فدک - زبان فارسی - قواعد کاربردی نگارش زبان فارسی ۱
آخرین تغییرات : 2018-02-10تعداد بازدید : 383

قواعد کاربردی نگارش زبان فارسی ۱


  1. وجه فعل در جمله‌های شرطی
  2. به­‎کار بردن درست فعل بایستن (باید)
  3. قواعد به‌کار بردن فعل باید
  4. تکرار فعل
  5. درست نویسی حروف اضافه، ربط و نشانه
  6. به‎کار بردن درست «نه... نه»
  7.  آشنایی با حروف اضافه، ربط و نشانه
  8. مطابقت فعل با نهاد (قواعد فعل مفرد و جمع)
  9. شیوهٔ اعراب گذاری
  10. ویرایش اجزای ویرایش نشده
  11. شیوهٔ نوشتن ساژه‌های تخصصی
  12. ویرایش زبانی (نگارشی/ بیانی) چیست؟
  13. قواعد حذف فعل
  14. همخوانی فعل‌های جمله با هم و با اجزای دیگر
  15. وجه وصفی فعل
  16. فعل لازم و متعدی
  17. فعل و مصدر مناسب
  18. شیوهٔ ویرایش نقل قول‌ها
  19. شیوهٔ نوشتن ساژه‌های متمایز و برجسته
  20. شیوهٔ نوشتن واحدهای اندازه گیری
  21. قواعد کوتاه نویسی و خلاصه سازی
  22. شیوهٔ نوشتن عدد‌ها در متن
  23. نشانه‌های سجاوندی کنار هم
  24. نشانه‌های سجاوندی
  25. شیوهٔ همانندسازی فهرست‌ها با متن
  26. شیوهٔ نوشتن و تنظیم کوتاه نوشته‌ها (حروف اختصاری)
  27. شیوهٔ شماره گذاری نشانگرها (تصویر‌ها، جدول‌ها، نقشه‌ها، نمودار‌ها) و پیوست‌ها
  28. شیوهٔ تنظیم فهرست مطالب
  29. شیوهٔ ارجاع و منبع نویسی
  30. شیوهٔ تنظیم فاصله و نیم فاصلهٔ میان اجزای ترکیب‌ها
  31.  شیوهٔ شماره گذاری عنوان‌ها (تیتر‌ها) و بند‌ها

وجه فعل در جمله‌های شرطی

 (۱) مضارع: می‌گویند/گویند.
 (۲) مضارع ملموس (ناتمام): دارند می‌گویند.
 (۳) مستقبل: خواهند گفت.
 (۴) ماضی ساده (مطلق): گفتند.
 (۵) ماضی استمراری: می‌گفتند.
 (۶) ماضی ملموس (ناتمام): داشتند می‌گفتند.
 (۷) ماضی نقلی: گفته‌اند.
 (۸) ماضی نقلی مستمر: می‌گفته‌اند.
 (۹) ماضی بعید: گفته‌ بودند.
1.2- وجه التزامی
هنگامی به‌کار می‌رود که از واقع شدن کاری یا وجود حالتی در کسی یا چیزی خبر نمی‌دهیم، بلکه کاری را که باید انجام گیرد یا می‌خواهیم که انجام بگیرد بیان می‌کنیم. وجه التزامی دلالت فعل را بر معنی آن، با التزام (همراهی) به امری چون آرزو، می‌ل، امید، شرط، تردید، و مانند این‌ها بیان می‌کند. در این موارد به وقوع فعل یا وجود حالت و صفت یقین نیست. بنابراین، فعلی که دارای وجه التزامی است همیشه دنبال فعل دیگر (مانند می‌خواهم بروم/ مبادا بروی/ خوب است برود/ باید برود/ شاید برود و...) یا کلمهٔ دیگر (مانند کاش بروم/ اگر بروم/ به‌شرط آن‌که بروم و...) می‌آید. وجه التزامی در زمان‌های زیر بیان می‌شود:
 (۱) مضارع التزامی: بگویند.
 (۲) ماضی التزامی: گفته باشند.
1.3- وجه امری
وجه امری هنگامی به‌کار می‌رود که فرمانی می‌دهیم؛ یعنی به کسی می‌گوییم که کاری را انجام دهد یا حالتی را بپذیرد. وجه امری در زمان مضارع (مانند برو) و همراه با قید زمان، در زمان مستقبل (مانند فردا برو) بیان می‌شود.
1.4- وجه وصفی
وجه وصفی وجهی از فعل است که به‌صورت صفت مفعولی (بن ماضی+ ه) بیان می‌شود؛ مانند «کرده» در جملهٔ زیر:
از هر یک از دو ماده ۲۰۰ گرم بردارید. نخست آن‌ها را در یک لیتر آب مخلوط کنید، سپس آن‌ها را خشک کرده و بر پارچه‌ای تیره و خشک در زیر آفتاب پهن کنید. («کرده» به‌جای «کنید» و برای پرهیز از تکرار آن آمده است.)
 (۱) در گفته‌ها و نوشته‌ها، «بیان شرط» و «جزای شرط» در زمان حال، با چهار حالت زیر بیان می‌شود: (ن. ک ۱: ص ۵۸)
 (۱. ۱) شرط و جزای شرط هردو با مضارع اخباری:
اگر می‌آیی من هم می‌آیم.
 (۱. ۲) شرط با مضارع اخباری و جزای شرط با مضارع التزامی:
اگر می‌آیی من هم بیایم.
 (۱. ۳) شرط با مضارع التزامی و جزای شرط با مضارع اخباری:
اگر بیایی من هم می‌آیم.
 (۱. ۴) شرط با ماضی مطلق و جزای شرط با مضارع اخباری:
اگر آمدید من هم می‌آیم.
 (۲) ولی این شیوه‌نامه برای پرهیز از پراکندگی در شیوهٔ بیان شرط در جمله‌های شرطی، و برای آسانی فراگیری بیان این جمله‌ها، فعل بیان شرط را -متناسب با شیوهٔ بیان جمله‌- با وجه «مضارع التزامی» یا «ماضی التزامی» می‌آورد. در مثال‌های بعد، فقط فعل بیرون پرانتز با قاعدهٔ این شیوه‌نامه هم‌خوانی دارد:
مثال ۱: هرگاه کسی میل به غذا (نداشت/ ندارد) نداشته باشد، نباید غذا بخورد. (ماضی التزامی)
مثال ۲: هنگامی که سوییچ اصلی برق به‌صورت عمودی فشرده (شد/ شده باشد/ می‌شود) شود، دستگاه روشن می‌شود. (مضارع التزامی)
مثال ۳: هرگاه نادرستی در ترجمه به‌اندازه‌ای (بود/ بوده باشد) باشد که ویراستار ترجمه اطمینان خود را به درستی و دقت در ترجمه از دست (داد/ داده باشد) دهد، ویراستار باید سطربه‌سطر ترجمه را با متن اصلی مطابقت دهد. (مضارع التزامی)
مثال ۴: هنگامی که توپک شناور جیوه‌ای آن‌قدر پایین (آمد/ آید/ آمده باشد) بیاید که بین لامپ ۳D و فتوریزیستور اولیهٔ ۳DR قرار (گرفت/گیرد/ گرفته باشد) بگیرد، باید دستگاه را خاموش کرد. (مضارع التزامی)
مثال ۵: در صورتی که پیچ‌ها نیاز به سفت شدن (داشتند/دارند) داشته باشند، اپراتور باید آن‌ها را سفت کند. (ماضی التزامی)
مثال ۶: اگر برای درک مطالب نیازی به جادادن تصویر‌ها در متن (نبود/ نیست/ نبوده باشد) نباشد، تصویر‌ها را در پایان متن جا می‌دهیم. (مضارع التزامی)

به­‎کار بردن درست فعل بایستن (باید)

بایست: صیغه‎ی غیرشخصی است و لزوم چیزی یا وقوع فعلی را در زمان گذشته بیان می‎کند.
بایستم، بایستت، بایستش: هرگاه ضرورت اقدام به فعلی برای کسی بیان می‎شود، فاعل آن فعل نسبت­ به فعل بایستن مفعول قرار می‎گیرد؛ یعنی «او را» لازم نیست که چنان کند. در این مورد ضمایر مفعولی «م، ت، ش» به آخر فعل «غیرشخصی» افزوده می‎شود.
نبایستی: گاهی در مفرد مخاطب به‎جای ضمیر مفعولی «ت»، ضمیر فاعلی «ی» می‎آید.
ببایست: در همان معنی و مورد صیغه‎ی «بایست» به‎کار می‎رود، جز آن‎که در این ساخت ظاهراً تأکیدی هست.
ببایستی: همان مفهوم صیغه‎ی «ببایست» را در بردارد، به­اضافه‎ی بای شرط؛ یعنی بعد از «اگر» و دیگر حروف شرط یا در جواب جمله‎ی شرطی می‎آید.
بایستی: این صیغه دو مورد استعمال دارد: یکی در معنی استمرار در زمان گذشته، دیگر متضمن مفهوم شرط.
می‎بایست: لزوم وقوع فعل یا اجزای فعلی را در زمان گذشته با قید استمرار بیان می‎کند و با معنی نخست صیغه‎ی «بایستی» یکسان است.
می‎ببایست: ظاهراً استمرار و تأکید، هر دو را متضمن است.
بایدم، بایدت، بایدش: صیغه‎ی مضارع فعل بایستن با ضمیر متصل مفعولی به‎کار می‎رود.
بباید: درست همان معانی و موارد استعمال «باید» را دارد، جز این‎که ظاهراً در آن معنی تأکیدی هست.
می‎باید: موارد استعمال و معانی آن همان است که در صیغه‎ی «باید» هست. «می» معنی استمرار را تصریح می‎کند.
می‎بباید: در این صیغه هر دو جزء «می» و «بـ» می‎آید و ظاهراً معانی استمرار و تأکید را در بردارد.
همی‎باید: جزء «همی» صورت قدیم‎تر و اصیل‎تر جزء «می» است..."
اما باید توجه داشت که:
(1) بسیاری از این صورت‎ها -­همان‎گونه که نویسنده‎ی کتاب «دستور زبان فارسی» نیز بیان کرده است­- امروزه نه در گفتار و نه در نوشتار کاربرد ندارند و متروک هستند.
(2) هم یادگیری این صورت‎ها سخت است، و هم به‎کار بردن این قواعد، گفتار و نوشتار امروزی را سخت و نامأنوس می‎کند.
(3) صورت‎های گوناگون باید (باید، بایستی، می‎بایست، بایست) موجب پدید آمدن خطاهایی در به‎کاربردن آن‌ها در جای مناسب و در تشخیص صورت فعل پیرو آن‎ها می‎شود. برای مثال، گوینده یا نویسنده نمی‎داند کدام یک از صورت‎هایی که درپی  می‎آید درست است و به‎کار بردن هر یک از جمله‎های بعد، از او دور از انتظار نیست:
هنگامی‎که باید به مدرسه می‎رفتم نرفتم.
هنگامی‎که بایستی به مدرسه می‎رفتم نرفتم.
هنگامی‎که بایستی به مدرسه بروم نرفتم.
هنگامی‎که بایست به مدرسه می‎رفتم نرفتم.
هنگامی‎که بایست به مدرسه بروم نرفتم.
هنگامی‎که می‎بایست به مدرسه بروم نرفتم.
(4) البته نباید از نظر دور داشت که درک متون کهن نظم و نثر فارسی تنها با درک این صورت‎ها ممکن است. پس نویسنده، کارآیی قواعد پیش‎گفته را تنها در درک مفهوم متون کهن می‎داند نه در فارسی امروزی.
بنابر آن‎چه گفته شد، این شیوه‎نامه برای پرهیز از مشکلات پیش‎گفته و برای آسانی یادگیری قواعد این فعل، صورت‎های فعل کمکی «بایستن» (باید) و فعل پیرو آن (فعل اصلی جمله) را تنها در قالب مثال و شرحی که درپی  می‎آید نوشته است. گفتنی است که برای آسانی کار مترجمان و ویراستارانِ نوشته‎های ترجمه شده، این قواعد منطبق با زمان‎های زبان انگلیسی -­که در هر دو زبان فارسی و انگیسی کاربرد دارند- نوشته شده است:
زمان حال ساده: باید کتاب بخرد. (مضارع)
زمان آینده‎ی ساده: سه ماه دیگر باید این کتاب را بخرد. (مستقبل)
زمان حال استمراری: اکنون باید در حال خریدن کتاب باشد.
زمان آینده‎ی استمراری: فردا از ساعت نُه تا یازده باید در حال خریدن کتاب باشد.
زمان گذشته‎ی ساده: دیروز باید این کتاب را می‎خرید.
زمان گذشته‎ی استمراری: دیروز بین ساعت نُه تا یازده باید در حال خریدن کتاب می‎بود، ولی این وقت را به کارهای دیگر پرداخت.
زمان حال کامل (ماضی نقلی): باید تا حالا کتاب‎ها را خریده باشد.
زمان حال کامل استمراری: باید تا حالا مشغول خریدن کتاب بوده باشد.
زمان گذشته‎ی دور (ماضی بعید): در زبان فارسی، فعل بایستن و فعل پیرو آن در این زمان به‎کار نمی‎رود.
آن‎گونه که در مثال‎های پیش نشان داده شده است: فعل بایستن -­مانند شاید- در همه‎ی زمان‎ها تنها با یک صورت (صورت «باید») می‎آید و آن‎چه بسته به زمان فعل دارای صورت‎های گوناگون است، فعل پیرو آن (فعل اصلی جمله) می‎باشد.
اکنون، طبق قاعده‎ی کلی پیش‎گفته، می‎توان سنجید که چه صورت‎هایی از فعل بایستن درست، و چه صورت‎هایی از آن نادرست است:
مثال 1:
ننویسید: این اتحاد شوروی بود که آمریکا، هم می‎بایست نگران آن باشد و هم به‎عنوان تنها قدرت هم‎تراز خود بایستی با آن برخورد کند.
بنویسید: این اتحاد شوروی بود که آمریکا، هم باید نگران آن می‎بود و هم به‎عنوان تنها قدرت هم‎تراز خود باید با آن برخورد می‎کرد.
مثال 2:
ننوسید: جنگ عقیدتی خواه‎ناخواه می‎بایست برای حمایت از متحدان مسلمان در جنگ علیه افراط‎گرایی برپا می‎شد.
بنویسید: جنگ عقیدتی خواه‎ناخواه باید برای حمایت از متحدان مسلمان در جنگ علیه افراط‎گرایی برپا می‎شد.

مثال 3:

ننویسید: در 9 ژوئن 1999 درپی حملات هوایی 77 روزه‎ی ناتو، جمهوری فدرال یوگوسلاوی و ناتو یک موافقت‌نامه‎ی نظامی امضا کردند که طبق آن ارتش یوگوسلاوی و نیروهای پلیس آن می‎بایست فوراً کوزوو را ترک کنند.

بنویسید: در 9 ژوئن 1999 درپی حملات هوایی 77 روزه‎ی ناتو، جمهوری فدرال یوگوسلاوی و ناتو یک موافقت‌نامه‎ی نظامی امضا کردند که طبق آن ارتش یوگوسلاوی و نیروهای پلیس آن باید فوراً کوزوو را ترک می‎کردند.

مثال 4:

ننویسید: در صورتی‎که کابینه‎ی بوش بایستی این اهداف را پی‎گیری کند، می‎بایست در نظر داشته باشد که...

بنویسید: در صورتی‎که کابینه‎ی بوش باید این اهداف را پی‎گیری کند، باید در نظر داشته باشد که...
شط

قواعد به‌کار بردن فعل باید

"در آثار ادبی نظم و نثر از فعل بایستن در زمان‎های ماضی و مضارع صیغه‎های مختلفی آمده است که در ذیل بیان می‎شود:

بایست: صیغه‎ی غیرشخصی است و لزوم چیزی یا وقوع فعلی را در زمان گذشته بیان می‎کند.

بایستم، بایستت، بایستش: هرگاه ضرورت اقدام به فعلی برای کسی بیان می‎شود، فاعل آن فعل نسبت­ به فعل بایستن مفعول قرار می‎گیرد؛ یعنی «او را» لازم نیست که چنان کند. در این مورد ضمایر مفعولی «م، ت، ش» به آخر فعل «غیرشخصی» افزوده می‎شود.

نبایستی: گاهی در مفرد مخاطب به‎جای ضمیر مفعولی «ت»، ضمیر فاعلی «ی» می‎آید.

ببایست: در همان معنی و مورد صیغه‎ی «بایست» به‎کار می‎رود، جز آن‎که در این ساخت ظاهراً تأکیدی هست.

ببایستی: همان مفهوم صیغه‎ی «ببایست» را در بردارد، به­اضافه‎ی بای شرط؛ یعنی بعد از «اگر» و دیگر حروف شرط یا در جواب جمله‎ی شرطی می‎آید.

بایستی: این صیغه دو مورد استعمال دارد: یکی در معنی استمرار در زمان گذشته، دیگر متضمن مفهوم شرط.

می‎بایست: لزوم وقوع فعل یا اجزای فعلی را در زمان گذشته با قید استمرار بیان می‎کند و با معنی نخست صیغه‎ی «بایستی» یکسان است.

می‎ببایست: ظاهراً استمرار و تأکید، هر دو را متضمن است.

بایدم، بایدت، بایدش: صیغه‎ی مضارع فعل بایستن با ضمیر متصل مفعولی به‎کار می‎رود.

بباید: درست همان معانی و موارد استعمال «باید» را دارد، جز این‎که ظاهراً در آن معنی تأکیدی هست.

می‎باید: موارد استعمال و معانی آن همان است که در صیغه‎ی «باید» هست. «می» معنی استمرار را تصریح می‎کند.

می‎بباید: در این صیغه هر دو جزء «می» و «بـ» می‎آید و ظاهراً معانی استمرار و تأکید را در بردارد.

همی‎باید: جزء «همی» صورت قدیم‎تر و اصیل‎تر جزء «می» است..."

اما باید توجه داشت که:

(1) بسیاری از این صورت‎ها -­همان‎گونه که نویسنده‎ی کتاب «دستور زبان فارسی» نیز بیان کرده است­- امروزه نه در گفتار و نه در نوشتار کاربرد ندارند و متروک هستند.

(2) هم یادگیری این صورت‎ها سخت است، و هم به‎کار بردن این قواعد، گفتار و نوشتار امروزی را سخت و نامأنوس می‎کند.

(3) صورت‎های گوناگون باید (باید، بایستی، می‎بایست، بایست) موجب پدید آمدن خطاهایی در به‎کاربردن آن‌ها در جای مناسب و در تشخیص صورت فعل پیرو آن‎ها می‎شود. برای مثال، گوینده یا نویسنده نمی‎داند کدام یک از صورت‎هایی که درپی  می‎آید درست است و به‎کار بردن هر یک از جمله‎های بعد، از او دور از انتظار نیست:

هنگامی‎که باید به مدرسه می‎رفتم نرفتم.

هنگامی‎که بایستی به مدرسه می‎رفتم نرفتم.

هنگامی‎که بایستی به مدرسه بروم نرفتم.

هنگامی‎که بایست به مدرسه می‎رفتم نرفتم.

هنگامی‎که بایست به مدرسه بروم نرفتم.

هنگامی‎که می‎بایست به مدرسه بروم نرفتم.

(4) البته نباید از نظر دور داشت که درک متون کهن نظم و نثر فارسی تنها با درک این صورت‎ها ممکن است. پس نویسنده، کارآیی قواعد پیش‎گفته را تنها در درک مفهوم متون کهن می‎داند نه در فارسی امروزی.

بنابر آن‎چه گفته شد، این شیوه‎نامه برای پرهیز از مشکلات پیش‎گفته و برای آسانی یادگیری قواعد این فعل، صورت‎های فعل کمکی «بایستن» (باید) و فعل پیرو آن (فعل اصلی جمله) را تنها در قالب مثال و شرحی که درپی  می‎آید نوشته است. گفتنی است که برای آسانی کار مترجمان و ویراستارانِ نوشته‎های ترجمه شده، این قواعد منطبق با زمان‎های زبان انگلیسی -­که در هر دو زبان فارسی و انگیسی کاربرد دارند- نوشته شده است:

زمان حال ساده: باید کتاب بخرد. (مضارع)

زمان آینده‎ی ساده: سه ماه دیگر باید این کتاب را بخرد. (مستقبل)

زمان حال استمراری: اکنون باید در حال خریدن کتاب باشد.

زمان آینده‎ی استمراری: فردا از ساعت نُه تا یازده باید در حال خریدن کتاب باشد.

زمان گذشته‎ی ساده: دیروز باید این کتاب را می‎خرید.

زمان گذشته‎ی استمراری: دیروز بین ساعت نُه تا یازده باید در حال خریدن کتاب می‎بود، ولی این وقت را به کارهای دیگر پرداخت.

زمان حال کامل (ماضی نقلی): باید تا حالا کتاب‎ها را خریده باشد.

زمان حال کامل استمراری: باید تا حالا مشغول خریدن کتاب بوده باشد.

زمان گذشته‎ی دور (ماضی بعید): در زبان فارسی، فعل بایستن و فعل پیرو آن در این زمان به‎کار نمی‎رود.

آن‎گونه که در مثال‎های پیش نشان داده شده است: فعل بایستن -­مانند شاید- در همه‎ی زمان‎ها تنها با یک صورت (صورت «باید») می‎آید و آن‎چه بسته به زمان فعل دارای صورت‎های گوناگون است، فعل پیرو آن (فعل اصلی جمله) می‎باشد.

اکنون، طبق قاعده‎ی کلی پیش‎گفته، می‎توان سنجید که چه صورت‎هایی از فعل بایستن درست، و چه صورت‎هایی از آن نادرست است:

مثال 1:

ننویسید: این اتحاد شوروی بود که آمریکا، هم می‎بایست نگران آن باشد و هم به‎عنوان تنها قدرت هم‎تراز خود بایستی با آن برخورد کند.

بنویسید: این اتحاد شوروی بود که آمریکا، هم باید نگران آن می‎بود و هم به‎عنوان تنها قدرت هم‎تراز خود باید با آن برخورد می‎کرد.

مثال 2:

ننوسید: جنگ عقیدتی خواه‎ناخواه می‎بایست برای حمایت از متحدان مسلمان در جنگ علیه افراط‎گرایی برپا می‎شد.

بنویسید: جنگ عقیدتی خواه‎ناخواه باید برای حمایت از متحدان مسلمان در جنگ علیه افراط‎گرایی برپا می‎شد.

مثال 3:

ننویسید: در 9 ژوئن 1999 درپی حملات هوایی 77 روزه‎ی ناتو، جمهوری فدرال یوگوسلاوی و ناتو یک موافقت‌نامه‎ی نظامی امضا کردند که طبق آن ارتش یوگوسلاوی و نیروهای پلیس آن می‎بایست فوراً کوزوو را ترک کنند.

بنویسید: در 9 ژوئن 1999 درپی حملات هوایی 77 روزه‎ی ناتو، جمهوری فدرال یوگوسلاوی و ناتو یک موافقت‌نامه‎ی نظامی امضا کردند که طبق آن ارتش یوگوسلاوی و نیروهای پلیس آن باید فوراً کوزوو را ترک می‎کردند.

مثال 4:

ننویسید: در صورتی‎که کابینه‎ی بوش بایستی این اهداف را پی‎گیری کند، می‎بایست در نظر داشته باشد که...

