.

فعل: فعل کلمه‌ای است که بر وقوع امری یا کاری در یکی از زمان‎های سه‎گانه‎ی «گذشته، حال و آینده» دلالت کند. اشخاص فعل که فعل به آن‌ها اسناد داده می‌شود بر سه گونه‎اند:

 (۱) اول شخص (متکلم)؛

 (۲) دوم شخص (مخاطب)؛

 (۳) سوم شخص (غایب).

و هریک از این‎‌ها یا مفرد است یا جمع.

فعل ماضی: فعل گذشته یا ماضی آن است که بر واقع شدن کاری در زمان گذشته دلالت کند؛ مانند: رفتم (اول شخص مفرد)، رفتی (دوم شخص مفرد)، رفت (سوم شخص مفرد)، رفتیم (اول شخص جمع)، رفتید (دوم شخص جمع) و رفتند (سوم شخص جمع).

انواع فعل ماضی: فعل ماضی پنج نوع است: ماضی مطلق، ماضی استمراری، ماضی نقلی، ماضی بعید و ماضی التزامی.

 (۱) ماضی مطلق: ماضی مطلق آن است که بر واقع شدن کار در زمان گذشته دلالت می‌کند بدون وصف کیفیت دیگر؛ مانند: رفتم، رفتی و رفت.

 (۲) ماضی استمراری: ماضی استمراری یا مستمر آن است که دلالت می‌کند بر واقع شدن کاری در زمان گذش
۰ لایک

کلیات

ویرایش دانشی منطق پایه است که به درست کردن نادرستی‎ها، زدودن کاستی‎ها،رسا کردن معنی، روان کردن و فارسی کردن نوشته،سامان دادن به سازه‎ها، و هم خوان کردن نوشته با قواعد و شیوه‎های مشخص ویرایشی می‌پردازد.

انواع ویرایش

(۱)ویرایش عمومی،شامل:
(۱٫۱) ویرایش صوری
(۱٫۲) ویرایش زبانی
(۱٫۳) ویرایش محتوایی-ساختاری
(۲)ویرایش ویژه،شامل:
(۲٫۱) ویرایش ترجمه
(۲٫۲) ویرایش تخصصی
(۲٫۳) ویرایش ادبی
(۲٫۴) ویرایش گفتار
(۲٫۵) ویرایش استنادی
(۲٫۶) ویرایش نمایه
(۲٫۷) ویرایش تصحیحی

https://virastari.persianblog.ir/?page=4


     

2000-2016 CMS Fadak. ||| Version : 4.2-b1 ||| This page was produced in : 0.004 Seconds