بنویسید: در صورتی‎که کابینه‎ی بوش باید این اهداف را پی‎گیری کند، باید در نظر داشته باشد که...

تکرار فعل

 (۲) اما باید دانست که تکرار فعل با یک لفظ و صیغه‎ی صرفی ناپسند است و گاهی به‎ زیبایی جمله آسیب می‌رساند؛ بنابراین هنگامی‎که یک فعل در چند جای جمله تکرار می‌‎شود، تا جایی که می‌شود، باید با به‌کار بردن ابزارهایی که درپی می‌آید از تکرار آن جلوگیری کرد:
 (۲. ۱) حذف به‌قرینهٔ فعل.
 (۲. ۲) به‌کار بردن مترادف‌های مجاز فعل.
 (۲. ۳) به‌کار بردن وجه وصفی فعل.
مثال:
ننویسید: از نظر نویسنده‎ی مقاله، رئیس‎جمهور آمریکا باید دیپلماسی خاصی را دیکته کند که متحدان کنونی و روابط میان نهادهای بین‎المللی را پایدار کند و در صورت نیاز، آن‌ها را نهادینه کند، به نظر‌ها و عقاید دوستان و متحدان توجه کند و از هر فرصتی به‎منظور توضیح ضرورت انجام عملیات نظامی برای دوستان و متحدان استفاده کند و منطق جبر آمریکا را برای همه تشریح کند.
بنویسید: از نظر نویسنده‎ی مقاله، رئیس‎جمهور آمریکا باید دیپلماسی خاصی را دیکته کند که متحدان کنونی و روابط میان نهادهای بین‎المللی را پایدار، و در صورت نیاز، آن‌ها را نهادینه سازد، به نظر‌ها و عقاید دوستان و متحدان توجه کرده و از هر فرصتی به‎منظور توضیح ضرورت انجام عملیات نظامی برای دوستان و متحدان استفاده، و منطق جبر آمریکا را برای همه تشریح نماید.

درست نویسی حروف اضافه، ربط و نشانه

 (۳) اثر در/ اثر بر: «اثر در» با «اثر بر» مترادف است و می‌‎توان آن‎‌ها را به‎جای هم به‎کار برد.
 (۴) اعادهٔ حیثیت از/ اعاده‎ی حیثیت به: «اعاده» به‎معنی بازگرداندن است و از آن‌جا که «اعاده‎ی حیثیت» بازگرداندن حیثیت است به کسی، همراه با آن حرف اضافه‎ی «به» به‎کار می‌‎بریم؛ ولی چون حرف اضافه‎ی «از» برای سلب چیزی از کسی یا چیزی دیگر به‎کار می‌‎رود، آوردن اعاده‎ی حیثیت همراه با «از» درست نیست:
ننویسید: از پاستورناک شاعر بزرگ شوروی اعاده‎ی حیثیت کردند.
بنویسید: به پاستورناک شاعر بزرگ شوروی اعاده‎ی حیثیت کردند.
 (۵) اگر چه... ولی:
 (۵. ۱) کاربرد «اگرچه، گرچه، هرچند (که)، بااین‎که، باآن‎که، گواین‎که»، در جمله به‌همراه «ولی، اما، بااین‌همه، مع‌هذا، مع‌ذلک، لکن، ولیکن» و جز این‌ها، هنگامی جایز است که ساژه‎ی پس از «ولی» و مانند آن، دربردارنده‎ی تعارض، تضاد، مخالفت یا نفی، نسبت به ساژه‎ی پس از «اگرچه» و مانند آن باشد:
مثال ۱: اگرچه/ هرچند/ بااین‎که/ باآن‎که/ آدم بدی است، ولی/ اما/ لکن گاهی کارهای خوبی هم از او سر می‌‎زند.
مثال ۲: اگر چه از دست او بسیار عصبانی بودم، ولی به رویش می‌‎خندیدم.
مثال ۳: هرچند اصلاً دوست نداشتم که او به مهمانی ما بیاید، ولی او را دعوت کردم.
 (۵. ۲) ولی هنگامی‎که چنین تفاوتی در دو ساژه وجود نداشته باشد، نیازی به آوردن «ولی» و مانند آن نیست و می‌‎توان آن را از جمله حذف کرد:
مثال ۱: هرچند یک قدرت غیرنظامی بتواند یک قدرت بزرگ باقی بماند، نمی‌‎تواند به یک ابرقدرت تبدیل شود، مگر هنگامی‎که الگوی غیرنظامی را کنار بگذارد. (جمله‎ی نخست با جمله‎ی دوم تضادی ندارد.)
مثال ۲: اگرچه بازسازی بخش خصوصی باید زیربنای اصلاحات درازمدت در این بخش را ایجاد کند، باید ظرفیت بالفعلی نیز برای آن فراهم کرد تا نظم و ثبات در آن برقرار شود. (جمله‎ی نخست با جمله‎ی دوم تضادی ندارد.)
 (۶) اما: حرف ربط است و باید در آغاز جمله بیاید و آوردن آن در میان جمله -آن‎گونه که در جاهایی دیده و شنیده می‌‎شود‌- نادرست است:
ننویسید: او به‎موقع به مدرسه رفت، در مدرسه اما بسته بود.
بنویسید: او به‎موقع به مدرسه رفت، اما در مدرسه بسته بود.
 (۷) باوجوداین/ بااین‌وجود: بنویسید با وجود این، ننویسید با این وجود؛ زیرا «این» در «باوجوداین» به چیزی اشاره می‌‎کند و مرجع دارد (برای مثال به ‎وضع، حال، امر، شرط و... اشاره دارد)، ولی «وجود» در «بااین‌وجود» به چیزی برنمی‎گردد.
 (۸) براثر/ دراثر: «براثر» به‎معنی «دردنبال، ازپی، درپی، و به‌سبب» است، ولی «دراثر» چنین معنایی ندارد و به‎کار بردن آن به‎جای «براثر» نادرست است. پس ننویسید دراثر بی‌توجهی، بنویسید براثر بی‌توجهی.
 (۹) بریدن از/ بریدن‌ با: «بریدن» در معنی قطع رابطه کردن، حرف اضافهٔ «از» می‌گیرد نه «با». پس ننویسید «بریدن با کسی»، بنویسید «بریدن از کسی».
 (۱۰) بعضی/ بعضی از: برخی معتقدند که باید آن را به‌صورت بعضِ به‌کار برد (یعنی برای مثال بعض موارد) و عده‌ای هم کاربرد «از» را همراه آن نادرست می‌دانند و معتقدند که برای مثال به‌جای «در بعضی از موارد» باید «در بعضی موارد» نوشت. ولی کاربرد «بعضی از» به همن شکل اشکالی ندارد.
 (۱۱) بیگانه از/ بیگانه با: واژهٔ «بیگانه» معمولاً با حرف اضافهٔ «از» به‎کار می‌‎رود (مانند: از تو بیگانه منم)، اما گاهی نیز با حرف اضافهٔ «با» به‌کار می‌رود (مانند: با خداوند بیگانه شد).
 (۱۲) تا: «تا» در فارسی حرف ربط است که به‌معنی «به‌منظور این‌که» قصد و هدف را بیان می‌کند و به‎کار بردن آن به‌صورت گرته‌برداری از زبان‌های لاتین برای بیان حاصل و نتیجهٔ کار نادرست است؛ پس:
مثال۱:
ننویسید: کودک توپ را پرتاب کر‌د؛ توپ به دیوار خورد تا به‌سوی کودک باز آید.
بنویسید: کودک توپ را پرتاب کر‌د؛ توپ به دیوار خورد و به‌سوی کودک باز آمد.
مثال۲:
ننویسید: او در اوج تنهایی درون گنجه‌ای پناه می‌جوید تا صبح روز بعد نیمه‌جان و مجنون از آن‌جا بیرونش آورند.
بنویسید: او در اوج تنهایی درون گنجه‌ای پناه می‌جوید و صبح روز بعد نیمه‌جان و مجنون از آن‌جا بیرونش آوردند.
 (۱۳) تا/که: تفاوت دو حرف «که» و «تا» در این است که «تا» برای «پیوند دو ساژه» و «بیان علت» می‌‎آید و «که» فقط برای «پیوند دو ساژه»؛ بنابراین نباید این دو را به‎جای هم به‎کار برد:
مثال ۱:
ننویسید: اگر توسعه‎ی داخلی چین باعث شود تا این کشور به یک قدرت نسبی در حال رشد در برابر آمریکا تبدیل شود، زمان آزمون ژاپن فرا خواهد رسید.
بنویسید: اگر توسعه‎ی داخلی چین باعث شود که این کشور به یک قدرت نسبی در حال رشد در برابر آمریکا تبدیل شود، زمان آزمون ژاپن فرا خواهد رسید.
مثال ۲:
ننویسید: کنار رفتن آمریکا از جایگاه ابرقدرتی باعث می‌‎شود تا نفوذ همه‎ی قدرت‎های بزرگ دیگر در مناطق خودشان افزایش یابد.
بنویسید: کنار رفتن آمریکا از جایگاه ابرقدرتی باعث می‌‎شود که نفوذ همه‎ی قدرت‎های بزرگ دیگر در مناطق خودشان افزایش یابد.
اما هنگامی‎که در یک جمله دو یا چند حرف ربط «که» نزدیک به‎هم باشند، هم می‌‎توان یکی را حذف کرد و هم می‌‎توان حرف نخست را به «تا» تبدیل کرد:
مثال ۱:
ننویسید: آن‎‌ها در نظر داشتند که برنامه‎ای بنویسند که همه‎ی جوانب در آن دیده شده باشد.
بنویسید: آن‎‌ها در نظر داشتند تا برنامه‎ای بنویسند که همه‎ی جوانب در آن دیده شده باشد.
یا: آن‎‌ها در نظر داشتند برنامه‎ای بنویسند که همه‎ی جوانب در آن دیده شده باشد.
مثال ۲:
ننویسید: این موضوع به ما کمک می‌‎کند که بین مناطقی که یک یا چند قدرت بزرگ یا ابرقدرت دارند و مناطقی که فقط قدرت‎های بزرگ دارند، تفکیک قائل شویم.
بنویسید: این موضوع به ما کمک می‌‎کند تا بین مناطقی که یک یا چند قدرت بزرگ یا ابرقدرت دارند و مناطقی که فقط قدرت‎های بزرگ دارند، تفکیک قائل شویم.
یا: این موضوع به ما کمک می‌‎کند بین مناطقی که یک یا چند قدرت بزرگ یا ابرقدرت دارند و مناطقی که فقط قدرت‎های بزرگ دارند تفکیک قائل شویم.

 (۱۴) جهت: کلمه‌ای عربی است که در متون فارسی با حرف‌های اضافهٔ «از» و «به» به‎معنی «برای» به‌کار رفته است (مانند: به‎جهت حال مادرش هر روز سری به بیمارستان می‌‎زد» و «این همه نقش می‌‎زنم از جهت رضای تو»)، ولی تا جای ممکن بهتر است «برای» را به‌جای آن نوشت (مانند: برای رضای خدا).
 (۱۵) چنان‌که/ چنان‌چه: چنان‌که، حرف ربط مرکب، نشان‌دهندهٔ تمثیل و تشبیه است و با «به‎طوری‌که و همان‌طورکه» مترادف است (مانند: تتیس جزیره‎ای است و از خشکی دور است، چنان‎که از بام‎های شهر ساحل را نتوان دید). اما «چنان‎چه» قید تأکید است که معمولاً پس از «اگر» برای تقویت معنی آن می‌آید، ولی امروزه معمولاً «اگر» را حذف می‌کنند و اشکالی ندارد (مانند: (اگر) چنان‎چه راستکار باشی رستگار می‌‎شوی).
 (۱۶) چون... لذا...: «چون» و «لذا» هر دو برای بیان علت به‌کار می‌روند و آوردن چون و لذا یا مرادف‌های لذا (ازاین‌رو، بنابراین، بدین‌جهت، بدین‌سبب و جز این‌ها) با هم درست نیست، بلکه باید یکی از آن‌ها را حذف کرد، یا به‎جای «لذا» و مرادف‌های آن «پس» را آورد:
ننویسید: چون دیر از خواب بیدار شد، لذا/ بنابراین/ بدین جهت/ بدین سبب... نتوانست به‌موقع به فرودگاه برسد.
بنویسید: چون دیر از خواب بیدار شد، نتوانست به‌موقع به فرودگاه برسد.
یا: دیر از خواب بیدار شد، لذا/ بنابراین/ بدین‌جهت/ بدین‌سبب نتوانست به‌موقع به فرودگاه برسد.
چون بسی ابلیس آدم روی هست پس به هر دستی نباید داد دست (مولوی، مثنوی)
 (۱۷) زیرا (که) / چه: «زیرا» با «که» و بدون آن درست است، و «چه» نیز به‌‌ همان معنی است؛ با این تفاوت که پس از آن -‌آن‌گونه که در نمونهٔ زیر آمده‌- نمی‌توان «که» را آورد:
 «شاه جمجاه دستی بر جمجمهٔ بی‌موی خویش بمالید... و جای زخم‌ها را بخارید و با خویش تبسم فرمود، چه که رنج و الم را نیز چون رعایای خویش مقهور ساخته بود» (صادق چوبک، خیمه‌شب‌بازی، داستان «اسائهٔ ادب»)
 (۱۸) علیه/ برعلیه: آوردن حرف «بر» در کنار «علیه» نادرست است و ساژهٔ «علیه» را باید به‌تنهایی به‌کار برد؛ ضمن این-که به‌جای «برعلیه» یا «علیه» می‌توان حرف‌های «با»، «بر»، «به»، «دربرابر» و مانند این‌ها را به‌کار برد:
مثال۱:
ننویسید: دولت عراق هشت سال برعلیه ایران جنگید.
بنویسید: دولت عراق هشت سال با ایران جنگید.
مثال۲:
ننویسید: مدعیان حکومت علیه حاکم قیام کردند.
بنویسید: مدعیان حکومت بر حاکم قیام کردند.
مثال۳:
ننویسید: حملهٔ آمریکا علیه یک کشتی ایرانی در خلیج فارس.
بنویسید: حملهٔ آمریکا به یک کشتی ایرانی در خلیج فارس.
مثال۴:
ننویسید: همگی برعلیه ستم حاکم به قیام برخاستند.
بنویسید: همگی دربرابر ستم حاکم به قیام برخاستند.
 (۱۹) فرق داشتن با/ از: در زبان فارسی «فرق داشتن» یا «فرق کردن»، با حرف اضافه‎ی «با» به‎کار می‌‎رود (برای مثال در: «این بیماری هیچ فرقی با سرخک ندارد/ نمی‌‎کند») و به‎کار بردن حرف اضافه‎ی «از» با «فرق داشتن» -‌که بر اثر گرته‎برداری از زبان‎های بیگانه وارد زبان فارسی شده است‌- درست نیست، پس:
ننویسید: این بیماری هیچ فرقی از سرخک ندارد.
بنویسید: این بیماری هیچ فرقی با سرخک ندارد.
ولی «فرق کردن» را -‌با معنایی دیگر- می‌‎توان با حرف اضافه‎ی «از» به‎کار برد. (ن. ک: «فرق کردن با/ فرق کردن از»).
 (۲۰) فرق‌کردن با/ از: «فرق کردن با» به‎معنی «فرق داشتن و متفاوت بودن» و مترادف با «فرق داشتن با» است، اما «فرق کردن از» به‎معنی تشخیص دادن یا تمیز دادن چیزی از چیزی است. برای مثال در: «یک روز قاضی صاعد با خود گفت: من امروز این مرد را بیازمایم. بفرمود تا دو برّه‎ی فربه یکسان بیاوردند، چنان‌که از هم فرقی نتوانستی کرد.»
 (۲۱) نسبت‌به: کاربرد اصلی «نسبت به» در هنگام مقایسهٔ دو چیز است (برای مثال او نسبت به هم سن و سالان خود از هوش بیشتری برخوردار است)؛ اما در بسیاری موارد، به‎ویژه در ترجمه‎‌ها، این حرف به‌جای حرف‌های دیگر به‌کار می‌رود؛ درحالی که یا می‌‎توان حرف اضافه‎ی مناسبی را به‎جای آن نشاند، و یا باید «نسبت» را از آن حذف کرد؛ مانند مثال‎هایی که درپی آمده است:
مثال ۱:
ننویسید: این موضوع باعث می‌‎شود که آمریکا نتواند علت تنفر بسیاری از مردم جهان نسبت به خود را درک کند.
بنویسید: این موضوع باعث می‌‎شود که آمریکا نتواند علت تنفر بسیاری از مردم جهان از خود را درک کند.
مثال ۲:
ننویسید: این کشور به‎طور ذاتی نسبت به توافقاتی که دولت را رودرروی جامعه‎ی مدنی قرار می‌‎دهد از خود مقاومت بیش‎تری نشان می‌‎دهد.
بنویسید: این کشور به‎طور ذاتی در برابر توافقاتی که دولت را رودرروی جامعه‎ی مدنی قرار می‌‎دهد از خود مقاومت بیش‎تری نشان می‌‎دهد.
مثال ۳:
ننویسید: این جنبه از استثناگرایی آمریکا با نگرش‎های اخلاق‎گرا نسبت به جنگ و سیاست خارجی در آمریکا تقویت می‌‎شود و ضرورت مطرح شدن نظرات موافق و مخالف نسبت به جنگ را در قالب مفاهیم صلیبی و مانوی ایجاد می‌‎کند.
بنویسید: این جنبه از استثناگرایی آمریکا با نگرش‎های اخلاق‎گرا به جنگ و سیاست خارجی در آمریکا تقویت می‌‎شود و ضرورت مطرح شدن نظرات موافق و مخالف درباره‎ی جنگ را در قالب مفاهیم صلیبی و مانوی ایجاد می‌‎کند.
مثال ۴:
ننویسید: دشمنی این کشور نسبت به ژاپن ریشه‎ی تاریخی دارد.
بنویسید: دشمنی این کشور با ژاپن ریشه‎ی تاریخی دارد.
مثال ۵:
ننویسید: نارضایی روسیه نسبت به قدرت امپراتوری ژاپن هر روز بیش‎‌تر می‌‎شود.
بنویسید: نارضایی روسیه از قدرت امپراتوری ژاپن هر روز بیش‎‌تر می‌‎شود.
مثال ۶:
ننویسید: رویکردهای موجود نسبت به این موضوع ممکن است دستخوش تحول بشود.
بنویسید: رویکردهای موجود به این موضوع ممکن است دستخوش تحول بشود. (۲۲) و هم‌چنین: در موارد فراوانی نیازی به آوردن حرف ربط مرکب «هم‌چنین» با حرف ربط سادهٔ «و» نیست و می‌توان «هم‌چنین» را حذف کرد:
مثال ۱:
ننویسید: در چنین فرآیندی شاهد جابه‌جایی رفتار راهبردی آمریکا از فضای پیش‌دستانه به حوزهٔ بازدارنده و هم‌چنین از الگوی معطوف به یک‌جانبه گرایی به نشانه‌هایی از چند‌جانبه گرایی هستیم.
بنویسید: در چنین فرآیندی شاهد جابه‌جایی رفتار راهبردی آمریکا از فضای پیش‌دستانه به حوزهٔ بازدارنده، و از الگوی معطوف به یک‌جانبه گرایی، به نشانه‌هایی از چند‌جانبه گرایی هستیم.
مثال ۲:
ننویسید: آنان در این شرایط تلاش می‌کردند اهداف خود را از راه الگوهای مبتنی‌بر موازنه‌گرایی و هم‌چنین کناره‌گیری از منازعات بین‌المللی پی‌گیری نمایند.
بنویسید: آنان در این شرایط تلاش می‌کردند اهداف خود را از راه الگوهای مبتنی‌بر موازنه‌گرایی و کناره‌گیری از منازعات بین‌المللی پی‌گیری نمایند.
مثال ۳:
ننویسید: از این مقطع به بعد، سیاست خارجی آن کشور به ابزار قدرت نظامی و هم‌چنین نیروهای عملیاتی وابسته شد.
بنویسید: از این مقطع به بعد، سیاست خارجی آن کشور به ابزار قدرت نظامی و نیروهای عملیاتی وابسته شد.

به‎کار بردن درست «نه... نه»

 (۲) هنگامی که «نه... نه» در آغاز جمله باشد، فعل جمله:
 (۲. ۱) اگر با «هیچ‌یک» بیاید، باید منفی باشد:
نه مدیرعامل و نه هیأت مدیره، هیچ‌یک با این طرح موافقت نمی‌کنند.
نه علی و نه رضا، هیچ یک اهل دورویی نیستند.
نه علی و نه رضا، هیچ یک در خانه نبودند.
 (۲. ۲) ولی اگر با «هیچ‌یک» نیاید، باید مثبت باشد:
ننویسید: نه مدیر عامل و نه هیأت مدیره با این طرح موافقت نمی‌کند.
بنویسید: نه مدیر عامل و نه هیأت مدیره با این طرح موافقت می‌کند.
بنویسید: نه مدیر عامل با این طرح موافقت می‌کند و نه هیأت مدیره.
آگاهی:‌‌ همان گونه که در مثال‌های پیش آمده، در چنین جمله‌هایی نباید پس از عبارت «نه... نه...» ویرگول آورد:
ننویسید: نه مدیر عامل و نه هیأت مدیره، با این طرح موافقت می‌کند.

 آشنایی با حروف اضافه، ربط و نشانه

 (۱) حروف اضافهٔ ساده: شامل از، الاّ، الی، اندر، با، بدون، بر، برای، به، بهر، بی، تا، جز، چون، در، ضد، علیه، غیرِ، مانند، مثل، مگر، واسه‎ی. (۱: ص ۲۵۶)
 (۲) حروف اضافهٔ مرکب: شامل غیراز، به‎غیراز، به‎مجرد، به‎محض، به‎عنوان، به‎مثابه، به‎وسیله‎ی، به‎واسطه‎ی، دربرابر، درقبال، درمیان، ازجمله، درخصوص.
۲ـ حرف ربط
حرف ربط کلمه‌ای ا‌ست که دو ساژه را به هم پیوند (ربط) می‌دهد.
حروف ربط دو دسته‌اند:
 (۱) حروف ربط ساده: شامل اگر، اما، باری، پس، تا، چه، خواه، زیرا، که، لیکن، نیز، و، ولی، هم، یا.
 (۲) حروف ربط مرکب: شامل آن‌جاکه، آن‌گاه که، از آن‌جا که، از آن‌که، ازاین‌روی، ازبس، ازبس‌که، بس‌که، ازبهر آن‌که، اکنون که، چنان‌چه، اگرچه، الاّ این‌که، بااین‌حال، باوجوداین، به‌شرط آن‌که، چنان‌که و....
۳ـ حرف نشانه
حرفی است که برای تعیین مقام و نقش کلمه در جمله می‌آید و نقش آن را مشخص می‌‎کند. برای مثال «را» در جملهٔ «علی را دیدم» نشانهٔ مفعول است. حروف نشانه عبارتند از: ا،‌ای، یا، را ـِ (کسره).
ویراستار زبانی (نگارشی) باید کاربرد درست این حروف را فرا گیرد تا بتواند نادرستی‌های (خطاهای) احتمالی در به‎کار بردن آن‎‌ها را تشخیص دهد، آن‌ها را برطرف کند، و آن‎‌ها را به‎جای یک‎دیگر به‎کار نبرد. 

مطابقت فعل با نهاد (قواعد فعل مفرد و جمع)

 
(2) در جاهایی که قواعد بیان شده، هم برای نهاد باشد و هم برای مسندالیه، نویسنده برای اشاره به هر دو، نام نهاد را به‌کار برده؛ ولی در جاهایی که قاعده‌ی بیان شده تنها برای مسندالیه است، نام مسندالیه را آورده است.

1ـ نهاد مفرد

(1) فعل نهاد مفرد همیشه مفرد است؛ خواه نهاد مفرد، جان‌دار باشد یا غیرجان‌دار:

مثال 1:]عیسی در گهواره زبان به سخن گشود و[ گفت: من بنده‎ی خدایم؛ او کتاب ]آسمانی[ را به من داده و مرا پیامبر قرارداده است؛ و مرا، هر جا که باشم، وجودی پربرکت قرار داده، و تا زمانی که زنده‎ام مرا به نماز و زکات توصیه کرده است. (سوره‎ی مریم، آیه‎ی 31-30)

مثال 2: ]سلیمان[ چندان درنگ نکرد ]که هُدهد آمد و[ گفت: من بر چیزی آگاهی یافتم که تو بر آن آگاهی نیافتی. من از سرزمین صبا یک خبر قطعی برای تو آورده‎ام. من زنی را دیدم که بر آن‌ها حکومت می‎کند و همه چیز را در اختیار دارد و تخت عظیمی دارد. (سوره‎ی سبا آیه‎های 3-22).

مثال 3: و گفته شد:‎ای زمین آبت را فرو ببر! و‎ای آسمان خودداری کن! و آب فرو نشست و کار پایان یافت و ]کشتی[ بر ]دامنه‎ی کوه[ جودی پهلو گرفت... (سوره‎ی هود، آیه‎ی 44).

مثال 4: درخت بید بر همه‎ی حیاط سایه افکنده بود.

مثال 5: این ساختمان سی‎ویک متر ارتفاع دارد.

مثال 6: این کتاب، کتاب علی است.

(1. 1) برای بیان احترام، می‎توان برای نهاد مفرد از فعل جمع استفاده کرد:

مثال 1: پیامبراکرم(ص) فرمودند...

مثال 2: استاد تشریف آوردند.

مثال 3: جناب آقای حسینی! می‎توانید سخن‎رانی خود را آغاز کنید.

2ـ نهاد جمع

هرگاه نهاد جمله، جمع باشد، بسته به نوع نهاد، فعل آن جمع یا مفرد خواهد بود. گونه‌های نهاد با نگاه جمع یا مفرد بودن فعل به‌شرحی است که درپی می‌آید:

1. 2ـ گونه‌های نهاد

1. 1. 2 ـ نهاد جان‌دار

منظور از «جان‌دار» هر چیزی است که جان و حرکت دارد، مانند انسان‎ها و حیوانات. پدیده‎هایی مانند کشورها، نهادها، سازمان‎ها، ائتلاف‎ها، قدرت‎ها و مانند این‌ها که از انسان‎ها تشکیل شده‎اند نیز به‎لحاظ قواعد دستوری این کتاب در دسته‎ی جان‌داران می‎گنجند.

برای نهاد جان‌دار جمع، چه فاعل باشد، چه مفعول، فعل جمع می‎آوریم:

مثال 1: ]اصحاب یمین[ در باغ‎های بهشتند و از مجرمان می‎پرسند: چه چیز شما را به دوزخ وارد ساخت؟ ]دوزخیان[ می‎گویند: ما از نمازگذاران نبودیم؛ و مستمندان را اطعام نمی‎کردیم؛ و پیوسته با اهل باطل هم‎نشین و هم‎صدا بودیم؛ و همواره روز جزا را انکار می‎کردیم. (سوره‎ی 74، آیه‎ی 46-40).

مثال 2: ]یوسف گفت:[‎ای همراهان زندانی من! اما یکی از شما دو نفر، آزاد می‎شود، ولی ساقی شراب برای صاحب خود خواهد شد. و اما دیگری به دار آویخته می‎شود، و پرندگان از سر او می‎خورند... (سوره‎ی 12، آیه‎ی 42).

مثال 3: گویی که انسان‎ها در برابر آماج وهم و تخیل نویسنده قرار گرفته‎اند.

مثال 4: حیوانات بسیاری از این سرزمین به‎سوی سرزمین‎های خشک مهاجرت داده شدند.

مثال 5: انسان‎های بی‎گناه فراوانی در دو جنگ جهانی اول و دوم کشته شدند.

مثال 6: گنجشک‎ها از روی درخت پریدند و بر پشت‎بام نشستند.

(1) برای اندام‎ها و اعضای بدن جان‌داران چه فاعل باشند و چه مفعول، در حالت جمع، فعل مفرد می‎آوریم:

مثال 1: تا از میوه‎ی آن باغ‎ها و آن‎چه دستانشان عمل آورده است ]به‌ثمر رسانده است[ بخورند. (سوره‎ی 36، آیه‎ی 35).

مثال 2: اگر اراده کنیم، از آسمان آیه‎ای بر آن‌ها نازل می‎کنیم که گردن‎هایشان در برابر آن خاضع گردد.

مثال 3: ما به آن‌ها (قوم عاد) قدرتی دادیم که به شما ندادیم و به آنان گوش و چشم و دل دادیم، ]اما به‌هنگام نزول عذاب[ نه گوش‎ها و چشم‎ها و نه دل‎هایشان، هیچ سودی برایشان نداشت... (سوره‎ی 46، آیه‎ی 26).

مثال 4: ... حتی پلک‎های چشمانشان از حرکت باز می‎ماند و دل‎هایشان تهی می‎شود. (سوره‎ی 14، آیه‎ی 43).

مثال 5: ... دل‎ها ]و افکار[ شان (دل‎ها و افکار افراد نادان) مانند هم است. (سوره‎ی2، آیه‎ی 118).

برای مثال‌های بیش‌تر (پی‌نوشت 1) را نگاه کنید.

استثنا: برای نهادهای جمع ذره‌ای مانند «سلول‌ها» فعل جمع می‌آوریم:

مثال: سلول‌های مغز می‌توانند از اجسام کِتونی نیز استفاده کنند.

 

(2) هرگاه دو یا چند نهاد جان‌دار مفرد، با «و» به‌ هم ربط داده شوند، برای آن‌ها فعل جمع می‎آوریم:

مثال 1: علی، احمد و رضا هر روز با مینی‎بوس به مدرسه می‎روند.

مثال 2: وزیر صنایع و معادن، رئیس سازمان خصوصی‎سازی و رئیس سازمان بنادر و کشتی‎رانی در این نشست شرکت کردند.

مثال 3: ریحانه، راضیه و سمیّه با رتبه‎های ممتاز به دانشگاه راه یافتند.

مثال 4: اگر چین و ژاپن نتوانند حساسیت موجود درباره‎ی نگرانی‎های امنیتی طرف دیگر را بهبود بخشند، هر دوی آن‌ها و کل قاره‎ی آسیا به ابرقدرتی وابسته خواهند شد تا همواره بر اختلافات آن‌ها نظارت کند.

مثال 5: علی و رضا دیروز به مشهد رفتند و فردا به تهران برمی‎گردند.

(1. 2) هرگاه دو یا چند نهاد جان‌دار مفرد با «هم ... (و) هم» یا «نه ... (و) نه» به هم ربط داده شوند، برای آن‌ها فعل جمع می‌آوریم:

مثال1:در آن مقطع، هم «اوباما» از حزب دموکرات و هم «مک‌کین» از حزب جمهوری‌خواه، وعده‌ی ایجاد تغییر در سیاست‌های بحث‌برانگیز مقابله با تروریسم دولت بوش را داده بودند.

مثال2:هم محمدی و هم اصفهانی به نظرخواهی رأی مثبت دادند.

مثال3:کوهیار خود را به بی‌اطلاعی زد تا نه دختر و نه کنیزش به چیزی پی نبرند.

مثال4:او چنان قیافه‌ی خود را تغییر داده بود که نه دوست و نه آشنا نمی‌توانستند او را بشناسند.

 

(3) هرگاه دو یا چند نهاد جان‌دار مفرد و جمع با «و» به ‎هم ربط داده شوند، برای آن‌ها فعل جمع می‎آوریم:

مثال 1: دانش‎جویان شبانه و یک دانش‎جوی روزانه در این همایش شرکت کرده بودند.

مثال 2: گوسفندان عمورجب و گاو او به چرا رفته‎اند.

مثال 3: بسیاری از حیوانات اهلی و به‎ویژه اسب، از این ویژگی برخوردارند.

مثال 4: گربه‎سانان و نوع کم‎یابی از این پلنگ به‌فراوانی در این جنگل یافت می‎شوند.

مثال 5: معلم دوره‎ی ابتدایی و همه‎ی معلمان دوره‎ی راه‎نمایی من در این محله زندگی می‎کنند.

(4) هرگاه یک نهاد جان‌دار مفرد با ساژه‎های «با»، «همراه»، «به‎همراه» و مانند این‌ها، با یک یا چند اسم جان‌دار مفرد یا جمع دیگر بیاید، برای آن‌ها فعل مفرد می‎آوریم:

مثال 1: علی با رضا به مدرسه می‎رود.

مثال 2: محمد هر جمعه به همراه دوستان و هم‎کلاس‎هایش به کوه می‎رود.

مثال 3: ریحانه همیشه با مریم و راضیه به خوابگاه می‎رود.

مثال 4: سگ گله با گوسفندان به چرا رفته است.

مثال 5: مرغ کوکب‎خانم با بوقلمون‌هایش در یک قفس است.

 

(5) هرگاه یک نهاد جان‌دار جمع با ساژه‎های «با»، «همراه»، «به‎همراه» و مانند این‌ها، با یک یا چند اسم جان‌دار مفرد یا جمع  دیگر بیاید برای آن‌ها فعل جمع می‎آوریم:

مثال 1: دوستان و هم‎کلاس‎های محمد هر جمعه با او به کوه می‎روند.

مثال 2: گوسفندان با سگ گله به چرا رفته‎اند.

مثال 3: بوقلمو‎های کوکب خانم با مرغ او در یک قفس زندگی می‎کنند.

 

(6) هرگاه میان دو یا چند نهاد جان‌دار مفرد، «یا» بیاید، برای آن‌ها فعل مفرد می‎آوریم:

مثال 1: قرار است کریمی یا مهدوی قرعه‎کشی را انجام بدهد.

مثال 2: آسیا یا اروپا[1] نباید خود را وارد این دسته‎بندی‎ها کند.

مثال 3: شیر یا فیل فرقی ندارد، می‎توانید هر کدام را که مجوز دارد به این باغ‎وحش بیاورید.

مثال 4: شاید چین، روسیه، اتحادیه‎ی اروپا، یا ژاپن نتواند کار زیادی برای متوقف کردن این روند انجام بدهد.

 

(7) هرگاه میان دو یا چند نهاد جان‌دار مفرد و جمع «یا» بیاید، فعل جمله در مفرد یا جمع بودن، با نهاد نزدیک‎تر هم‎خوانی دارد:

مثال 1: تنها فرد متقاضی یا بستگان درجه یک او می‎توانند مدارک را تحویل بگیرند.

مثال 2: تنها بستگان درجه یک فرد متقاضی یا خود او می‎تواند مدارک را تحویل بگیرد.

مثال 3: اگر فرد یا افرادی بخواهند با ما هم‎کاری کنند، دست آن‌ها را به‌گرمی می‎فشاریم.

مثال 4: اگر افرادی، یا حتی یک فرد بخواهد با ما هم‎کاری کند، دست آن‌ها را به‎گرمی می‎فشاریم.

مثال 5: اگر یک یا چند نفر بخواهند کار را متوقف کنند، از کارخانه اخراج می‎شوند.

مثال 6: اگر چند نفر، یا یک نفر بخواهد کار را متوقف کند، از کارخانه اخراج می‎شود.

برای مثال‌های بیش‌تر (پی‌نوشت 2) را نگاه کنید.

 

(8) هرگاه نهاد جان‌دار مفرد، با عدد جمع بسته شود، برای آن فعل جمع می‎آوریم:

مثال 1:پادشاه گفت من در خواب هفت گاو چاق را دیدم که هفت گاو لاغر آن‎ها را می‌خورند. (سوره‎ی 12، آیه‎ی 43).

مثال 2: پانصد کودک دوقلو در این جشنواره شرکت کرده‌اند.

مثال 3: هر سال نزدیک به ده‎هزار نفر از این منطقه بازدید می‎کنند.

مثال 4: نزدیک به هفتصد قلاده گرگ در این منطقه زندگی می‎کنند.

برای مثال‌های بیش‌تر (پی‌نوشت 3) را نگاه کنید.

 

(9) هرگاه دو ضمیر فاعلی جدا (منفصل) نهاد جمله باشند که بین آن‌ها «و» یا «یا» آمده باشد، فعل جمله به‎صورت جمع‎ آورده می‎شود[2] و ضمایر فاعلی چسبیده (متصل) نیز مانند صورت‎هایی که درپی می‎آید، آورده خواهند شد (فعل «رفتن» برای نمونه آورده شده است):[3]

من و تو/ من یا تو می‎رویم.

من و او/ من یا او می‎رویم.

من و شما/ من یا شما می‎رویم.

من و آن‎ها/ من یا آن‌ها می‎رویم.

تو و من/ تو یا من می‎رویم.

تو و تو می‎روید/ تو یا تو می‎روی.

تو و او/ تو یا او می‎روید.

تو و ما/ تو یا ما می‎رویم.

تو و شما/ تو یا شما می‎روید.

او و من/ او یا من می‎رویم.

او و تو/ او یا تو می‎روید.

او و ما/ او یا ما می‎رویم.

او و شما/ او یا شما می‎روید.

او و آن‎ها/ او یا آن‌ها می‎روند.

ما یا من می‎رویم.

ما و تو/ ما یا تو می‎رویم.

ما و او/ ما یا او می‎رویم.

ما و شما/ ما یا شما می‎رویم.

ما و آن‌ها/ ما یا آن‌ها می‎رویم.

شما و من/ شما یا من می‎رویم.

شما و تو/ شما یا تو می‎روید.

شما و او/ شما یا او می‎روید.

شما و ما/ شما یا ما می‎رویم.

شما و شما/ شما یا شما می‎روید.

شما و آن‎ها/ شما یا آن‌ها می‎روید.

آن‎ها و من/ آن‌ها یا من می‎رویم.

آن‎ها و تو/ آن‌ها یا تو می‎روید.

آن‎ها و او/ آن‌ها یا او می‎روند.

آن‎ها و ما/ آن‌ها و ما می‎رویم.

آن‎ها و شما/ آن‌ها یا شما می‎روید.

آن‎ها و آن‎ها/ آن‌ها یا آن‌ها می‎روند.

2. 1. 2ـ نهاد بی‌جان

منظور از نهاد بی‎جان هر چیزی است که دیده می‎شود، رشد و نمو ندارد و ‎خودبه‌خود نیز حرکت نمی‎کند.

هرگاه نهاد جمع، «بی‎جان» باشد:

(1) اگر نهاد، فاعل باشد (یعنی خود نهاد انجام دهنده‎ی فعل یا پذیرنده‎ی حالت باشد)، برای آن فعل جمع می‎آوریم:

مثال 1: و ستارگان نیز به فرمان او مسخّر شما هستند. (سوره‎ی 16، آیه‎ی 11).

مثال 2: سنگ‎ها از بالای کوه به‎سوی جاده سرازیر شدند.

مثال 3: مخزن‎ها براثر پوسیدگی و مرور زمان پوسیده شده‎اند.

مثال 4: برف‎ها و یخ‎ها آب شدند.

مثال 5: کوه‎ها پر از برف شده‎اند.

برای مثال‌های بیش‌تر (پی‌نوشت 4 ) را نگاه کنید.

 

استثنا:در شعر مانند: خیمه‎ها می‎سوزد و شمع شب تار عزاست...

(1. 1) اگر نهاد بی‌جان در حالت فاعلی با عدد جمع بسته شود، برای آن فعل مفرد می‌آوریم:

سه توالت و 3 حمام در غرب، و3 توالت و 3 حمام در شرق اردوگاه بود.

(2) اگر نهاد مفعول باشد (یعنی خود نهاد، انجام‎دهنده‎ی کار یا پذیرنده‎ی حالت نباشد، بلکه کاری بر آن صورت گرفته یا حالتی به آن داده شده باشد) برای آن فعل مفرد می‎آوریم:

مثال1: جام‎هایی از نقره و کوزه‎هایی از آبگینه به‌دور آن‌ها (بهشتیان) گردش داده می‎شود. آبگینه‎هایی به رنگ نقره که به‌تناسب اندازه داده شده است. (سوره‎ی 76، آیه‎های 15 و 16)

مثال2:در آن ]بهشت[ تخت‎هایی هست؛ و قدح‎هایی ]که در کنار چشمه‎ها[ نهاده شده است؛ و بالش‎ها و پشتی‎هایی که صف داده شده است؛ و فرش‎هایی فاخر که گسترده شده است. (سوره‎ی 88، آیه‎های 13 تا 16)

مثال3:امروز همه‎ی جاده‎های تهران به‌سمت شمال یک‎طرفه شده است. (پلیس آن‌ها را یک‎طرفه کرده است.)

مثال4:هم‎زمان موشک‌های فراوانی به‎سوی دشمن پرتاب شد. (یگان‎های موشکی آن‌ها را پرتاب کردند.)

مثال5: قلعه‎ها یکی پس از دیگری فتح می‎شد. (سربازان آن‌ها را فتح می‎کردند.)

برای مثال‌های بیش‌تر (پی‌نوشت 5 ) را نگاه کنید.

 

(1. 2) هرگاه یکی از کلمه‌های «همه‌ی، همگی، باهم، به‌هم، کنار هم، دیگر، هم‌دیگر، یک‌دیگر، آن‌ها، این‌ها، بیش‌تر، بسیاری از، متقابل، باقی، بقیه‌ی و مانند این‌ها ـ‌که اغلب یا همیشه ضمیر، صفت یا قید جمع هستند‌ـ به نهاد بی‌جان جمع در حالت مفعولی نسبت داده شود، فعل جمله را به‌صورت جمع می‌آوریم:

مثال1: بیش‌تر خطوط مرزی، در جهان، به‌ویژه در کشورهای جهان سوم، از رأس‌الخط کوه‌ها و پهنه‌ی بیابان‌ها عبور داده شده‌اند.

مثال2: همه‌ی خودروها به پارکینگ هدایت شدند.

مثال3: بسیاری از این کالاها از گمرک ترخیص شده‌اند.

مثال4: دیوارهای درونی و بیرونی با عایق‌های پلاستیکی از یک‌دیگر جدا شده‌اند.

مثال5:پس در کار گروهی جدا، این کتاب‌ها با هم مطابقت داده می‌شوند.

برای مثال‌های بیش‌تر (پی‌نوشت 6 ) را نگاه کنید.

 

(2. 2) اگر دو ضمیر «آن‎ها» یا «این‌ها» نیز به‎جای نهاد پیش‌گفته بنشینند، فعل جمله را به‎صورت جمع می‎آوریم:

مثال1: آن‌ها (آن اشیای تاریخی) به موزه بازگردانده شدند.

مثال2: این‌ها (این خودروها) هنوز شماره‎گذاری نشده‎اند.

(3. 2) هرگاه یک نهاد بی‌جان جمع، هم فاعل باشد و هم مفعول، در هر دو حالت برای آن، فعل جمع می‌آوریم:

مثال: تجهیزات بازتاب‌دهنده، هواپیماهای بدون سرنشینی هستند که برای گمراه کردن امواج الکترومغناطیسی دشمن مورد استفاده قرار می‌گیرند.

 

(3) برای نهاد بی‎جان جمع در حالت اضافه فعل مفرد آورده می‎شود؛ چه نهاد فاعل باشد، چه مفعول:

مثال1: بمب‎های دشمن خانه‎ها را بر سر مردم فرو ریخت.

مثال2: مخزن‎های نفت سوراخ شد.

مثال3: دکل‎های برق در این طرح نمی‎گنجد.

مثال4: تانک‎های دشمن به‌گل نشست.

مثال5: چرخ خودروها پنچر شد.

برای مثال‌های بیش‌تر (پی‌نوشت 7 ) را نگاه کنید.

 

(4) هرگاه دو یا چند نهاد بی‎جان مفرد با «و» به‎هم ربط داده شوند، برای آن‌ها فعل مفرد می‎آوریم:

مثال1: خورشید و ماه با حساب منظمی می‎گردد. (سوره‎ی 55، آیه‎ی 5)

مثال2: میز، صندلی، کمد، تلویزیون و یخچال در جای خود بود.

مثال3: تیر و ترکش، در و دیوار را سوراخ‎سوراخ کرده بود.

مثال4:طبق این طرح، مدرسه، دانشگاه و خوابگاه دانش‌جویی از معافیت‎های مندرج در بند 5 برخوردار می‎شود.

مثال5: اره، چکش و رنده، سه ابزار اصلی نجاری است.

مثال6: کامیون و وانت نباید وارد این جاده بشود.

مثال7: کیف، کفش، کمربند و کاپشن چرمی از تولیدات اصلی این کارخانه به‎شمار می‎آید.

استثنا: در شعر مانند: ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند....

 

(5) هرگاه دو یا چند نهاد بی‎جان مفرد و جمع با «و» به‎هم ربط داده شوند، برای آن‌ها فعل جمع می‎آوریم:

مثال1: سیگار، مواد مخدر و مشروبات الکلی، یا هیچ سودی ندارند و یا ضررشان از نفعشان بیش‌تر است.

مثال2: اره، چکش و میخ‎ها در جای خود نیستند.

مثال3: ماشین‎های راه‎سازی و ماشین سوخت‎رسانی به آن‌ها، به محل فرستاده شده‎اند.

 

(6) هرگاه یک نهاد بی‎جان مفرد با ساژه‎های «با»، «همراه»، «به‎همراه» و مانند این‌ها، همراه با یک یا چند اسم بی‎جان مفرد یا جمع دیگر بیاید، برای آن‌ها فعل مفرد می‎آوریم:

مثال1: سردر این ساختمان با پنجره‎های آن هم‎خوانی ندارد.

مثال2: تفنگ همراه فشنگ‎هایش در زیرزمین نگهداری می‎شود.

مثال3: ماشین به‌همراه کامیون به پارکینگ انتقال داده شد.

 

(7) هرگاه یک یا چند نهاد بی‎جان جمع با ساژه‎های «با»، «همراه»، «به‎همراه» و مانند این‌ها با یک یا چند اسم بی‎جان مفرد یا جمع بیاید، فعل جمله، در جمع یا مفرد بودن از قواعد پیش‌گفته‎ درباره‎ی نهاد بی‌جان جمع پی‌روی می‎کند:

مثال1: پنجره‎ها با سردر ساختمان هم‌خوانی ندارند. (نهاد بی‎جان جمع، هنگامی‌که فاعل باشد.)

مثال2: پنجره‎های ساختمان با سردر آن هم‎خوانی ندارد. (نهاد بی‎جان جمع در حالت اضافه)

مثال3: فشنگ‎ها همراه با تفنگ در زیرزمین نگهداری می‎شود. (نهاد بی‎جان جمع در حالت مفعول)

مثال4: ماشین‎ها به‌همراه کامیون به پارکینگ انتقال داده شد. (نهاد بی‎جان جمع در حالت مفعول)

استثنا: هنگامی‎که کلمه‎های «هر، همه‎ی، تمام، کلیه‎ی» و مانند این‌ها با نهاد بیایند:

مثال:هر دو باغ میوه آورده ]بودند[ و چیزی را فروگذار نکرده بودند. (سوره‎ی 18، آیه‎ی 33).

 

(8) هرگاه نهاد بی‎جان مفرد با عدد جمع بسته شود، برای آن فعل مفرد می‎آوریم:

مثال1:روزانه نزدیک به پنج‎هزار خودرو در این بزرگ‌راه در حال رفت و آمد است.

مثال2: سه بمب به‎طور پی‎درپی در جنوب بغداد منفجر شد.

مثال3: یک تیر و سه ترکش به بدن او اصابت کرد.

مثال4: بیست‎وسه دستگاه بلوک‎زنی در این کارگاه مشغول به‎کار است.

مثال5: شش‎ لوله از پانزده لوله‎ی مکش هوا در جای خود نیست/ قرار ندارد.

 

(9) هرگاه در یک جمله،‌ شماری از نهادهای بی‌جان، با عدد و شماری دیگر با «و» (=واو پیوند) جمع بسته شوند:

(1. 9) در حالت فاعلی برای همه‌ی آن‌ها فعل جمع می‌آوریم:

سه توالت و 3 حمام در غرب حیاط اردوگاه، 3 توالت و 3 حمام در شرق، و اتاقک‌های زندانبانان، سلمانی و آشپزخانه، در شمال آن بودند.

(2. 9) در حالت مفعولی برای همه‌ی آن‌ها فعل مفرد می‌آوریم:

سه توالت و 3 حمام در غرب حیاط اردوگاه، 3 توالت و 3 حمام در شرق، و اتاقک‌های زندانبانان، سلمانی و آشپزخانه، در شمال آن ساخته شده بود.

 

‌(10) در نوشته‎های علمی و فنی برای نهاد بی‎جان جمع، در همه‎ی حالت‎های پیش‎گفته، فعل جمع می‎آوریم:

مثال1: پمپ‎ها و لوله‎هایی که برای انتقال گاز هگزافلوئورید اورانیوم در تأسیسات فرآوری اورانیوم به‎کار می‎روند باید از آلومینیوم و آلیاژهای نیکل ساخته شوند. (مفعول)

مثال2:نیروی گریز از مرکز ناشی از چرخش سیلندر باعث می‎شود که مولکول‎های سبک‎تری که حاوی اورانیوم 235 هستند در مرکز سیلندر متمرکز شوند و مولکول‎های سنگین‎تری که حاوی اورانیوم 238 هستند در پایین سیلندر انباشته شوند. (فاعل)

مثال3: سانتریفیوژهای متعددی که به‎طور زنجیره‎ای به یک‎دیگر متصل شده‎اند بارها و بارها عمل خالص‎سازی اورانیوم را تکرار می‎کنند تا جایی که اورانیوم 235 با درصد خلوص مورد نیاز به‎دست آید. (فاعل)

مثال4: سوراخ‎های موجود در جسم متخلخل باید از قطر مولکول‎ هگزافلوئورید اورانیوم کمی بزرگ‎تر باشند. (فاعل)

مثال5: راکتورهای هسته‎ای وسایلی هستند که در آن‌ها فرآیند شکافت هسته‎ای به‎صورت کنترل شده انجام می‎شود. (فاعل)

برای مثال‌های بیش‌تر (پی‌نوشت 8 ) را نگاه کنید.

3. 1. 2ـ نهاد پدیده

پدیده‎های طبیعی (مانند: زلزله، سیل، باد، طوفان و...) و صداها و بوها را «نهاد پدیده» می‌نامیم.

برای نهاد پدیده در حالت جمع فعل مفرد می‎آوریم:

مثال1:این طوفان‎ها/تندبادها سیلاب‎ها/زلزله‎ها/صاعقه‎ها خسارت‎های فراوانی به‎بار آورده است.

مثال2: زلزله‎های ثبت شده در یکصدسال اخیر در این منطقه، کم‌تر از پنج ریشتر بوده است.

مثال3: سیلاب‎های اخیر موجب قطع ارتباط روستاها با شهر شد.

مثال4: باران‎های بهاری باریدن گرفت.

مثال5: بادهای صبحگاهی وزیدن گرفت.

برای مثال‌های بیش‌تر (پی‌نوشت 9) را نگاه کنید.

4. 1. 2ـ نهاد رستنی

منظور از «رستنی»، همان «نباتات» یا «گیاهان»، و اجزای آن‌ها مانند «میوه، ساقه، تنه، برگ، ریشه، پوست و...» است؛ یعنی چیزهایی که از زمین می‎رویند، دیده می‎شوند، رشد و نمو دارند، ولی از خود حرکت ندارند. علت این که نویسنده «رستنی‌ها» را از «جان‌داران» جدا کرده این است که قواعد این دو در برخی موارد، تفاوت دارد.

 

(1) اگر نهاد رستنی جمع، مضاف و مضاف‎الیه نباشد، چه فاعل باشد چه مفعول، برای آن فعل جمع می‎آوریم:

مثال1: و گیاهان و درختان ]برای او[ سجده می‎کنند. (سوره‎ی 55، آیه‎ی 6)

مثال2: درختان شکوفه کرده‎اند.

مثال3: شکوفه‎ها خشکیدند.

مثال4: برگ‎ها زرد و خشک شده‎اند.

مثال5: درختانِ پربار شاخه‎هایشان را به‎سوی زمین خم کرده‎اند.

برای مثال‌های بیش‌تر (پی‌نوشت 10 ) را نگاه کنید.

 

(2) هنگامی‎که بسته‌ی فعل «مضاف‎ و مضاف الیه»[4] باشد:

(1. 2) اگر مضاف و مضاف‎الیه، یکی جمع و دیگری مفرد باشد، برای نهاد رستنی جمع، فعل مفرد می‎آوریم:

مثال1: میوه‎های بهشت در دسترس ]بهشتیان[ است. (سوره‎ی 69، آیه‎ی 23)

مثال2: شکوفه‎های درخت/شکوفه‎ی درختان خشکیده است.

مثال3: آوندهای درخت/آوند درختان مانند رگ‎های انسان است.

مثال4: برگ‎های درخت/ برگ درختان خشک شده است.

مثال5: میوه‎های این میدان معمولاً ارزان‎تر از جاهای دیگر فروخته می‎شود.

(1. 1. 2) مگر هنگامی‎که فعل ویژه‎ی جان‌داران[5] را به آن نسبت دهیم، که در این حالت برای آن فعل جمع می‎آوریم:

مثال1: درختان باغ سر به‌زیر افکنده بودند.

مثال2: علف‎های دشت پاهایم را نوازش می‎کردند.

مثال3: درختان باغ دست به‎سوی رهگذران دراز کرده]اند[و میوه‎های خود را به آنان هدیه می‎کنند.

مثال4:بادی در بیشه نمی‎وزید؛ درختان بیشه خوابیده]بودند[و برگ‎های درختان ساکت بودند.

مثال5:آ

شیوهٔ اعراب گذاری

 
 (۱. ۱) برابر قاعده‎ی واژه‎گزینی -‌که در مبحث «ویرایش زبانی» آمده‌- تا جای ممکن باید از به‎کار بردن واژه‎های غیرفارسی دارای معادل در زبان فارسی خودداری کرد، ولی در جاهایی مانند نقل‎قول‎‌ها چاره‎ای جز آوردن اصل نوشته‎‌ها یا گفته‎‌ها بدون تغییر نداریم. در چنین مواردی -‌به‎ویژه هنگامی ‎که واژه‎‌ها ناآشنا باشند‌- تشخیص واژه‎ی «شَرور» از «شُرور» یا تشخیص واژه‎ی «شَریر» از شِرّیر» تنها با گذاشتن حرکت آن‌ها ممکن است.
 (۲. ۱) برای یافتن اعراب درست آیات قرآن کریم و احادیث -به‌علت اهمیت درستی اعراب‌ها- باید به اصل منابع آن‌ها (قرآن کریم و کتاب‎های حدیث) نگاه کنیم. در کتاب‌های موجود، برای اعراب‌گذاری این نوشته‌ها به چهار روش و نگرش عمل شده است:
 (۱. ۲. ۱) نگذاشتن اعراب.
 (۱. ۲. ۲) گذاشتن اعراب کامل.
 (۱. ۲. ۳) گذاشتن اعراب، تنها برای کلمه‌هایی که ممکن است درست خوانده نشوند.
 (۱. ۲. ۴) به‎کار بردن هر سه شیوهٔ پیش‎گفته در جای جای کتاب.
این کتاب به‌علت نزدیکی زبان فارسی به زبان عربی، شیوهٔ سوم را برگزیده است. آیه‌ای که درپی آمده، به‌همین شیوه اعراب‌گذاری شده است:
 «و لَقد اِستُهزِءَ بِرُسلٍ مِن قبلک فاَملَیتُ للذین کفروا ثم اخذتُهُم فکَیف کان عقاب»
 (۲) واژه‌های فارسی که اگر حرکت آن‌ها گذاشته نشود، ممکن است درست خوانده نشوند.
در زبان فارسی، دو چیز چه‌گونگی خواندن کلمه‌ها را به خواننده نشان می‌دهد:
 (۱) قرینهٔ معنایی (معنوی): برای مثال از قرینه‌های معنایی جملهٔ زیر درمی‌یابیم که ترکیب مورد نظر را باید «اسبِ سواری» خواند، نه «اسبْ سواری»:
 «اسب سواری گران‌تر از اسب کاری و اسب درشکه است»
 (۲) قرینهٔ شکلی: با فاصله‌گذاری درست میان واژه‌ها، معمولاً نباید واژه‌ای نادرست خوانده شود؛ زیرا برای مثال ترکیب «اسبِ سواری» را باید به‌شکل «اسب سواری» (با فاصله)، و ترکیب «اسبْ‌سواری» را باید به‌شکل «اسب‎سواری» (بی‌فاصله) نوشت.
ولی هرگاه نتوان از قرینهٔ معنایی جمله‌ای، چه‌گونگی خواندن واژه‌ای را دریافت، نباید با تکیه بر قرینهٔ شکلی، از نشان دادن حرکت کلمه به خواننده خودداری کرد؛ زیرا شاید خواننده توجهی به قرینهٔ شکلی جمله نداشته باشد. بدین‌سان، در جمله‌هایی که درپی آمده، گذاشتن حرکت برای واژه‎‌ها بایسته و لازم است؛ زیرا هیچ قرینه‎ای معنایی برای دانستن حرکت ساژه‎های مورد نظر در جمله و در پس و پیش آن وجود ندارد.
مثال ۱: تنها چیزی که در آن جمع مطرح شد، ماجرای «اسبْ‌سواری» بود که در ‌‌نهایت نیز به‌نتیجه‌ای نرسید.
مثال ۲: ابتدا خودرو را آماده کنید و سپس آن را به‌وسیلهٔ یک کابلْ‎گردان از بستر رودخانه عبور دهید.
مثال ۳: علامت‌دهی به‌وسیلهٔ فرستادن حروف کد مورسیِ از پیش چیده شده و با استفاده از یک چراغ قوهٔ مجهز به فیل‌تر مات انجام می‌شود.
آگاهی: حرکت‌گذاری تنها باید در جاهای بایسته انجام شود و باید از حرکت‌گذاریِ بیش از اندازه که موجب شلوغ شدن جمله می‌شود، خودداری کرد.

ویرایش اجزای ویرایش نشده

 
 (۱) ناهم‌خوانی با شیوهٔ املای متن نوشته.
 (۲) ناهم‌خوانی عنوان روی جلد با عنوان ویرایش شده‎ی درون نوشته.
 (۳) ناهم‌خوانی شیوهٔ نوشتن نام پدیدآورنده بر روی جلد با درون نوشته.
 (۴) ناهم‌خوانی‌های دیگر.
از آن‌جا که همهٔ این کار‌ها در کارهای ویراستار صوری می‌گنجند، باید پس از تهیهٔ هریک از اجزای ویرایش نشدهٔ هر نوشته، آن را به‎دست ویراستار سپرد تا آن را هم‎خوان با شیوهٔ ویرایش کتاب، ویرایش کند. برای مثال، اگر شیوهٔ خط در ویرایش کتابی، دربارهٔ «‌ها»‎ی جمع، جدانویسی آن بوده است و ویراستار، «‌ها»‎ی جمع را در همهٔ کتاب جدا کرده باشد، «‌ها»‎ی جمع باید در عنوان روی جلد، سخن ناشر، یادداشت مترجم و... نیز جدا شود.

شیوهٔ نوشتن ساژه‌های تخصصی

مثال ۱: از بورد سوکت‎‌ها برای اتصال و ارتباط ولتاژهای... و سیگنال‌های کنترل با کابینت استفاده شده است. از این بورد هم‌چنین برای ارتباط گذرگاه دوطرفه‎ی اطلاعات، گذرگاه آدرس و گذرگاه کنترل، به‎منظور تبادل اطلاعات با کامپیو‌تر Z ۸۰ F استفاده می‌شود. همه‎ی سیگنال‌های مورد استفاده در کابینت Z-۷۰ fباید از راه این بورد به Z-۷۰ (f) وصل شوند. هم‌چنین سیگنال‌های خروجی از راه همین بورد به خارج انتقال پیدا می‌کنند. سیگنال‌های ورودی و خروجی کابینت Z-۷۰ (F) در شکل (۵-۱)، و نمای سطح بورد در شکل (۶-۱) نشان داده شده‌ است.
ویراستار عمومی که معمولاً با ساژه‌های تخصصی آشنایی ندارد به چند روش می‌‌تواند شیوهٔ درستِ نوشتن آن‌ها را بیابد و سپس همهٔ آن‌ها را یکسان کند:
 (۱) پرسیدن شیوهٔ درستِ نوشتن آن‌ها از فرد متخصص در آن رشته یا فرد آشنا به آن رشته.
 (۲) یافتن شیوهٔ درست، از شیوهٔ به‎کار رفته‎ی غالب. در این روش ویراستار شیوه‌های گوناگون نوشتن هر ساژهٔ تخصصی در نوشته را یا به‌ذهن می‌سپرد و یا در جایی یادداشت می‌کند، سپس هر یک از شکل‎های نوشتن ساژه‌ها را که بیشتر در متن تکرار شده باشد به‌عنوان شکل درست برمی‎گزیند و شکل ساژه‌های دیگر را نیز مانند شیوهٔ غالب نوشتن ساژه‌های تخصصی می‌کند. مثال شمارهٔ ۲، شکل اصلاح شده‎ی ساژه‎های تخصصی به‎کار رفته در مثال شماره‎ی ۱ را نشان می‌‎دهد.
مثال ۲: از بورد سوکت‎‌ها برای اتصال و ارتباط ولتاژهای... و سیگنال‌های کنترل با کابینت استفاده شده است. از این بورد هم‌چنین برای ارتباط گذرگاه دوطرفه‎ی اطلاعات، گذرگاه آدرس و گذرگاه کنترل، به‎منظور تبادل اطلاعات با کامپیو‌تر Z-۸۰ (F) استفاده می‌شود. همه‎ی سیگنال‌های مورد استفاده در کابینت Z-۷۰ (F) باید از راه این بورد بـه Z-۷۰ (F) وصل شوند. هم‌چنین سیگنال‌های خروجی از راه همین برد به خارج انتقال پیدا می‌کنند. سیگنال‌های ورودی و خروجی کابینت Z-۷۰ (F) در شکل (۵-۱)، و نمای سطح بورد در شکل (۶-۱) نشان داده شده‌ است.
 (۳) در متن‎های ترجمه شده نیز ویراستار می‌‎تواند با نگاه کردن به متن مبدأ (متن زبان اصلی) شیوه‎ی درستِ نوشتن ساژه‎‌ها را بیابد.
به مثال‎های دیگری که درپی می‌‎آید، نگاه کنید:
مثال ۳: از تنظیم‎کننده‎ی ولتاژ می‌‎توان در پُست برق برای کاهش کم و زیاد شدن ولتاژ تغذیه در فیدرهای مجزا یا شینه‎ای که چند فیدر را تغذیه می‌‎کنند استفاده کرد. غالباً برای هر تغذیه‎کننده از تنظیم‎کننده‎ی مجزایی استفاده می‌‎شود، مگر در جاهایی که فیدر‌ها دارای طول یک‌اندازه و بارهای یکسان باشند.
مثال ۴: دفاع هوایی در پدافند غیرعامل دارای ویژگی‎هایی است که آن را با پدافند هوایی در پدافند عامل متفاوت می‌‎سازد.
مثال ۵: هرگاه همه‎ی شرایط پیش‎گفته محقق شود، فرمانده باید از میان عملیات‎های آفندی و عملیات‎های پدافندی، عملیات تهاجمی را برگزیند که به زمان کمتری نیاز داشته باشد.
در مثال‎های ۳ تا ۵، ویراستار باید از میان ساژه‎های «فیدر و تغذیه‎کننده»، «دفاع هوایی و پدافند هوایی» و «عملیات آفندی و عملیات تهاجمی» که دوبه‎دو هم‎معنی هستند، با به‎کار گیری روش‎های پیش‎گفته، از هر دو ساژه یکی را انتخاب کند و در سرتاسر متن تنها‌‌ همان ساژه را به‎کار ببرد.
ساژه‌هایی که درپی آمده، صورت‌های گوناگون یک ساژهٔ تخصصی در یک متن است:
اسکیزوفرنی/ شیزوفرنی
اکولاموتور/ آکولاموتور/ آکومولاتور
آن‌لاین/ اون لاین
تاکوژنراتور/ تاخوژنراتور
سای‎کولوژی/ پسی‎کولوژی
 فورس‎ماجور/ فورس‎ماژور
هوخستره/ هوخستر/ هوخشره

ویرایش زبانی (نگارشی/ بیانی) چیست؟

مثال۱: در کلمهٔ «عملیات‌ها» جدا کردن یا چسباندن «‌ها»‎ی جمع، کاری صوری، و بررسی درستی یا نادرستی جمع بستن این اسم جمع از نظر قواعد زبان فارسی (گذاشتن یا نگذاشتن «‌ها»‎ی جمع پس از آن)، کاری زبانی است.
مثال۲: در عبارت «به‌مورد اجرا گذاشتن»، اگر این عبارت در نقل قول به‌کار رفته باشد، تعیین این‌که حرف «به» در آن چسبیده یا جدا (به‌صورت «به‌مورد» یا «بمورد») نوشته شود، کاری صوری است، و اگر در نقل قول مستقیم به‌کار نرفته باشد، تبدیل شیوهٔ بیان آن به‌صورت «اجرا کردن»، کاری زبانی است.
مثال۳: در جملهٔ «از سه جا دیروز خودرو آقای اسماعیلی با خودروهای دیگر تصادم کرد»، تعیین این‌که «خودرو» به‌صورت «خودرو» یا «خودروی» نوشته شود، کاری صوری است، ولی تغییر چینش و شیوهٔ بیان جمله به‌گونه‌ای که با قواعد زبان فارسی معیار هم‌خوان شود (یعنی به‌صورت «خودروی آقای اسماعیلی دیروز از سه جا با خودروهای دیگر تصادم کرد»)، کاری زبانی است.

قواعد حذف فعل

مثال برای حذف بدون قرینه
مثال ۱: برادران...! در صورتی که خدا کار‌ها را این طور آسان کرده، چرا خودتان را... نمی‌رهانید. (دِه‌خدا، مقالات، ص ۴)
مثال ۲: اکنون ساعت از نیمه‌شب گذشته و همگی در خوابند.
۲ـ حذف جزء دوم فعل مرکب
 (۱) هرگاه در یک جمله، جزء دوم دو فعل مرکب یکی باشد، جزء دوم فعل نخست را می‌توان حذف کرد:
مثال ۱: همهٔ شما باید آمادگی خود را حفظ و از دست‌آوردهای پیشینیان نگهداری کنید.
مثال ۲: همگی بی‌هوش و از خود بی‌خود شدند.
 (۱. ۱) گاهی نیز حذف در فعل دوم صورت می‌گیرد:
مثال: آروز‌ها در دل داشت و سودا‌ها در سر.
 (۲) اگر جزء دوم دو فعل یکی نباشد، نمی‌توان جزء دوم فعل اول را حذف کرد:
ننویسید: وی را به شرق کشور تبعید و در خانه‌اش زیر نظر گرفتند.
بنویسید: وی را به شرق کشور تبعید کردند و در خانه‌اش زیر نظر گرفتند.
 (۳) هرگاه جزء دوم دو فعل یکی باشد، ولی یکی فعل کمکی و دیگری فعل اصلی باشد، نمی‌توان جزء دوم فعل نخست را حذف کرد:
ننویسید: در صورتی‌که ولتاژ، اندازه، ولی ساختار الکتریکی دستگاه اشکال داشته باشد....
بنویسید: در صورتی که ولتاژ اندازه باشد ولی ساختار الکتریکی دستگاه اشکال داشته باشد....
 (۴) هر‌گاه فعل نخست، مرکب، و فعل دوم، ساده و مانند جزء دوم فعل نخست باشد، نمی‌توان جزء دوم فعل نخست را حذف کرد:
مثال ۱:
ننویسید: سرنشینان از عقب‌ قایق، بالا و هر یک به‌سمت جلوی قایق به‌سوی جای خود می‌روند.
بنویسید: سرنشینان از عقب‌ قایق بالا رفته و هر یک به‌سمت جلوی قایق به‌سوی جای خود می‌روند.
 (فعل «رفته» در اصل «می‌روند» بوده که برای پرهیز از تکرار به‌صورت وجه وصفی نوشته شده است.)
مثال ۲:
ننویسید: هنگامی که سطح آب پایین، ناخدا به بالای عرشهٔ کشتی رفت.
بنویسید: هنگامی که سطح آب پایین رفت، ناخدا به بالای عرشهٔ کشتی رفت.
 (یا: پس از پایین رفتن سطح آب، ناخدا به بالای عرشهٔ کشتی رفت.)
 (۵) هرگاه دو فعل مرکب همانند در یک جمله‌ باشند، حذف جزء دوم فعل نخست به‎تنهایی جایز نیست و باید فعل نخست را به‌طور کامل حذف کرد:
ننویسید: گروه‌های تندرو به مبارزه متوسل و گروه‌های محافظه‌کار به کار تبلیغی متوسل شدند.
بنویسید: گروه‌های تندرو به مبارزه، و گروه‌های محافظه‌کار به کار تبلیغی متوسل شدند.
 (۶) هرگاه فاصلهٔ میان فعل مرکب نخست و دوم در جمله زیاد باشد، هر دو فعل را بدون حذف می‌آوریم:
ننویسید: واحدهای مهندسی قایق‌های جای‌گزین را آماده و پیش از رسیدن نیروهای پشتیبان و آغاز مرحلهٔ بعدی عملیات، آن‌ها را دسته‌بندی و شماره‌گذاری می‌کنند.
بنویسید: واحدهای مهندسی قایق‌های جای‌گزین را آماده کرده و پیش از رسیدن نیروهای پشتیبان و آغاز مرحلهٔ بعدی عملیات، آن‌ها را دسته‌بندی و شماره‌گذاری می‌کنند.
 (۷) هرگاه جملهٔ اصلی از چند جملهٔ کوچکِ به هم عطف شده تشکیل شده باشد که جزء دوم فعل مرکب همهٔ آن‌ها یکی باشد، بسته به زیبایی جمله، یک یا دو فعل مرکب را به‌طور کامل می‌آوریم و از حذف جزء دوم همهٔ افعال جمله‎ی اصلی خودداری می‌کنیم:
ننویسید: نیروی اجرای پدافند از شهر باید نخست شهر را شناسایی، و طرح کاربرد مختصات کلی آن را آماده و پایگاه‌های مناسب را در مناطق حساس و مهم پیش‌بینی، و در مواقع اضطراری از نیروهای متحرک برای رسیدن به محل حادثه استفاده و طرح‌های تهیه شده را پیش‌بینی و تمرین کند.
بنویسید: نیروی اجرای پدافند از شهر باید نخست شهر را شناسایی و طرح کاربرد مختصات کلی آن را آماده کند و پایگاه‌های مناسب را در مناطق حساس و مهم پیش‌بینی، و در مواقع اضطراری از نیروهای متحرک برای رسیدن به محل حادثه استفاده کرده و طرح‌های تهیه شده را پیش‌بینی و تمرین کند.
 (۸) هرگاه از دو فعل مرکب جمله، یکی مثبت و دیگری منفی باشد، حذف به‌قرینه‎ی جزء دوم فعل نخست جایز نیست:
ننویسید: بارهای منفی را وارد معادلات، و با بردار P کار نمی‌کنیم.
بنویسید: بارهای منفی را وارد معادلات کرده و با بردار P کار نمی‌کنیم. (کرده به‎جای می‌‎کنیم آمده است.)
 (۹) اگر دو فعل مرکب همسان در میان جمله باشند، بسته به زیبایی و فصاحت جمله می‌توانیم هر یک از آن دو را حذف به‌قرینه کنیم:
ننویسید: اگر فردی هم دانش‎آموز پسر داشته باشد و هم دانش‎آموز دختر داشته باشد، تنها می‌‎تواند یکی از آن‌ها را در این اردو شرکت دهد.
بنویسید: اگر فردی هم دانش‌آموز پسر و هم دانش‌آموز دختر داشته باشد، تنها می‌تواند یکی از آن‌ها را در این اردو شرکت دهد.
یا:
اگر فردی هم دانش‌آموز پسر داشته باشد و هم دانش‌آموز دختر، تنها می‌تواند یکی از آن‌ها را در این اردو شرکت دهد.
 (۱۰) هرگاه جزء نخست فعلی، پیش‌ساژه یا پس‌ساژه داشته باشد، جزء دوم آن را حذف نمی‌‎کنیم:
ننویسید: نیروی عبور از رودخانه باید به دشمن حملهٔ غافل‌گیرانه و او را از رودخانه جدا کند. (جزء نخست فعل، پس‌ساژه -‌غافل‌گیرانه‌- دارد.)
بنویسید: نیروی عبور از رودخانه باید به دشمن حملهٔ غافل‌گیرانه کند و او را از رودخانه جدا نماید.

همخوانی فعل‌های جمله با هم و با اجزای دیگر

مثال ۱:
ننویسید: هر چه را پرسیده‌ایم پاسخ گرفتیم.
بنویسید: هر چه را پرسیده‌ایم پاسخ گرفته‌ایم.
مثال ۲:
ننویسید: در سپتامبر سال ۲۰۰۴ گزارش شد که بسیاری از سازمان‎های دولتی خارجی موجود در عراق در حال آماده شدن برای خروج از عراق بودند.
بنویسید: در سپتامبر سال ۲۰۰۴ گزارش شد که بسیاری از سازمان‎های دولتی خارجی موجود در عراق در حال آماده شدن برای خروج از عراق هستند.
 (۲) هم‌چنین صیغه‎ی صرفی فعل باید -‌ازنظر زمان و شخص‌- با اجزای دیگر جمله‌ هم‌خوانی داشته باشد:
مثال ۱:
ننویسید: استبداد، خفقان، ظلم، دین ستیزی دولتی، و اسلام خواهی توده‌ها از عوامل اصلی شکل‌گیری انقلاب اسلامی در دههٔ پنجاه است.
فعل «است» با «دههٔ پنجاه» که گذشته است، هم‌خوانی ندارد. پس:
بنویسید: استبداد، خفقان، ظلم، دین‌ستیزی دولتی، و اسلام خواهی توده‌ها از عوامل اصلی شکل‌گیری انقلاب اسلامی در دههٔ پنجاه بود.
مثال ۲:
ننویسید: رمز پیشرفت علی در زندگی این بوده که نباید تنها برای زنده ماندن و رفع نیازهای جسمی تلاش کنم.
فعل «تلاش کنم» با «رمز پیشرفت علی» هم‌خوانی ندارد و از آن‌جا که آن‎چه بیان شده (نباید تن‌ها... تلاش کنم) نقل مستقیم سخن علی نیست، باید آن را به‎شکل زیرنوشت:
بنویسید: رمز پیشرفت علی در زندگی این بوده که نباید تنها برای زنده ماندن و رفع نیازهای جسمی تلاش کرد.

وجه وصفی فعل

چنان‎چه در مثال‌های پیش‌آمد، وصف ممکن است تنها یک یا دو کلمه باشد، ولی گاهی برای وصف فاعل، مفعول یا فعل به چند کلمه که یک عبارت را تشکیل می‌دهند نیاز است، که در این صورت به آن «عبارت وصفی» می‌گوییم. پس عبارت وصفی عبارتی است (در نقش قید یا صفت) که برای وصف ساژه‌ای دیگر (از جمله فعل، فاعل و مفعول) به‌کار می‌رود:
مثال ۱: همایون هنوز از راه نرسیده، شروع به داد و فریاد کرد.
در این‌جا عبارت «هنوز از راه نرسیده» چه‌گونگی حالت فاعل (همایون) را بیان می‌کند.
مثال ۲: علی مردی را دید از روی درخت افتاده، از درد به‌خود می‌پیچید.
در این‌جا عبارت «از روی درخت افتاده» چه‌گونگی حالت مفعول (مرد) را بیان می‌کند.
مثال ۳: دست و پا شکسته، کلماتی بر زبان می‌‎آورد که مفهوم نبود.
در این‌جا عبارت «دست و پا شکسته» چه‌گونگی حالت فعل (بر زبان می‌‎آورد) را بیان می‌کند.
آوردن واو عطف بین عبارت وصفی و اجزای دیگر جمله، مانند آوردن واو عطف بین صفت و اجزای دیگر جمله غلط است؛ هم‌چنان‌که نمی‌توان گفت یا نوشت:
 «مرد قوی و سنگ را از زمین برداشت» یا «مرد سنگ سنگین و را را از زمین برداشت»، و یا «مرد سنگ را به‌سختی و از زمین برداشت».
اما ساختار دستوری دیگری مانند عبارت وصفی وجود دارد که آن را «وجه وصفی» فعل می‌نامیم؛ به مثال‌هایی که درپی آمده نگاه کنید:
مثال ۱: من نگویم که مرا از قفس آزاد کنید      قفسم برده به باقی و دلم شاد کنید.
 (محمدتقی بهار)
صورت نثر مصرع دوم چنین است: قفسم را به باقی برده و دلم را شاد کنید.
مثال ۲: دریچهٔ سمت چپ را باز کنید، سپس دو پیچ‌ رو‌به‌روی هم را باز کرده و در صورت آزاد شدن صفحهٔ محافظ، پیچ‌های زیر صفحه را باز کنید.
در دو مثال پیش، بنا به علت‌هایی، از جمله ضرورت شعری یا برای پرهیز از تکرار یک صیغهٔ صرفی فعل و تنوع دادن به آن، فعل جمله به‌صورت «وجه وصفی» (برده، باز کرده) آمده است. وجه وصفی (یا فعل وصفی) وجهی از وجوه چهارگانهٔ فعل است که زمان و شخص ندارد و زمان و شخص آن با زمان و شخص فعل یا افعال پس از آن مشخص می‌شود. این وجه از فعل، از آن جهت که مانند صفت مفعولیِ ساخته شده از فعل است، وجه وصفی نام گرفته است.
ساختار «وجه وصفی» با ساختار «عبارت وصفی» متفاوت است، زیرا جمله‌ای که در آن وجه وصفی فعل به‌جای وجه اخباری فعل به‎کار رفته (مانند «قفسم برده به جایی» و «دو پیچ روبه‎روی هم را باز کرده») برای وصف هیچ یک از اجزای جمله (فعل، فاعل، مفعول) نیامده، بلکه خود، جمله‌ای مستقل است که بخشی از جملهٔ اصلی بزرگ‌تر را تشکیل می‌دهد و می‌‎تواند با واو عطف به بخش‌های دیگر جمله ربط داده شود. به‎زبان دیگر، از آن‌جا که وجه وصفی یکی از وجوه چهارگانه‎ی فعل است و می‌‎توان پس از هر یک از وجوه فعل واو عطف آورد، پس از وجه وصفی فعل نیز می‌‎توان واو عطف آورد، چنان‎که که در جمله‎های «برو و از او تشکر کن»، «شاید برود و از او تشکر کند» و «معلمِ خود را به خانه دعوت کرد و از او تشکر کرد»، آوردن واو عطف پس از فعل درست است.
اما صاحب‌نظران و دستورنویسان فرقی میان «عبارت وصفی» و «وجه وصفی» نگذاشته و در نتیجه به‎کار بردن واو عطف پس از وجه وصفی را نیز غلط می‌دانند؛ یعنی از نظر آن‌ها، در همین جمله، گذاشتن واو عطف پس از فعل «نگذاشته» غلط است و به‎جای آن می‌‎توان ویرگول (،) گذاشت. اما باید توجه داشت که آوردن واو تنها پس از عبارت وصفی غلط است، نه پس از وجه وصفی.
2ـ کاربرد وجه وصفی
هنگامی که بتوان وجه اصلی (اخباری، التزامی یا امری) فعل را به‌کار برد، وجه وصفی را به‌کار نمی‌بریم؛ زیرا وجه وصفی تنها بنابه ضرورت و برای پرهیز از تکرار یک صیغهٔ صرفی از یک فعل به‌کار می‌رود، همان‌گونه که در مثال‌های بعد آمده است:
مثال ۱: از هر یک از دو ماده ۲۰۰ گرم بردارید. نخست آن‌ها را در یک لیتر آب مخلوط کنید، سپس آن‌ها را خشک کرده و بر پارچه‌ای تیره و خشک در زیر آفتاب پهن کنید. («کرده» به‌جای «کنید» و برای پرهیز از تکرار آن آمده است.)
مثال ۲: دست‎‌ها را بالا ببرید، بر روی سینهٔ پا بایستید، نفس را در سینه حبس کرده و پس از سی‌ثانیه آن را‌‌ رها کنید. («کرده» به‌جای «کنید» و برای پرهیز از تکرار آن آمده است.)
مثال ۳: دستگاه را به روی سکوی شمارهٔ ۱ ببرید، حرارت آن را تا ۱۲۰ درجهٔ سانتی‌گراد بالا برده و در همین حال آن را به روی سکوی شمارهٔ ۲ ببرید. («برده» به‌جای «ببرید» و برای پرهیز از تکرار آن آمده است.)
مثال ۴: نیروی پدافند از شهر باید نخست شهر را شناسایی و طرح کاربرد مختصات کلی آن را از پیش آماده کند و پایگاه‌های مناسب را در مناطق حساس پیش‌بینی کرده و در مواقع اضطراری از نیروهای متحرک برای رسیدن به محل استفاده نماید و طرح‌های تهیه شده را از پیش تمرین کند. («کرده» به‌جای «کند» و برای پرهیز از تکرار آن آمده است).
بنابر آن‌چه گفته شد، به‌کار بردن وجه وصفی فعل به‌جای وجه اصلی آن – آن‌گونه که در برخی کتاب‌های دستورآمده- درست نیست:
ننویسید: احمد به خانه رفته، ناهار خورد.
بنویسید: احمد به خانه رفت و ناهار خورد.
ننویسید: شاید احمد به خانه رفته، ناهار بخورد.
بنویسید: شاید احمد به خانه برود و ناهار بخورد.
ننویسید: احمد به خانه رفته، ناهار می‌خورد.
بنویسید: احمد به خانه می‌رود و ناهار می‌خورد.
ننویسید: احمد به خانه رفته، ناهار خواهد خورد.
بنویسید: احمد به خانه خواهد رفت و ناهار خواهد خورد.
زیرا فعل‌های «رفت و خورد»، «برود و بخورد»، «می‌رود و می‌خورد» و «خواهد رفت و خواهد خورد» هرچند دوبه‌دو دارای یک صیغهٔ صرفی هستند، ولی یک فعل نیستند.

فعل لازم و متعدی

ننویسید: گروه‌های مبارز فلسطینی هرگونه مذاکره را مشروط به فرمان توقف عملیات‌های تروریستی رژیم اشغالگر دانستند.
بنویسید: گروه‌های مبارز فلسطینی هرگونه مذاکره را مشروط به فرمان متوقف ساختن عملیات‌های تروریستی رژیم اشغالگر دانستند.
 «توقف» به‌معنی از حرکت ایستادن است؛ بنابراین، در جملهٔ نخست، «فرمان توقف عملیات‌های تروریستی» معنی درستی ندارد، زیرا هیچ عملیاتی خود از حرکت نمی‌ایستد، بلکه باید کسی آن را متوقف کند. پس «توقف عملیات‌های تروریستی» نادرست، و «فرمان متوقف ساختن عملیات‌های تروریستی» درست است.

فعل و مصدر مناسب

مثال ۲:
ننویسید: اسلام، احترام و ارزش گذاشتن به زن را لازم شمرده است.
بنویسید: اسلام، احترام گذاشتن و ارزش دادن به زن را لازم شمرده است.
مثال ۳:
ننویسید: سربازان آموزش‌های لازم را طی کرده‌اند.
بنویسید: سربازان آموزش‌های لازم را دیده‌اند.
مثال ۴:
نویسید: توطئه را در هم بشکنید.
بنویسید: توطئه را خنثی کنید.
مثال ۵:
ننویسید: جنگ از روز به ماه و از ماه به سال مبدل شد.
بنویسید: جنگ از روز به ماه و از ماه به سال کشید.
مثال ۶:
ننویسید: بیداری مسلمانان را فرا گرفته است.
بنویسید: مسلمانان در همه جا بیدار شده‌اند.
مثال ۷:
ننویسید: از سمع و نظر گرامی‎تان گذشت.
بنویسید: از نظر گرامی‎تان گذشت و به سمعتان رسید.
مثال ۸:
ننویسید: ملاحظه بفرمایید به ادامهٔ مسابقهٔ فوتبال.
بنویسید: به ادامهٔ مسابقهٔ فوتبال توجه فرمایید.
 [۱]. نویسنده، برای نوشتن داشته­های زیر این عنوان، از کتاب «نگارش و ویرایش» استاد سمیعی (۴: ص ۱۶۱) بهره برده است.

شیوهٔ ویرایش نقل قول‌ها

مثال ۱: وی معتقد است که: «به‌کارگیری سلاح‌های غیرمتعارف یکی از عوامل بازدارندگی است» (۳۰: ص۱۵) و به همین علت نیز...
مثال ۲:... با فراز و نشیب‎های فراوان، تاریخ این سرزمین را نگاشتند. به‌بیان محققی بزرگ: «تاریخ تقریباً سه هزار ساله‎ی ایران، در همین مدت که آریا‌ها آن را سرزمین خاص خویش کرده‌اند، این سرزمین را در تحمل دشواری‌های ناشی از سرنوشت، به صخره‌ای عظیم همانند می‌سازد که در گذرگاه سیلی درازآهنگ و پیچان و زمین‌کن افتاده باشد و هرچند شدت و فشار امواج این سیل، به‌تدریج از هر سو کناره‌های این صخره را می‌فرساید، باز، سیل را از سر می‌گذراند و با کناره‌هایی که دندانه دندانه شده است، هم‎چنان در سر جای خویش و در میان بستر آکنده از موج و کف و سنگ و ریگ باقی می‌ماند و به‌قدر خویش در حرکت و شتاب سیل که به‎ندرت مدتی کوتاه قطع می‌شود، تعادل به‌وجود می‌آورد.» (۳۱: ص ۹۸)
 (۲) هرگاه نقل قول‌ها عین گفته یا نوشتهٔ کسی نباشند (برای نمونه در خاطره‌نویسی یا در داستان‌ها و رمان‌ها) یا هنگامی که منبع آن‌ها نوشته نشده باشد، در نشانهٔ «...» گذاشته نمی‌شوند، ولی پس از فعل نقل قول دونقطه می‌گذاریم.
مثال: علی دستش را روی سرش گذاشته بود و فریاد می‌زد: چرا هیچ کس نیست که بفهمد من چه می‌-گویم؟
 (۳) پس از جمله‌هایی مانند جمله‌های زیر، نقل‌قول‌ها را درون بند جدا می‌نویسیم:
وی می‌نویسد:
در کتاب... آمده است:
خداوند در قرآن کریم فرموده است:
امام صادق درباره‌ی... می‌فرماید:
 (۴) ساژهٔ ارجاع نقل قول‌ها (شماره‎ی ردیف مشخصات منبع و شمارهٔ صفحه) بیرون از نشانه‎ی نقل‌قول گذاشته می‌شود. (مانند مثال‌ بعد)
 (۵) شیوهٔ املای نقل‌قول‌ها را با املای خود منطبق می‌کنیم.
 (۶) نشانه‌های سجاوندی را با توجه به مفهوم مورد نظر صاحب گفته (صاحب قول) به نقل ‌قول می‌افزاییم.
 (۷) ساختار و سبک جمله (جمله بندی) را به‌هیچ‌رو تغییر نمی‌دهیم، حتی اگر ساختار آن نادرست باشد.
 (۸) در صورتی که نقل‌قول نیاز به ‌اصلاح ضروری داشته باشد، تنها می‌توانیم تغییرات زیر را در آن ایجاد کنیم:
 (۸. ۱) اگر غلط حروف‎چینی یا املایی داشته باشد، آن را درست می‌کنیم.
 (۸. ۲) اگر جمله به افزودن حرف، کلمه یا کلمه‌هایی نیاز داشته باشد، آن‌ها را درون نشانهٔ قلاب ([]) به جمله اضافه می‌کنیم.
مثال: «... نیرو‌ها [ی برگشته از عملیات] پس از دو شبانه روز بی‌خوابی، هریک سر به زمین گذاشتند و پیش از خوردن غذا، با خاطرهٔ تلخ جدایی از دوستانی که دو شب پیش در کنارشان بودند، بر زمین سرد خوابیدند...» (۳۲: ص ۸۰)
آگاهی: هنگامی ‌که پدیدآورنده، گفته یا نوشته‌ای را نقل به‌مضمون می‌کند؛ یعنی عین منظور -‌نه جمله‌ی‌- گوینده یا نویسنده را در غالب جمله‌های خودساخته بیان می‌کند، می‌تواند تغییراتی در شیوهٔ بیان جمله‌ها ایجاد کند، به‌شرط آن‌که در منظور گوینده یا نویسنده تغییری ایجاد نکند.

شیوهٔ نوشتن ساژه‌های متمایز و برجسته

 (۱) جمله یا جمله‌هایی مهم که در نشریه‌ها از متن جدا شده، و در قسمتی جدا از صفحه نوشته می‌شوند.
 (۲) آگاهی‎‌ها، تذکر‌ها و دانستنی‎های بسیار مهم که معمولاً درپی واژه‎هایی مانند «آگاهی»، «توجه»، «نکته»، «ملاحظه»، «اخطار» و مانند این‌ها می‌‎آیند.
 (۳) قواعد کلی و فراگیر که در سرتاسر یک مبحث کاربرد دارند.
 (۴) عنوان کتاب‌ها، مقاله‌ها و نشریه‌ها در هنگام نوشتن منابع و مآخذ نوشته‎‌ها، در برخی شیوه‎نامه‎‌ها.
 (۵) ساژه‎های دارای تأکید.
ویراستار برای برجسته‌کردن این ساژه‌ها، فونت آن‌ها را «سیاه» می‌کند.
آگاهی: برابر شیوه‌های کتاب «شیوه‌نامهٔ آماده‌سازی و صفحه‌آرایی کتاب»، فونت متن کتاب‌هاب قطع وزیری و رقعی «بی‌لوتوس ۱۳» و فونت ساژه‌های برجسته (سیاه) «بی‌لوتوس ۱۲ سیاه» است.
مثال ۱: برگزیدن ساژه‎های پذیرفتنی و رایج در زبان فارسی معیار، به‎جای ساژه‎ی غیرفارسی، یکی از کارهای مهم ویراستار زبانی است. (برای تأکید بر ساژه‎های «پذیرفتنی و رایج».)
مثال ۲: در نوشتن واژه‌های مرکب، اصل بر جدانویسی آن‌هاست و قاعدهٔ کلی، چسبیده‌نویسی واژه‌های مرکب «دوهجایی» و جدانویسی واژه‌های مرکب «چندهجایی» با رعایت برخی استثنا‌ها است. (برای نشان دادن قاعده‎ی کلی درباره‎ی واژه‎های مرکب.)
۲ـ نشان دادن ساژه‎های متمایز
 «ساژه‌های متمایز» به ساژه‌هایی گفته می‌شود که با نشانهٔ گیومه پایین («») از ساژه‎های دیگر جدا شده باشد. متمایزسازی با هدف‎های زیر انجام می‌‎شود:
 (۱) جدا کردن ساژه‌ای از ساژه‎های دیگر برای در هم نیامیختن آن با واژه‎های پس و پیش خود.
مثال: رویکرد «نامعین و دو وجهی گذاشتن» املای واژه‌ها (برای مثال نام‌برده/ نامبرده) در سرتاسر این کتاب نیز نمایان است. (اگر این ساژه با گیومه از ساژه‌های پس و پیش از خود جدا نشود، ممکن است «رویکرد نامعین» و «دووجهی گذاشتن املای واژه‌ها» از آن برداشت شود.
 (۲) نشان دادن آغاز و پایان ساژه.
 (۳) نشان دادن اهمیت ساژه (البته اهمیتی که به‌اندازه‎ی اهمیت ساژه‎های برجسته نباشد).
درجهٔ اهمیت و برجستگی این ساژه‌ها از ساژه‌های برجسته کمتر است، به‎گونه‌ای که تنها باید در ساژه‌های دیگر گُم نشوند و نیازی نیست که با نگاه نخست به صفحه، دیده شوند. تشخیص این ساژه‌ها نیز پس از پدیدآورنده، برعهدهٔ ویراستار است، ولی یکی از ویژگی‌های آن‌ها این است که معمولاً نیازمند آوردن پاورقی معادل هستند.
آگاهی: این ساژه‌ها در هر فصل، تنها بار نخست باید متمایز شوند و در بارهای بعد نیازی نیست که آن‌ها را در گیومه پایین گذاشت.
ساژه‌هایی که درپی می‌‎آیند، نمونه‌هایی از ساژه‌هایی هستند که معمولاً متمایز نوشته می‌‎شوند:
 (۱) ساژه‎هایی که باید از ساژه‎‎های دیگر جدا شوند.
 (۲) برخی نام‌های خاص (نام‎های کسان).
 (۳) عنوان برخی پست‌ها و شغل‌های مهم لشکری و کشوری.
 (۴) عنوان برخی دوره‌های تاریخی، زمین‌شناسی و....
 (۵) نام برخی کیش‌ها، آیین‌ها، مکتب‌ها و....
 (۶) برخی لقب‌ها و عنوان‌های اجتماعی، اشرافی و....
 (۷) نام زبان‌های ناآشنا.
 (۸) نام کتاب‌ها، مقاله‌ها، نشریه‌ها، آیین‌نامه‌ها و....
 (۹) نام مکان‌های ناآشنا.
 (۱۰) نام اقوام و نژادهای ناآشنا.
 (۱۱) نام سلسله‌ها، حکومت‌ها و دولت‌های ناآشنا.
 (۱۲) نام برخی تشکل‌ها، سازمان‌ها، احزاب، مؤسسه‌ها، انجمن‌ها، اتحادیه‌ها، ائتلاف‌ها و....
 (۱۳) نام برخی پیمان‌ها، قرارداد‌ها و....
 (۱۴) برخی اصطلاح‎‌ها.
 (۱۵) برخی مفاهیم ویژه.
 (۱۶) برخی شعار‌ها، سیاست‌ها، راهبرد‌ها، دکترین‎‌ها و....
 (۱۷) ساژه‎هایی که دارای کوتاه‎نوشته هستند.
 (۱۸) برخی دستور‌ها.
در مثال‎هایی که درپی آمده، برخی از ساژه‎های پیش‎گفته (برای بار نخست) به‎صورت متمایز نوشته شده‎اند:
مثال ۱: عبارت «عدم استفاده» نادرست است، زیرا به‌معنی «نبودن استفاده» است، نه به‎معنی «استفاده نکردن». (نمونه برای ساژه‎هایی که باید از واژه‎های دیگر جمله جدا شوند.)
مثال ۲: در این جدول، برخی پسوند‌ها (مانند «آ» و «ی») چندین‎بار در کاربردهای گوناگون آمده‎اند. (نمونه برای ساژه‎هایی که باید از ساژه‎های دیگر -در این‎جا از حرف واو - جدا شوند.)
مثال ۳: او در کتاب «فراسوی مرز‌ها»‎ی خود می‌نویسد... (نمونه برای نام کتاب)
مثال ۴: جراحان برای انجام عمل جراحی اصطلاح «دست شستن» را به‌کار می‌برند. (نمونه برای اصطلاح)
مثال ۵: تابع توزیع نسبی هدف‎‌ها، f (x، y، z)، معمولاً «قانون خطای شلیک» نامیده می‌‎شود. (نمونه برای مفهوم ویژه)
مثال ۶: او شعار «نه شرقی، نه غربی» را جزو اصول جمهوری اسلامی ‌می‌دانست. (نمونه برای شعار)
مثال ۷: سیاست «تهدید و تطمیع» چاره‌ساز نبود زیرا... (نمونه برای سیاست)
مثال ۸: با نزدیک شدن به «آتاد» (آغاز تاریک‌- روشن دریایی) می‌توان این مرحله را آغاز کرد. (نمونه برای ساژهٔ دارای کوتاه‎نوشته)
مثال ۹: فرمانده دستور «خدمه در جای خود» را می‌‎دهد، سپس اعضای تیم با فرمان «قایق در آب»، قایق‎‌ها را به آب می‌‎اندازند. (نمونه برای دستور)

شیوهٔ نوشتن واحدهای اندازه گیری

شیوهٔ نوشتن واحدهای اندازه‌گیری در نوشته‎های «علمی‌- فنی» و نوشته‎های «غیر علمی‌- فنی» دارای تفاوت‎هایی است که درپی خواهد آمد:
۱ـ واحدهای اندازه‌گیری در نوشته‎های علمی‌- فنی
در نوشته‎های علمی‌- فنی و در فرمول‎‌ها که در آن‌ها عدد‌ها را به‌صورت ریاضی (نه به‌صورت حرفی) می‌نویسیم، باید واحدهای اندازه‌گیری را نیز به‎صورت کوتاه‎نوشته (حروف اختصاری یا نشانه) بنویسیم.
در این نوشته‎‌ها عدد‌ها را به‌زبان فارسی و به‌صورت ریاضی، در سمت چپ؛ و کوتاه‎نوشتهٔ واحدهای را اندازه‌گیری با حروف لاتین، در سمت راست می‌نویسیم:
ْ ۴۵C، ۳۷M، ۱۶۵ KM، ۷ L، ۱۶۰ W، ۶۴ KHZ، ۵KG، ….
مثال ۱:..... اگر در Cْ ۲۵، V ۷/۰= VD و TC برابر mvfc۲-= TC باشد، فرکانس را در Cْ ۰ و Cْ ۲۵ و Cْ ۱۰۰ بیابید.
پاسخ: HZ ۴۲۸۱، HZ ۴۶۱۱، HZ ۵۴۵۱
مثال ۲: اگر هدف، محاسبه‎ی ولتاژ خط و توان سه‎فاز کل باشد، ‌ می‌‎توان ولتاژ KV ۳۴۵ و توان MWA۹۰۰ را به‎عنوان مقادیر مبنا انتخاب کرد. برای نمونه در مثال پیش جریان مبنای KA ۵ به‎دست می‌‎آید، ولی تحلیلگران بی‎تجربه در صورت استفاده از مقادیر KV ۳۴۵ و MWA ۹۰۰ به‌غلط جریان مبنای....... را به‌دست خواهند آورد.
۲ـ واحدهای اندازه‌گیری در نوشته‎های غیر علمی - فنی
در نوشته‎هایی که علمی‌- فنی نیستند (مانند نوشته‎های ادبی، مذهبی، سیاسی و...) عدد‌ها را برابر شیوهٔ نوشتن عدد‌ها می‌نویسیم، و واحدهای اندازه‌گیری را نیز به‌صورت فارسی در سمت چپ عدد‌ها می‌آوریم:
آگاهی: شیوه‎ی نوشتن عدد‌ها در همین فصل آمده است.
مثال ۱: ۳۵ کیلومتر، سه ولت، ۲۵ ولت، ده درجهٔ سانتی‌گراد، ۴۲ سانتی‌م‌تر، یازده کیلوگرم و …
مثال ۲: آن‌ها پس از ۷۳ کیلومتر پیاده‌روی در سرمای ۲۵ درجه زیر صفر، در حالی که هرکدام یک کوله پشتی ۳۰ کیلوگرمی به پشت داشتند سرانجام به گردنه رسیدند.

قواعد کوتاه نویسی و خلاصه سازی

ننویسید: وسایلی را که تا کنون در این کار استفاده نشده‌اند، در جایی انبار کنید.
بنویسید: وسایلی را که تا کنون در این کار به‌کار برده نشده‌اند/ به‌کار نرفته‌اند، در جایی انبار کنید.
هرگاه رعایت نکردن قواعد کوتاه نویسی، بر زیبایی ساژه‌ها مؤثر باشد، نیازی به رعایت کردن آن‌ها نیست.
قواعد کوتاه‌نویسی
۱ـ تبدیل جمله به عبارت مصدری
هرگاه بتوان جمله‌ای را با عبارت مصدری بیان کرد، چنین می‌کنیم:
 ننویسید: این‌که امیرالمؤمنین حاضر نیست پیروزی را از راه ظلم به‌دست آورد، واقعیتی است که...
 بنویسید: حاضر نبودن امیرالمومنین به پیروزی از راه ظلم، واقعیتی است که...
 ننویسید: راه‌هایی که می‌توان به‌وسیلهٔ آن‌ها یک شرکت ورشکسته را دوباره راه‌اندازی کرد.
 بنویسید: راه‌های راه‌اندازی دوبارهٔ شرکت‌های ورشکسته.
۲ـ تبدیل جملهٔ وصفی به عبارت کوتاه
هرگاه بتوان جملهٔ وصفی را به عبارتی کوتاه تبدیل کرد، چنین می‌کنیم:
ننویسید: مردی که دارای ظاهری آشفته بود وارد خانه شد.
بنویسید: مردی آشفته ظاهر وارد خانه شد.
ننویسید: از نخستین روزی که با او آشنا شدم، استعداد عجیبی در او یافتم.
بنویسید: از نخستین روز آشنایی با او استعداد عجیبی در او یافتم.
 ننویسید: از حوادث تلخی که در روز‌های اسارت شاهد آن‌ها بود برایمان می‌گفت.
بنویسید: از حوادث تلخ روزهای اسارت برایمان می‌گفت.
۳ـ تبدیل جملهٔ بلند به دو یا چند جمله‎ی کوتاه
هرگاه بتوان جملهٔ بلند را به دو یا چند جملهٔ کوتاه تبدیل کرد، چنین می‌کنیم:
ننویسید: از نخستین برخورد با وی متوجه نیروی عجیبی در او شدم و می‌دانم که به زوایای تاریک وجود من پی برد ولی پیوسته این آگاهی خود را انکار می‌‎کرد و از تنها چیزی که حرف نمی‌زد اسرار پنهان من بود که سال‌ها کسی از آن‌ها خبر نداشت و آگاهی دیگران از آن‌ها مرا رنج می‌داد و دائم به فکر پنهان کردن آن‌ها از دیگران بودم و برای این‌که درپی‌ زندگی راحتی باشم به چیزی جز اینکه این اسرار را پنهان کنم نمی‌اندیشیدم.
بنویسید: از نخستین برخورد با وی متوجه نیروی عجیبی در او شدم. می‌دانم که به زوایای تاریک وجود من پی برده بود، ولی او پیوسته این آگاهی خود را انکار می‌کرد. از تنها چیزی که حرف نمی‌زد اسرار پنهان من بود که سال‌ها کسی از آن‌ها خبر نداشت و آگاهی دیگران از آن‌ها مرا رنج می‌داد. دائم به فکر پنهان کردن آن‌ها از دیگران بودم و برای این‌که درپی زندگی راحتی باشم به چیزی جز پنهان کردن این اسرار نمی‌اندیشیدم.
۴ـ تبدیل فعل و مصدر مرکب بلند به فعل و مصدر مرکب کوتاه یا بسیط
 هرگاه بتوان مصدر مرکب بلندی را به مصدر مرکب کوتاه یا بسیط تبدیل کرد، چنین می‌کنیم.
ننویسید                بنویسید
استقبال به‌عمل آوردن        استقبال کردن
اطلاع حاصل کردن    شنیدن/ فهمیدن/ آگاهی یافتن/ آگاه شدن
به‌خود اختصاص دادن کسب کردن (مانند: مقام یا رتبهٔ نخست را کسب کرد.)
به‌فراموشی سپرده شدن        فراموش شدن
به‌منصهٔ ظهور رساندن        آشکار ساختن/ ظاهر کردن
به‌مورد اجرا گذاشتن        کردن/ اجرا کردن
به‌مورد اجرا قرار دادن        کردن/ اجرا کردن
حضور به‌هم رسانیدن        حاضر شدن
در جریان قرار دادن            اطلاع دادن/ آگاه کردن
مورد استعمال قرار دادن        به‎کار بردن/ استعمال کردن
مورد استفاده قرار دادن        به‎کار بردن/ استفاده کردن
مورد تصویب قراردادن        تصویب کردن
مورد تعقیب قرار دادن        تعقیب کردن
نمونهٔ (۱)
به استحضار می‌رساند این اداره همهٔ کاغذ‌ها را مورد استفاده قرار داده است.
به جای «مورد استفاده قرار داده است» «استفاده کرده است».
نمونهٔ (۲)
با سلام و احترام، به استحضار می‌رساند این اداره بر اساس نظرسنجی مردم، شما را به عنوان کارمند نمونه برگزیده است و مورد ستایش قرار می‌دهد.
به جای «مورد ستایش قرار می‌دهد» «می‌ستاید» یا «ستایش می‌کند».
نمونهٔ (۳)
.... به آگاهی می‌رساند این قانون را هیأت محترم دولت مورد تصویب قرار داده است.
به جای «مورد تصویب قرار داده است» «تصویب کرده است».

نمونهٔ (۴)
به استحضار می‌رساند شرکت یاد شده همهٔ تلاش‌های خود را به منصهٔ ظهور رسانده است ولی...
به جای «منصهٔ ظهور رسانده است» «کرده است»، «نشان داده است» یا «به کار برده است»

۵ـ تبدیل واژهٔ مرکب به واژهٔ بسیط
 (۱) هرگاه بتوان ساژه‌ای مرکب را به ساژه‌ای بسیط تبدیل کرد، باید چنین کرد:
ننویسید                بنویسید
ابتیاع کردن            خریدن
ارسال کردن            فرستادن
برخوردار بودن            داشتن
به‌خود اختصاص دادن    گرفتن (مانند: جایزهٔ نخست را گرفت.)
خریداری کردن            خریدن
قادر بودن                توانستن
مورد ستایش قرار دادن        ستودن
به‌رشتهٔ تحریر درآوردن        نوشتن
به‌عمل آوردن            شدن (مانند: کوشش شد تا...)
به‌عمل آوردن            کردن (مانند: کوشش کرد تا...)
به‌قتل (یا هلاکت) رساندن        کشتن
پشت سر گذاشتن    گذراندن (مانند: امیدوارم روز خوبی را گذرانده باشید.)
امکان‌پذیر                ممکن، شدنی
کشته شدگان            کشته‌ها، کشتگان
زخمی شدگان            زخمی‌ها، زخمیان
(۲) هرگاه با تبدیل مصدر مرکب به ساده، مصدر لازم مانند مصدر متعدی شود، آن را تبدیل نمی‌کنیم:
 ننویسید: تبدیل به جامعه‌ای قدرتمند با مردم و مسئولینی راستگو.
 بنویسید: تبدیل شدن به جامعه‌ای قدرتمند با مردم و مسئولانی راستگو.
(۳) اما اگر صورت مصدر سادهٔ متعدی، معنی مصدر لازم را برساند، تبدیل مصدر مرکب به ساده اشکال ندارد:
 تسلیم (تسلیم شدن) نظام اسلامی دربرابر سلطهٔ بین‌المللی آمریکا.
۶ـ تبدیل اسم به ضمیر
هرگاه اسمی تکرار شود، برای اشاره به آن، ضمیر به‌کار می‌بریم:
ننویسید: دادن سلاح شیمیایی به عراق و مورد تهاجم قرار دادن آن به جرم مصرف سلاح شیمیایی.
بنویسید: دادن سلاح شیمیایی به عراق و تهاجم به آن به جرم مصرف آن‌ها.
۷ـ ادغام واژه‌های هم‌معنی در یک واژه
 هرگاه بتوان واژه‌ها‌ی هم‌معنی را در یک واژه -ترجیحاً در واژهٔ فارسی- ادغام کرد، باید چنین کرد:
 ننویسید: دعوت به تقوا و پرهیزگاری.
بنویسید: دعوت به پرهیزگاری.
ننویسید: عدم دنباله‌ روی از خواهش‌ها و هواهای نفسانی.
بنویسید: پی‌روی نکردن از خواهش‌ نفس.
۸ـ حذف ساژه‌های اضافه یا خنثی
 هرگاه ساژه‌ای اضافه باشد یا بودن و نبودن آن تأثیری بر «مفهوم اصلی» نداشته باشد، باید آن را حذف کرد:
ننویسید: این راهبرد بیان می‌‎دارد که نیروهای نظامی باید آن‎چنان قوی باشند که دشمنان بالقوه را از دنبال کردن تدارک نظامی که به‌امید پیشی گرفتن یا هم‎تراز کردن قدرتشان با نیروی نظامی ما انجام می‌‎دهند منصرف نماید.
بنویسید: این راهبرد بیان می‌‎دارد که نیروهای نظامی باید ‎چنان قوی باشند که دشمنان بالقوه را از دنبال کردن تدارک نظامی به‌امید پیشی گرفتن یا هم‎تراز کردن قدرتشان با نیروی نظامی ما منصرف نماید.
 ننویسید: پاسخ دادن امیرالمومنین به پرسش یک نفر در مورد مسأله‌ای راجع به توحید در وسط میدان جنگ.
 بنویسید: پاسخ امیرالمومنین به پرسش فردی دربارهٔ توحید در میدان جنگ.
 جلسه رأس ساعت هشت صبح، تاریخ دوشنبه ۷/۱۲/۹۱ برگزار می‌گردد.
به جای رأس» ساعت» «ساعت» چون ساعت‌‌ همان معنی را می‌دهد.
و به جای «تاریخ دوشنبه» «دوشنبه».
به پیوست گزارش عملکرد یک ساله این اداره جهت استحضار تقدیم حضور گردد.
در این جمله واژهٔ «حضور» را می‌توان برداشت، بدون اینکه به نامه‌ آسیبی برساند.
نمونهٔ دیگر:
با سلام و احترام
 در پاسخ به نامهٔ شمارهٔ ۲۱۹/ س/ آموزش و پرورش – ۳۱/۲/۸۲ که به شمارهٔ ۱۳۲۰۷-۲۲/۶/۸۲ ثبت دبیرخانه گردیده، به اطلاع می‌رساند رشتهٔ تحصیلی آقای... در دورهٔ کاردانی راهنمای آموزشی، در جدول رشتهٔ مورد نیاز آموزش وپرورش که شمارهٔ ۵۳۵۵۰/۵۱۲- ۱۶/۶/۸۲ از طریق سازمان ابلاغ شده، قید نگردیده، لذا اقدامی در مورد مأموریت نامبرده از طریق این مدیریت مقدور نمی‌باشد. /ش ۲/۶
مدیر آموزش پرورش استان؟؟؟
در نامهٔ قبل واژه‌های «آموزش و پرورش»، جملهٔ ثبت دبیرخانه گردیده» و عبارت «از طریق این مدیریت»، همه اضافه است و نامه را بلند و نفس‌گیر کرده است.
۹ـ حذف تکیه کلام‌ها
هنگامی‌که گوینده‌ای در حال سخن گفتن است، ممکن است به‌صورت عادت و ناخودآگاه یا به هر علت دیگر، کلمه‌ها یا عبارت‌هایی را به‌صورت مکرر بر زبان بیاورد که نیازی به آوردن آن‌ها در گفتار نیست. این کلمه‌ها و عبارت‎‌ها را «تکیه کلام» می‌نامیم.
برخی تکیه کلام‌های رایح عبارتند از: «به‌اصطلاح»، «به‌قول معروف»، «درواقع»، «مثلا» ً و.... برای مثال در جمله‌ی:
درواقع، در حال گذر از دوره‌ای به دورهٔ دیگری هستیم که درواقع نه شناخت درستی از آن داریم و نه برای آن آمادگی داریم، زیرا درواقع دورهٔ پیش را به‌خوبی و به‌طور کامل نگذرانده‌ایم.
شاید حذف این تکیه کلام‌ها از گفتار کار آسانی نباشد، زیرا معمولاً بیان آن‌ها به عادت تبدیل شده است؛ ولی در نوشتار می‌توان آن‌ها را حذف کرد، بی‌آن‌که آسیبی به جمله برسد. برای نمونه، مثال پیش را می‌توان به‌صورتی که درپی می‌آید تغییر داد.
ما در حال گذر از دوره‌ای به دورهٔ دیگری هستیم که نه شناخت درستی از آن داریم و نه برای آن آمادگی داریم، زیرا دورهٔ پیش را به‌خوبی و به‌طور کامل نگذرانده‌ایم.
۱۰ـ حذف حشو قبیح
حشو در زبان فارسی سه گونه است:
 (۱) حشو ملیح: ساژه‎ی زائدی است که سخن را نمکین و زیبا می‌سازد و جزو صنایع ادبی به‌شمار می‌رود.
 (۲) حشو متوسط: آن است که نه به زیبایی جمله بیفزاید و نه از آن بکاهد.
 (۳) حشو قبیح: این حشو بی‌فایده است و باید حذف شود. آن‌چه درپی می‌آید شمار‎ی از حشوهای قبیح است:
ننویسید                بنویسید
اظهار تجاهل            تجاهل
در اوج قله‎ی معرفت        در قله‎ی معرفت/ در اوج معرفت
ای خدایا                ای‎خدا/ خدایا
بازگشت دوباره            بازگشت
پس بنابراین            پس/ بنابراین
پس دراین‌حال            پس/ دراین‎حال
پس در این‌صورت            پس/ در این‎صورت
پس درنتیجه            پس/ درنتیجه
تاکستان انگور            تاکستان
تن‌ها محض                تن‌ها
تهویهٔ هوا            تهویه
حسن خوبی            خوبی/ حسن
درخت مو                مو
دستبند دست            دستبند
روزنامهٔ روزانه            روزنامه
سرمهٔ چشم            سرمه
سوابق گذشته            پیشینه‌ها/ سوابق
فقط اختصاص به            اختصاص به
فقط منحصر به            منحصر به
فینال آخر                فینال
کمدی خنده‌دار            کمدی
مثمرثمر                سودمند/ مثمر
مفید فایده                مفید
نخلستان خرما            نخلستان
هم‌چنین نیز            هم‎چنین
واحد جمع‎آوری‎کننده‎ی اطلاعات    واحدجمع‎کنندهٔ اطلاعات/ واحد جمع‎‎آوری اطلاعات
نمونه‌های دیگر: شب لیله القدر، دیشب گذشته، دوباره بازگشتن، پارسال گذشته، روغن چرب، مفید فایده، رایحهٔ بوی خوش، تخم مرغ کبوتر، عسل شیرین، عروج به بالا، و...
در نامه‌ها و گزارش‌ها اداری هم حشو‌هایی این چنین به چشم می‌خورد:
نمونهٔ ۱: خواهشمند است همچون پارسال گذشته، گزارش سالانه را تا پایان بهمن ماه ارسال دارید.
نمونهٔ ۲: به آگاهی می‌رساند مدخل ورودی ساختمان آموزشی نیاز به کف‌سازی دوباره دارد.
نمونه‌ی۳: از همه مدیران درخواست می‌کنم سیر گردش کار را بر اساس سلسه مراتب انجام دهند.
نمونهٔ ۴: مدیران هر بخش باید نیازهای خود را از قبل پیش‌بینی کنند و به آگاهی... برسانند.
نمونهٔ ۵: خواهشمند است ده عدد تختهٔ وایت‌برد به این دبیرستان اختصاص دهید.
۱۱ـ حذف ساژه‌های تکراری
یکی دیگر از کارهای نگارنده یا ویراستار حذف هر نوع ساژه‎ی تکراری است که تکرار آن از روی عمد و با منظور خاص (برای مثال، برای تاکید) نبوده است. نمونه‌هایی که درپی می‌‎آید، مثال‌هایی از این نوع ساژه‌ها هستند:
مثال ۱:
ننویسید: اعضای این شورا عبارتند از آلمان، فرانسه، انگلستان، ایتالیا، هلند، دانمارک، سوئد، نروژ... و فنلاند می‌‎باشند.
بنویسید: اعضای این شورا عبارتند از آلمان، فرانسه، انگلستان، ایتالیا، هلند، دانمارک، سوئد، نروژ... و فنلاند.
مثال ۲:
ننویسید: سه گونهٔ متفاوت از این درختان در جنوب کشور وجود دارد که این سه‌گونهٔ متفاوت اهمیت فراوانی در باغ‎داری آن منطقه دارند.
بنویسید: سه‌گونهٔ متفاوت از این درختان در جنوب کشور وجود دارد که اهمیت فراوانی در باغ‎داری آن منطقه دارند.
`۱۲ـ حذف مطالب نابجا
هر مطلبی که نیازی به آوردن آن نیاز نباشد، «مطلب نابجا» نامیده می‌شود. ساژه‌هایی که درپی می‌‎آیند، برخی از مصداق-های مطالب نابجایی هستند که باید از نوشته‌ها حذف شوند:
 (۱) توضیح مطالب روشن.
 (۲) تعارف‌ها و ستایش‌های نابجا.
 (۳) نوشته‌های دور از ادب و نزاکت.
 (۴) مطالب تکراری که تکرار آن‌ها ضروری نباشد.
 (۵) حاشیه‌روی‌های غیرضروری.
 (۶) مقدمه‌های غیرضروری که تنها به حجم متن می‌افزاید.
 (۷) مطالبی که در اثبات نظر نویسنده‌ تأثیری نداشته باشد.
 (۸) اظهارنظرهایی که گفتهٔ پدید آورنده‌ دربارهٔ آن‌ها نادرست و بی‎اعتبار باشد.
 (۹) اظهارنظرهای بی‌دلیل و پایه یا سست، و مطالبی که مأخذ آن‌ها بی‌اعتبار است. (@۱: ص ۱۳۲)
خلاصه نویسی
خلاصه نویسی، آن است که نگارنده یا ویراستار در بازنویسی یک مطلب، تنها به اصل کلام و در اصطلاح، به «مغز کلام» بسنده ‌کند. آن‌چه درپی آمده، نمونه‌هایی از خلاصه‌نویسی است:
ساژهٔ خلاصه نشده: پرداختن به زوایای مختلف شخصیتی افراد شاخص، بسته به موقعیت اجتماعی و سیاسی آن‌ها، ممکن است افق‌های متفاوتی را در شناخت آن‌ها ترسیم کند. موقعیت و پایگاه اجتماعی آن‌ها به‌اندازه‌ای است که نیاز به ترسیم افق‌های متفاوت در مورد آن‌ها به‌اندازهٔ کافی احساس می‌شود. یکی از افق‌های حساس و قابل‌توجه برای شناسایی چنین افرادی، بررسی شخصیت آن‌ها از منظر خانواده (همسر و فرزندان) است. معمولاً چنین افرادی که بیش-‌ترین لحظه‌ها و اوقاتشان را خارج از خانه و خانواده سپری کرده‌اند، دارای زوایای پنهانی هستند که کمتر به عرصهٔ عمومیت و همه‌فهمی رسیده است، و گاهی اوقات در صورت عدم توجه، آن زاویهٔ خاص نیز مورد غلفت و اشتباه قرار می‌گیرد.
ساژهٔ خلاصه شده: یکی از ابعاد حساس و قابل‌توجه برای شناسایی افراد تأثیرگذار بر جامعه، بررسی شخصیت آن‌ها از منظر خانوادهٔ آنان است. معمولاً چنین افرادی، با آن‌که بیشترین لحظه‌ها و اوقاتشان را در خارج از خانه سپری کرده‌اند، دارای زوایای شخصیتی پنهانی هستند که کمتر به‌معرض دریافت همگان گذاشته می‌شود و تا هنگامی که این ابعاد از زبان نزدیکان آن‌ها بیان نشود، آشکار نخواهند شد.
ساژهٔ خلاصه نشده: با اعتقاد به این‌که بررسی شخصیت وی از درون خانواده می‌تواند حاوی نکات ظریف و قابل-توجهی باشد که دانستن آن‌ها در تبیین شخصیت او مؤثر است، به این مهم پرداختیم. ورود به عرصهٔ زندگی خصوصی افراد، دارای ملاحظات خاص خود می‌باشد و امکان گفت‌وگو با همسر او هم به‌دست نیامد، اما با همراهی صمیمانه و صادقانهٔ فرزند ارشدش، افق‌های تازه و ناگفته‌ای از شخصیت او برایمان گشوده شد.
ساژهٔ خلاصه شده: با اعتقاد به این‌که بررسی شخصیت وی از درون خانواده می‌تواند حاوی نکات ظریف و قابل-توجهی باشد که دانستن آن‌ها در تبیین شخصیت او مؤثر است، با همراهی صمیمانه و صادقانهٔ فرزند ارشدش، به این مهم پرداختیم تا افق‌های تازه و ناگفته‌ای از شخصیت ایشان برایمان نمایان شود.
$تا اینجا مربوط به کوتاه نویسی بود
واژه‌های دشوار و نا‌آشنا
جمله‌های پایانی این نامه را به دقت بخوانید و به واژه‌های آن توجه کنید:
 پیرو نامه شماره ۵۸۸۶/م تاریخ ۱۴/۱۰/۸۱ در خصوص توجه جدی کمیته‌های محترم امنیتی و سیاستی استانداری‌ها به وضعیت بحرانی منابع مالی صنعت برق، همانگونه که استحضار دارند اجرای به موقع پروژه‌های برق‌رسانی و آب‌رسانی مستلزم تأمین منابع مالی و تحقیق کامل امر منوط به پرداخت به موقع بهای برق و آب مصرفی از سوی مشترکین به شرکت‌های برق منطقه‌ای و آب و فاضلاب می‌باشد و هرگونه تأخیر ناشی از عدم پرداخت شرکت‌ها و مؤسسات بزرگی از قبیل شهرداری‌ها، بنیاد مهاجرین جنگ تحمیلی، شرکت‌های نفت و گاز، صدا و سیما و سایر مشترکین باعث تأخیر در پروژه‌های استانی خواهد شد.
خواهشمند است با توجه به مسائل و مشکلات مطروحه و یا عنایت به خودگردان بودن شرکت‌های برق منطقه‌ایی و آب و فاضلاب، ترتیبی اتخاذ گردد تا استانداری محترم در مواجهه با درخواست‌های مکرر دستگاه‌های فوق‌الذکر مبنی بر استمهال بدهی‌هایشان، آنان را متقاعد و ملزم به پرداخت به موقع قبوض و بدهی ‌های خود نماید
وزیر نیرو
واژه‌های «مواجهه، مطروحه، فوق‌ذکر، استمهال، متقاعد، قبوض و...» نامه را به نثر‌های دشوار قدیمی نزدیک کرده است. امروزه به‌جای این واژه‌ها، برابرهای ساده و آشنایی هستند که می‌تواند ارتباط ما را با مخاطب به راحتی برقرار کند. جمله‌های پایانی این نامه را می‌توان این‌گونه نوشت:
 «خواهشمند است با توجه به مشکلات یاد شده و به خاطر خودگردان بودن شرکت‌های برق منطقه‌ای و آب و فاضلاب، دستور فرمایید استانداران محترم درخواست‌های پی در پی دستگاه‌های دولتی را نپذیرفته، برای پرداخت قبض‌هایشان به آن‌ها مهلت ندهند و آن‌ها وادار به پرداخت بدهی‌های خود نمایند.»
نامه‌هایی با واژه‌هایی از این دست فراوان است. به برخی از این نامه‌ها و واژه‌ها اشاره می‌کنیم و برابر‌های آسان و مناسبشان را می‌آوریم:
•    واصل شدن: پیام تبریک محبت‌آمیز شما واصل شد
بدستمان رسید.
•    عودت می‌گردد: نامهٔ جنابعالی عودت می‌گردد.
برگردانده می‌شود
•    مقرون: ارائهٔ هرگونه آماری در این زمینه، مقرون به واقعیت نخواهد بود.
۱) با واقعیت همراه نخواهد بود.
۲) واقعی نخواهد بود.
•    عاجل: اقدام عاجل به عمل آید.
هرچه زود‌تر اقدام گردد.
•    ایفاد می‌گردد: با سلام، به پیوست، تصویر درخواست خانم.... ایفاد می‌گردد.
تقدیم می‌گردد.
•    اشعار می‌دارد: با توجه به قرارداد واردات گاز از کشور ترکمنستان بدین وسیله اشعار می‌دارد...
به آگاهی می‌رساند...
•    فاقد باشند: کارگرانی که فاقد برگ قرارداد تکمیل شده باشند و...
کارگرانی که قرارداد تکمیل شده نداشته باشند و...
•    مشارالیه:... به محض اخطار کتبی، قسط‌های تعیین شده از حقوق و مزایای مشارالیه کسر خواهد گردید.
نام برده.
•    ابواب جمعی: گواهی می‌شود آقای محمد...... جزء ابواب جمعی رسمی این اداره می‌باشند و...
گواهی می‌شود آقای محمد....... کارمند رسمی این اداره می‌باشد.
•    استهلاک وام مذکور:.... ضمناً به حسابداری آن مدیریت وکالت بلاعزل در استهلاک وام مذور می‌دهم.
در ضمن، برای تسویه حساب وام یاد شده، به آن مدیریت وکالت بلاعزل می‌دهم.
•    مورخ:..... مستدعی است برای صدور تأییدیهٔ آموزشی، تا پایان وقت اداری مورخ ۳/۷/۸۶ مدارک لازم را تحویل دهید.
تاریخ
•    کان لم یکن تلقی می‌گردد: بدیهی است در صورت اقدام به موقع، موضوع کان لم یکن تلقی می‌شود.
فراموش شده / تمام شده
•    معضل فوق مرتفع: در حال حاضر مشکل مربوط به جوی آب در دست بررسی می‌باشد و با کمک آقای مهندس...، پیمانکار شهرداری، معضل فوق مرتفع خواهد شد.
۱ – این مشکل برطرف خواهد شد.
۲ – این مشکل از بین خواهد رفت.
•    متعاقباً:..... این شیوه‌نامه در حال تهیه می‌باشد و متعاقباً ابلاغ خواهد شد.
پس از این/ به زودی/ درآینده
•    کما فی سابق: تا اطلاع ثانوی کما فی سابق کارگران یاد شده با شرکت طوس در ارتباط باشند.
همچون گذشته
•    منعقده:... قرارداد منعقده باید زیر نظر معاونت اداری – مالی باشد.
بسته شده / امضا شده.

شیوهٔ نوشتن عدد‌ها در متن

 (۲. ۱) عددهایی که «و» ربط ندارند (به جز در متن‎های علمی، فنی و ریاضی):
مثال: صفر، یک، دو...، بیست، سی...، صد، ‌دویست...، یک‎هزار، دوهزار...، ده‎هزار، بیست‎هزار...، صدهزار، دویست‎هزار...، یک‎میلیون، دومیلیون...، ده‎میلیون، بیست‎میلیون...، صدمیلیون، دویست‎ میلیون...، نهصدمیلیون، یک‎میلیارد، دومیلیارد....
 (۳. ۱) عددهایی که در آغاز جمله هستند (به جز در متن‎های علمی، فنی و ریاضی):
مثال: چهل‎وسه دانش‎آموز این مدرسه از کسانی هستند که پس از منحل شدن مدرسه‎ی سعدی، از آن‌جا به این مدرسه آمدند.
 (۴. ۱) شماره‎ی قرن‎‌ها به‌صورت حرفی نوشته می‌‎شود:
مثال: قرن یازدهم میلادی، قرن هشتم هجری قمری، قرن بیست‎ویکم.
 (۵. ۱) عددهایی مانند تاریخ و مبلغ در چک‎‌ها، سفته‎‌ها و اسناد رسمی و دولتی -معمولاً در کنار عددهای ریاضی‌- برای جلوگیری از اشتباه، تقلّب و دخل و تصرف.
 (۲) در مواردی که درپی می‌آید، عدد‌ها به‌صورت ریاضی نوشته می‌‎شوند:
 (۱. ۲) عددهایی که «و» ربط دارند. (به‌جز در آغاز جمله):
مثال:            ،... ۶۷۱۹۳۲۸، ۵۶۳۳۴۶، ۷۴۳۹، ۲۳۱، ۲۹
 (۲. ۱. ۱) عددهای «و» دار یک، دو و سه‌ رقمی، در آغاز جمله، حرفی نوشته می‌شوند، و اگر بیش از سه رقم داشته باشند، به‌صورت ریاضی نوشته می‌شوند:
مثال ۱: دویست و سی و نه کبوتر را در یک قفس نگهداری می‌کردند.
مثال۲: ۲۳۴۵ لاستیک به انبار تحویل داده شد.
 (۲. ۲) در نوشته‎های علمی، ‌ فنی، ریاضی، نظامی و متن‎های پُرعدد:
مثال: سال پیروزی انقلاب مشروطیت به حروف ابجد، برابر «عدل مظفر»؛ یعنی بهترتیب، حاصل جمع عددهای ۷۰، ۴، ۳۰، ۴۰، ۹۰۰، ۸۰ و ۲۰۰، و برابر با ۱۳۲۴ ه‍.. ق است.
 (۳. ۲) تاریخ‎های تولد و وفات، و آغاز و پایان حکومت‎‌ها و مانند این‌ها:
مثال: سربه‎داران ۵۲ سال (۷۳۶ تا ۷۸۸ ق) حکومت کردند.
 (۴. ۲) هرنوع شماره، شامل تاریخ تولد، شماره‎ی سوره و آیه، شمارهٔ ملی، ساختمان، تلفن، شناس‌نامه، گذرنامه، بلوک، صفحه، جلد، نقشه، نمودار، جدول، سوره‎، آیه و مانند این‌ها:
مثال: خیابان ۲۳ شرقی، کوچه‎ی ۱۷، بلوک ۱۱، پلاک ۳۱.
 (۵. ۲) عدد‎هایی که با کوتاه‎نوشته (حروف اختصاری) همراهند:
مثال:                 M۲۰۰، kg۷۰، km۱۰۰، cm۴۰ و cc۵۰
 (۶. ۲) در جمله‎هایی که در آن‌ها چند عدد بدون «و» و با «و» هست؛ عدد آغاز جمله را -اگر بدون «و» باشد- حرفی و عددهای دیگر را ریاضی می‌‎نویسیم:
مثال: سه تن از گروه ۳۵ نفره، پس از ۴ روز کوه‎پیمایی و گذشتن از ۶ کوه بزرگ، سرانجام به ۱۱۰ کیلومتری شهر رسیدند.
 (۲. ۶. ۱) در این جمله‌ها اگر عدد آغاز جمله با «و» باشد، آن را ریاضی می‌نویسیم:
مثال: ۲۱ تن از گروه ۳۵ نفره، پس از ۴ روز کوه‎پیمایی و گذشتن از ۶ کوه بزرگ، سرانجام به ۱۱۰ کیلومتری شهر رسیدند.
 (۷. ۲) هنگامی که عدد‌ها کاربرد آماری داشته باشند، ریاضی نوشته می‌شوند:
مثال: در این عملیات ۳۰۰۰ نفر از نیروهای دشمن به‌اسارت درآمدند و ۲۰۰ دستگاه انواع تانک و خودرو و بیش از ۵۰۰۰ انواع سلاح به‌غنیمت گرفته شد.
 (۸. ۲) شماره‎ی ارجاع‌ها، پاورقی‎‌ها، پی‎نوشت‎‌ها، و منابع و مآخذ به‌صورت ریاضی نوشته می‌‎شوند.
 (۹. ۲) هر‌گاه عدد‌ها به عددهای ریاضی اشاره داشته باشند، به‌صورت ریاضی نوشته می‌‎شوند، هر چند جزو عددهایی باشند که باید به‌صورت حرفی نوشته شوند. این کاربرد، در بند ۴ مثال بعد نشان داده شده است:
مثال:
 (۱) هرگاه جمله‎های نقل قول سه سطر یا کمتر باشند، آن‌ها را درون بند می‌‎گنجانیم.
 (۲) هرگاه جمله‎های نقل قول بیش از سه سطر باشند، آن‌ها را در بند جداگانه می‌‎گنجانیم.
 (۳) همه‎ی جمله‎های نقل قول باید به‌صورت کج (ایرانیک/ایتالیک) حروف‎چینی شوند.
 (۴) برای انجام بندهای ۱ تا ۳، تنها لازم است ویراستار در آغاز و پایان نقل قول، علامت نقل قول بگذارد.
 (۱۰. ۲) در جدول‎‌ها و نمودار‌ها، عدد‌ها را به‌صورت ریاضی می‌‎نویسیم.
 (۱۱. ۲) هرگاه عدد‌ها دارای اهمیت باشند و برای یادگیری نوشته شده باشند، به‌صورت ریاضی نوشته می‌شوند:
مثال: خطوط رهایی (RLs) در سمت نیروهای خودی، معمولاً در ۲ تا ۳ کیلومتری ساحل خروجی و در خارج از برد آتش مستقیم سلاح‎های دشمن قرار داده می‌‎شود.
 (۳) در عددهای ترتیبی، سه عدد سمت راست، و کلمه‎های «هزار و یک هزار»، «میلیون و یک میلیون»، ‌ «میلیارد و یک میلیارد» و... را به‎صورت حرفی، عددهای دیگر را به‎صورت ریاضی می‌نویسیم.
مثال ۱: یکمین همایش، دومین کوچه، کلاس سوم، نفر دهم، قرن بیست‎ویکم، جلد بیست‎وسوم، یکصدوچهل و سومین سالگرد، یک‎هزار و نهصد و پنجاهمین ثانیه.
مثال ۲: ۲ هزار و پانصد و چهل و نهمین ثانیه.
مثال ۳: ۵۶۳ هزار و هفتصد و سی و نهمین ثانیه.
مثال ۴: یک میلیون و ۶۴۳ هزار و هشتصد و چهل و سومین ثانیه.
مثال ۵: ۲ میلیون و ۳۴۸ هزار و سیصد و هفتاد و یکمین ثانیه.
مثال ۶: ۷۵۳ میلیارد و ۵۴۹ میلیون و ۴۹۸ هزار و ششصد و شصت و هفتمین ثانیه.
 (۴) تاریخ‎‌ها را به‌شکل زیر می‌‎نویسیم:
 (۱. ۴) در نوشته‎های غیررسمی و غیراداری، به‎جز در زیر امضا‌ها:
مثال: ۱۵ اردی‎بهشت ۱۳۴۱.
 (۲. ۴) در نوشته‎های رسمی و اداری و در زیر امضا‌ها:
مثال: ۸/۱۲/۱۳۶۲.
آگاهی: در تاریخ‎‌ها، عدد سال را باید به‎طور کامل نوشت (مانند سال ۱۳۶۲) نه به‎صورت دورقمی (مانند سال ۶۲).
 (۳. ۴) دوره‎هایی محدود همچون تاریخ تولد و مرگ یا دوره‎ی حکومت افراد و مانند این‌ها را از راست به چپ، به صورت ریاضی و به‎شرح زیر می‌‎نویسیم.
 (۱. ۳. ۴) هرگاه عددهای این دوره‎‌ها جزو جمله نباشد، آن‌ها را از سال دور‌تر به نزدیک‎‌تر، از چپ به راست، در پرانتز نوشته، بین آن‌ها «تا» می‌‎گذاریم و نوع تاریخ را به‎صورت کوتاه‎نوشته (‌نه به‌صورت کامل‌) می‌‎آوریم. در مثال‎های زیر به شیوه‎ی نوشتن تاریخ‎های پیش از میلاد و پس از آن، و شیوه‎ی گذاشتن کوتاه‎نوشته‎‌ها توجه کنید:
مثال ۱: هنگامی‎که هر دو سال مربوط به پس از میلاد باشند:
دوره‎ی آرامش و ظهور تمدن اسلامی در هندوستان (۷۱۲ تا ۱۶۵۰ م).
مثال ۲: هنگامی‎که یک سال مربوط به پیش از میلاد و دیگری مربوط به پس از میلاد باشد:
دوران احیای مکتب هندوئیسم (۱۸۴ق. م تا ۷۱۲م).
 مثال ۳: هنگامی‎که هر دو سال مربوط به پیش از میلاد باشند:
دوره‎ی تهاجم و سلطه‎ی آریایی‎‌ها بر هند (۱۴۰۰ تا ۱۰۰۰ق. م).
 (۲. ۳. ۴) هرگاه عددهای این دوره‎‌ها جزو جمله باشند، آن‌ها را از دور‌تر به نزدیک‎‌تر، از راست به چپ نوشته، بین آن‌ها «تا» می‌‎آوریم و نوع تاریخ را به‎صورت کامل (نه به‎صورت کوتاه‎نوشته) می‌‎نویسیم:
مثال ۱: سرانجام بین سال‎های ۱۶۰۹ تا ۱۶۱۴ میلادی فرمان‎های اخراج مسلمانان از شهر غرناطه صادر شد، که گفته می‌‎شود در نتیجه‎ی آن نیم‎میلیون مسلمان به آفریقای شمالی رفتند.
مثال ۲: جنگ‎های داخلی و یورش‎های بیگانگان به روم از سال ۲۸۵ تا ۲۳۵ قبل از میلاد به‌تدریج بر اهمیت ارتش افزود.
مثال ۳: سرانجام «دیوکلسین» حکومت دیکتاتوری را بنیاد گذاشت و از سال ۲۸۴ تا ۳۰۵ میلادی بر روم فرمان‎ راند.
 (۵) کسر‌ها و درصد‌ها را به‌شکل زیر می‌‎نویسیم:
 (۵. ۱) برای نشان دادن کسر اعشاری از ممیز (/) استفاده می‌‎کنیم.
مثال:     ۰۸۱۰/۱۲۳۵        ۰۲/۷۳۱        ۳/۱۵
 (۵. ۲) برای نشان دادن کسرهای متعارفی و نسبت‌ها:
 (۵. ۲. ۱) در نوشته‎های غیر از نوشته‎های علمی، ریاضی و فنی، اگر دو عدد کسری بدون «و» باشند، آن‌ها را به‌صورت حرفی می‌‎نویسیم:
مثال: سه‎چهارم، پنج‎دهم، یک‎هزارم، پانزده‎صدم، هفتادهزارم.
 (۵. ۲. ۲) در این نوشته‎‌ها اگر یکی از دو عدد کسری یا هر دوی آن‌ها دارای «و» باشند، دو عدد را در بالا و پایین کج‎خط (/) می‌‎گذاریم:
مثال:             ۷۵/۴۰   ،     ۴۵/۱۰   ،     ۵۵/۲۳
 (۵. ۲. ۳) اگر جمله‎ای، هم دارای عددهای کسری با «و» و هم دارای عددهای کسری بدون «و» باشد، همه‎ی عدد‌ها را به‎صورت بند پیش می‌‎نویسیم:
مثال: تنها حدود ۳/۱ جمعیت این کشور ساکن شهر‌ها هستند و نسبت بهره‎مندی از سواد شهرنشینان به روستائیان ۳/۲۲ (بخوانید: ۲۲ به ۳) است.
 (۵. ۳) در نوشته‎های علمی، ریاضی و فنی، همه‎ی کسرهای متعارف را به‎صورت ریاضی و در بالا و پایین خط افق (ـــ) می‌‎نویسیم.
 (۵. ۴) برای نشان دادن درصد‌ها:
 (۵. ۴. ۱) در نوشته‎های غیر از نوشته‎های علمی، ریاضی و فنی، اگر عدد درصد، بدون «و» باشد آن را به‌صورت حرفی می‌‎نویسیم:
مثال: سه‎درصد، هفتاد درصد، نوزده‌ درصد، هزار درصد.
 (۵. ۴. ۲) در این نوشته‎‌ها، اگر عدد درصد دارای «و» باشد، آن را به‌صورت ریاضی و واژهٔ «درصد» را به‎صورت حرفی می‌‎نویسیم:
مثال: ۲۲ درصد، ۴۱ درصد، ۱۲۵ درصد.
 (۵. ۴. ۳) اگر جمله‎ای دارای درصدهای با «و» و بدون «و» باشد، همه‎ی آن‌ها را به‎صورت بند پیش می‌‎نویسیم:
مثال: میزان بی‎کاری در این کشور ۹ درصد، تولید ناخالص ملی ۲۷ درصد و بهره‎مندی عمومی از سواد ۶۳ درصد و مبتلایان به بیماری‎های خاص ۷۴/۰ درصد است.
 (۵. ۴. ۴) در نوشته‎های علمی، ریاضی و فنی همه‎ی درصد‌ها را به‌صورت ریاضی می‌‎نویسیم:
مثال: %۲۷، %۶۵، %۷۰.
آگاهی: نشانهٔ درصد (%) را در سمت راست عدد می‌گذاریم.
 (۶) ساعت و طول و عرض جغرافیایی را به‌شکل زیر می‌‎نویسیم:
 (۶. ۱) در نوشته‎های عمومی میان عددهای ساعت، دقیقه و ثانیه «و» می‌‎گذاریم.
مثال: تحویل سال، ساعت ۱۰ و ۱۸ دقیقه و ۳۷ ثانیه.
 (۶. ۲) در نوشته‎های تخصصی، زمان را به‌صورت زیر نشان می‌‎دهیم:
پانزده و هفده دقیقه و نوزده ثانیه    پنج و سه ثانیه    هفت ثانیه پس از نیمه شب
ً ۱۹، َ ۱۷، ۱۵    ً ۳، ۵    ً ۷
 (۶. ۳) در نوشته‎های نظامی ساعت را به‌صورت زیر نشان می‌‎دهیم و بین هر دو رقم یک فاصله می‌‎گذاریم:
پانزده و هفده دقیقه و نوزده ثانیه    پنج و سه ثانیه    هفت ثانیه پس از نیمه شب
۱۹ ۱۷ ۱۵    ۰۵۰۰۰۳    ۰۰۰۰۰۷
 (۷) فرمول‎‌ها را به‌شکل زیر می‌‎نویسیم:
 (۷. ۱) فرمول‎های کمتر از یک سطر را وسط سطر می‌‎نویسیم؛ اگر فرمول شماره داشته باشد، شماره‎ی آن را با یک تورفتگی در سمت راست سطر می‌‎نویسیم:
مثال: (۱-۵)             ۱۳=۷+a
 (۷. ۲) فرمول‎های ستونی (زیر هم) را با یک تورفتگی از سمت چپ سطر، زیر هم می‌‎نویسیم و شماره‎ی آن‌ها را -اگر داشته باشند- با یک تورفتگی در سمت راست سطر می‌‎نویسیم:
مثال: (۲-۵)                         ۵ + (۲ (a+b= ۱X
 (۳-۵)                         ۸ - ((c+d= ۲X
 (۷. ۳) در جمله‎هایی که ترکیبی از کلمه و فرمول هستند، کلمه‎های فارسی را از راست به چپ می‌‎نویسیم و می‌‎خوانیم، و فرمول‎‌ها را از چپ به راست می‌‎نویسیم و می‌‎خوانیم:
مثال: می‌‎نویسیم: X= Z بنابراین ۸۰ Z>
می‌‎خوانیم: اگر X مساوی با Z باشد، بنابراین Z از ۸۰ بزرگ‌تر است.
 (۷. ۴) فرمول‎های فارسی را از چپ به راست می‌‎نویسیم و می‌‎خوانیم:
مثال: می‌‎نویسیم: چهار× یک ضلع= مساحت مربع
می‌‎خوانیم: مساحت مربع مساوی است با یک ضلع ضرب در چهار.
 (۷. ۵) هرگاه فرمول‎‌ها، ترکیبی از عدد و حروف لاتین باشند، عدد‌ها را به‎زبان لاتین می‌‎نویسیم:
مثال:
            
 (۷. ۶) هرگاه در فرمول‎‌ها، عدد‌ها را به‎جای حروف لاتین بگذاریم، آن عدد‌ها را به‎صورت لاتین می‌‎نویسیم:
مثال:
 (۸) عددهای دارای واحد اندازه‎گیری را به‌شیوه‎ی زیر می‌‎نویسیم:
 (۸. ۱) در جدول‎‌ها، نمودار‌ها، فرمول‎‌ها و نوشته‎های تخصصی (یعنی نوشته‎های علمی، ریاضی، فنی و نظامی)، این عدد‌ها را به‎صورت ریاضی می‌‎نویسیم و واحدهای اندازه‎گیری را به‌صورت کوتاه‎نوشته‎ی لاتین در سمت راست آن‌ها می‌‎آوریم:
مثال: KHZ۷۰، W۱۰۰، V۲۲۰، Cْ۳۰، KG۷، KM۱۰، CM۲۵، MM۱۳، M۸
 (۸. ۲) در غیر از موارد پیش‎گفته، این عدد‌ها را به‌صورت ریاضی می‌‎نویسیم و واحدهای اندازه‎گیری آن‌ها را با حروف فارسی در سمت چپ آن‌ها می‌‎آوریم:
مثال ۱: با کمک ولت‎م‌تر، از وجود ولتاژ ۵/۲۷ ولت مطمئن شوید.
مثال ۲: کار رله با رسیدن فرکانس به ۳۵۰ هزتز پایان نمی‌‎یابد.
مثال ۳: طول ذغال‎‌ها را اندازه بگیرید؛ اگر کمتر از ۱۵ میلی‎م‌تر بود، آن‌ها را عوض کنید.
مثال ۴: لوله‎ی آزمایش را روی شعله‎ی ملایم قرار دهید تا دمای آن به ۱۵۰ درجه‎ی سانتی‎گراد برسد.
 (۸. ۳) هرگاه دو یا چند عدد، دارای یک واحد اندازه‎گیری باشند، آن‌ها را به‌صورت‎های زیر می‌‎نویسیم:
مثال ۱: در قسمت زنجیر، فاصله‎ی بین دو چرخ باید حدود ۱۰ تا ۱۲ سانتی‎م‌تر باشد.
مثال ۲: رام بالابر را از وضعیت بالا به اندازه‎‎ی ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلی‎م‌تر پایین بیاورید.
مثال ۳: این کار را بهترتیب در دماهای ۱۰، ۲۰، ۳۰ و ۴۰ درجه‎ی سانتی‎گراد تکرار کنید.
مثال ۴: برای این دستگاه‎‌ها به ولتاژهای ۳۰۰، ۴۰۰ و ۵۰۰ کیلوهرتز نیاز داریم.
مثال ۵: در موارد استثنایی می‌‎توان موتور را در حالی که دمای مایع خنک‎کننده ۸۰ تا ۸۵ درجه‎‎ی سانتی‎گراد است خاموش کرد.

نشانه‌های سجاوندی کنار هم

مثال ۱: در این مرحله حروف‎‎چین نادرستی‎های تایپی به‎جامانده از مرحله‎ی اصلاح یکم را درست می‌‎کند. (توضیحات مربوط به این مرحله در مرحله‎ی «اصلاح رایانه‎ای» آمده است.)
مثال ۲: دایورژنس وسیله‎ای برای سنجش شدت منبع سیلان، و کرل یک بردار نیز وسیله‎ای برای محاسبه‎ی شدت منبع گردابی است. (برای توضیحات بیشتر به «بخش محاسبه» نگاه کنید.)
حالت دوم] ـــــ (ـــــ). [: هرگاه جمله‎ی درون پرانتز در دنباله‎ی جمله‎ی پیش باشد (برای مثال، هنگامی که فاعل، نهاد یا مسندالیه، و یا مرجع ضمیر آن در جمله‎ی پیش باشد) تنها پس از پرانتز نقطه می‌‎گذاریم:
مثال ۱: جریان کل خارج شده از یک میدان تهی از هر سطح بسته، صفر است و خطوط جریان به‎ اندازه‎ی جریان بستگی دارند (ولی معمولاً دورانی هستند).
مثال ۲: این‎گونه کانال‎‌ها را معمولاً بدون استفاده از بیل مکانیکی حفر می‌‎کنند (به‎ندرت، گاهی از آن استفاده می‌‎شود).
حالت سوم] ـــــ. (ـــــ) [: هرگاه ساژه‎ی درون‎پرانتز، ‌کلمه یا عبارت باشد (جمله نباشد) تنها پس از جمله‎ی پیش از پرانتز نقطه می‌‎گذاریم:
مثال ۱: آن کسی که مرگ را انتظار می‌‎کشد، در نیکی‎‌ها شتاب می‌‎کند. (امام علی علیه‎السلام)
مثال ۲: یکی از موارد به‎کار بردن ویرگول، برای جدا کردن «عطف بیان یا بدل» از باقی جمله، و عطف ساژه‎های هم‎پایه است، آن‎گونه که در جمله‎های زیر آمده است:
 کودتای نظامی محمدعلی شاه به‌فرمان‎دهی لیاخوف روسی، فرمانده نیروهای قزاق در ایران، صورت گرفت. (بدل)
 او روز و شب، در سرما و گرما، در بیابان و صحرا کار می‌‎کرد و خدا را شکر می‌‎گفت. (عطف ساژه‎های هم‎پایه‎ی قید)
 او مردی است با قد بلند، موی مشکی، چشم قهوه‎ای و شانه‎هایی افتاده. (عطف ساژه‎های هم‎پایه‎ی صفت و موصوف)
۲ـ نقطه و گیومه
اگر یک پاره‎خط را یک ساژه فرض کنیم، حالت‎های گوناگون کاربرد نزدیک به‎هم «نقطه و گیومه» به‎صورت‎های زیر است:
 (۱)     ـــــ: «ـــــ.»
 (۲)     ـــــ «ـــــ».
 (۳)     ـــــ «ـــــ» ـــــ.
حالت یکم] ـــــ: «ـــــ.» [: هنگامی‎ که جمله‎ی نقل قول، جمله‎ای مستقل و پس از فعل‎های نقل قول (گفتن، ادعا کردن، معتقد بودن، اظهار کردن و...) باشد:
مثال: امام علی (علیه‎السلام) می‌‎فرماید: «از لغزش‎های اهل مردانگی بگذرید، زیرا از آنان کسی لغزش نمی‌‎کند مگر آنکه خداوند دست او را می‌‎گیرد و بلندش می‌‎کند.»
حالت دوم] ـــــ «ـــــ». [: هنگامی‎ که جمله‎ی نقل قول، دنبالهٔ جمله‎ی پیش باشد:
مثال: جان لاک نیاک معیار اخلاقی در این باره را این‎گونه تعریف می‌‎کند که «به شیوه‎ای عمل کنید که انتظار دارید دیگران در مورد شما عمل کنند».
حالت سوم] ـــــ «ـــــ» ـــــ. [: هنگامی ‎که جمله‎ی نقل قول در میان جمله‎ی اصلی باشد:
مثال: با در نظر داشتن گفته‎ی ریچارد هیوئر که «سودمند‌ترین کاربرد تحلیل مقایسه‎ای در طرح فرضیه و برجسته‎سازی تفاوت‎هاست، نه در نتیجه‎گیری» می‌‎توان این کاربرد تحلیل مقایسه‎ای را کاربرد اصلی دانست.
برای آگاهی از کاربردهای دیگر نشانه‌های سجاوندی به کتاب «شیوه‌نامهٔ جامع ویرایش و نگارش» (کتاب در دست چاپ نویسنده) نگاه کنید.

نشانه‌های سجاوندی

این ابداع، کاتبان اروپایی کتاب مقدس را در سده‌های میانی (قرون وسطا) واداشت تا نشانه‌هایی را در آن به‌کار ‌برند. با اختراع چاپ، روی آوردن به استاندارد کردن نشانه‌گذاری نوشته‌ها بیشتر شد و «آلدوس مانوتیوس» و نوه‌اش نخستین تلاش‌ها را برای این کار انجام دادند. نشانه‌های سجاوندی امروز، گسترش یافته و تکمیل شدهٔ‌‌ همان نشانه‌ها هستند. (۳: ویکی پدیای فارسی)
قواعد نشانه‌گذاری
نشانه‌گذاری درست، نتایج زیر را دربر خواهد داشت:
 (۱) آسان‎‌تر کردن خواندن متن.
 (۲) آسان‎‌تر کردن درک متن.
 (۳) جلوگیری از دوباره خوانی.
 (۴) جلوگیری از نادرست خوانی.
 (۵) زدودن ابهام.
به دو مثالی که درپی می‌‎آید، نگاه کنید. گذاشتن یا نگذاشتن نشانه‎ی ویرگول در جاهای گوناگون یک جمله، موجب پدید آمدن معنی‎هایی متفاوت شده است:
مثال ۱: فرآیندهای مورد بحث در بخش قبلی، به‌طرز گسترده‎ای تعمیم یافته است تا عمق موضوعات اصلاحات سیاسی در خاورمیانه را نشان دهد.
مثال ۲: فرآیند مورد بحث، در بخش قبلی به‌طرز گسترده‎ای تعمیم یافته است تا عمق موضوعات اصلاحات سیاسی در خاورمیانه را نشان دهد.
پس به‎کاربردن درست و بجای نشانه‎های سجاوندی موجب می‌‎شود که خواننده، متن را آن‎گونه بخواند و بفهمد که پدید آورنده می‌‎خواهد، و دستور زبان و آهنگ خواندن متن برای خواننده کاملاً روشن می‌شود. از آن‌جا که کاربرد اصلی نشانه‌گذاری، کمک به درستیِ خواندن و درک نوشته است، ویراستار باید آن را برای روان کردن جمله و دریافتنی کردن دستور آن به‎کار گیرد.
نشانه‎های رایج در نوشتار فارسی عبارتند از: نقطه (.)، ویرگول (،)، نقطه‎ویرگول (؛)، دو نقطه (:)، گیومه پایین («»)، گیومه بالا («»)، ‌ تیره‌خط (ـ)، دو تیره‌خط (ـ ـ)، پرانتز، قلاب (] [)، کج‎خط (/)، نشانه‎ی تعجب (!)، نشانه‎ی پرسش (؟)، سه نقطه (...)، ابرو یا خط تاب‌دار (~)، نشانه‎ی همانندی یا تکرار (//).
۱ ـ نقطه
نقطه در موارد زیر به‌کار می‌رود:
 (۱) در پایان جمله‌های خبری یا انشائی:
جملهٔ خبری مانند: کسی که میانه‌روی پیشه کند درمانده نخواهد شد. (امام علی علیه السلام)
 جملهٔ انشایی مانند: خدایا، در این لحظات سخت امتحان، نور ایمان را بر قلب ما بتابان. (شهید دکتر مصطفی چمران)
 (۲) در میان کوتاه نوشته‌های (حروف اختصاریِِ) فارسی و لاتین:
مثال ۱: ه‍. ق (هجری قمری)
مثال ۲: ن. ک (نگاه کنید به)
مثال ۳: ج. ا. ا (جمهوری اسلامی ایران)
مثال ۴: (سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا) =
 C. I. A. (Central Intelligence Agency)
 (۲. ۱) در پایان کوتاه‌نوشته‌ها نقطه نمی‌گذاریم، مگر هنگامی که کوتاه‌نوشته فقط یک حرف داشته باشد:
مثال: ف. شجری (فتح ا …شجری)
 (۲. ۲) در املای فارسی نام‌های لاتین، پس از نام میانی کسان (افراد) نقطه نمی‌گذاریم:
مثال: جان اف کِندی
 (۲. ۳) هرگاه کوتاه‌نوشته‌ها به‌صورت حرف‌های جدا از هم خوانده شوند در میان آن‌ها نقطه می‌گذاریم. (مانند مثال ۴ بند ۲)، ولی اگر به‌صورت کلمه خوانده شوند در میان آن‌ها نقطه نمی‌گذاریم:
مثال: (سازمان کشورهای صادر کنندهٔ نفت) =
 (Organization of Petrolum Exporting Countries) OPEC
 (۳) هنگامی که اجزای یک موضوع کلی، فهرست‌وار در زیر هم برشمرده شوند:
 (۳. ۱) اگر هریک از بندهای در زیر هم آمده -‌بدون شمارش حرف‌ها- دارای سه واژه یا کمتر باشند، در پایان آن‌ها هیچ نشانه‌ای نمی‌گذاریم:
مثال: فرماندهان عمر سه پیشنهاد به ایرانیان دادند:
 (۱) اسلام‌آوردن ایرانیان
 (۲) پرداخت جزیه
 (۳) جنگ
رستم فرخ‎زاد آخرین پیشنهاد را پذیرفت.
 (۳. ۲) اگر دست کم یکی از بند‌ها بیش از سه واژه داشته باشد، در پایان همهٔ آن‌ها نقطه می‌گذاریم:
مثال ۱: صدام حسین برای آغاز جنگ بر چندانگیزه تاکید داشت:
 (۱) اختلافات مرزی بین دو کشور.
 (۲) تفاوت‌های قومی و نژادی.
 (۳) تصور اینکه ایران و ایرانی دشمن عراق و عرب است.
 (۴) داعیهٔ رهبری دنیای عرب.
 (۵) داعیهٔ سلطه بر خلیج‌فارس.

 (۴) داشته‎های درون جدول‎‌ها:
 (۱. ۴) اگر جمله باشند، در پایان آن‌ها نقطه می‌‎گذاریم.
 (۴. ۲) اگر جمله نباشند (واژه یا عبارت باشند)، در پایان آن‌ها نقطه نمی‌‎گذاریم.
 (۵) پس از نشانه‎هایی مانند «!» و «؟» در پایان جمله، گذاشتن نقطه نه درست است و نه نیازی به آن هست، زیرا این دو نشانه پایان جمله را نیز نشان می‌‎دهند.
۲ ـ ویرگول
ویرگول (کاما) نشانهٔ درنگ کوتاه است. به‌طور کلی، هرگاه درنگ (مکث) کوتاهی در خواندن یا معنی جمله وجود داشته باشد، آن درنگ را با ویرگول نشان می‌‎دهیم. موارد کاربرد ویرگول به‌شرحی‌ است که درپی می‌آید:
 (۱) برای جدا کردن عطف بیان یا بدل، از باقی جمله:
مثال ۱: کودتای نظامی محمدعلی شاه به‌فرمان‎دهی لیاخوف روسی، فرماندهٔ نیروهای قزاق در ایران، صورت گرفت. (بدل)
 (۲) پس از منادا، هنگامی که منادا در پایان جمله نباشد:
مثال:‌ای اهل ایمان، صدقه‌های خود را با منت‌گذاشتن] بر صدقه گیرنده [تباه مکنید.
 (۳) برای جدا کردن فقره‌ها یا اجزای یک فهرست یا مجموعه، به‎جای واو عطف به‎کار می‌‎رود:
مثال ۱: او دربارهٔ اقتصاد کشورهای انگلیس، آلمان، فرانسه و بلژیک اطلاعات خوبی دارد.
مثال ۲: یقین بر چهار پایه استوار است: بینش زیرکانه، دریافت حکیمانهٔ واقعیت‌ها، پند گرفتن از حوادث روزگار و پیمودن راه درست پیشینیان.
 (۴) پس از فعل، در میان جمله، هنگامی که پس از آن، حرف ربط نباشد:
مثال ۱: تاکنون هر کس پا به داخل آن غار گذاشته، برنگشته.
مثال ۲: همه‎ی میوه‎هایی را که خریدی، خوردم.
مثال ۳: اجرای عملیات سیگنالی علیه گروهی از نیروهای دشمن که از خطوط ارتباطی زمینی استفاده می‌‎کنند، دشوار است.
مثال ۴: تا خودت به آن قله صعود نکنی، نمی‌توانی زیبایی‌ آن را درک کنی.
 (۴. ۱) اگر پس از فعل، حرف ربط بیاید، ویرگول نمی‌گذاریم:
مثال ۱: هر نفسی که فرو می‌رود ممد حیات است و چون برمی‌آید مفرح ذات.
مثال ۲: آن‎چه به تو خواهم گفت، تو را شادی بخشد و مرا ناراحتی.
 (۵) در تی‌تر روزنامه‎‌ها، به‌جای «خط تیره»:
مثال: بازی ایران، کره با شکست کره پایان یافت.
در جملهٔ پیش، «ایران، کره» به‌جای «ایران - کره» یا «ایران و کره» آمده است.
 (۶) برای جداکردن عدد‌ها یا میان رقم‌های عددهای بیش از سه‎رقمی:
مثال ۱: در صفحه‎های ۱۵، ۲۱، ۷۳، ۸۵ به‎طور مشروح دربارهٔ این موضوع بحث و بررسی شده است.
مثال ۲: آخرین موجودی او در بانک مبلغ ۲۰۶، ۹۵۳، ۷۳۷ ریال بود.
آگاهی: ویرگول جداکنندهٔ رقم‌های عدد‌ها، ویرگول انگلیسی (چپ به راست) است.
 (۷) پس از فعل حذف شده در میان جمله:
مثال: من با مدیر عامل شرکت مصاحبه کردم و ابراهیمی با معاون مدیر عامل، تا مصاحبه‌ها را سریع‌تر به دفتر روزنامه برسانیم. (ویرگول، پس از فعل حذف شده‎ی «مصاحبه کرد» آمده است.)
 (۸) پیش از واو عطف:
 (۸. ۱) هنگامی که فعل جمله حذف به‌قرینه شود:
مثال: در این مناطق اگر باد از دریا بوزد هوا سرد، و اگر از صحرا بوزد هوا گرم می‌‎شود. (ویرگول، پس از فعل حذف شده‎ی «می‌‎شود» آمده است.
 (۸. ۲) ‌برای جدا کردن اسم مصدرهای عطفی، اسم‌صوت‌های عطفی، و صفات دوجزئی عطفی، از ساژه‌های پس از واو عطف:
مثال: تغییر جمعیت به سه عامل بستگی دارد: باروری، مرگ‌و‌میر، و مهاجرت. (اسم مصدر عطفی)
 (۸. ۳) هنگامی که ساژهٔ پس از واو عطف، در دنبالهٔ ساژهٔ پیش از آن قرار داشته باشد ولی به آن عطف نشود:
مثال ۱: تعداد شهر‌ها، و راه‌های ارتباطی دو عامل مهم در این بررسی‎‌ها به‌حساب می‌‎آمدند.
مثال ۲: موضوع جلسه، بررسی وضعیت فساد مالی مدیرعامل، و کارکنان شاغل در مناطق محروم شرکت بود.
 (۸. ۴) هنگامی که بخواهیم دو ساژهٔ دارای واو عطف را از ساژه‌های دیگر جدا کنیم:
حسینی و محمدی، کریمی و گشتاسبی، و صادقی و مرزوقی با سه موتور سیکلت به‌سوی روستا رفتند.
 (۸. ۵) هر جا که درنگ پیش از واو عطف لازم یا بهتر باشد:
مثال: جمعیت پناهندگان فلسطینی، بلندپروازی‌های ابرقدرت‌ مآبانه‌ای که کشور سوریه شاهد آن است، و تدابیر امنیتی در حال گسترش رژیم اشغالگر قدس، همگی تهدیدی برای حفظ تمامت ارضی لبنان بودند.
 (۹) پیش از «که»:
 (۹. ۱) هنگامی‎که «که» متعلق به کل جمله‎ی پیش از خود باشد، نه متعلق به یک یا چند کلمه. در مثال‎های بعد، نمونه‎هایی آمده که نیاز به گذاشتن یا نگذاشتن ویرگول پیش از «که» را نشان می‌‎دهند:
مثال: او نمی‌دانست چه بکند، که این نیز حال او را روز به ‌روز بد‌تر می‌کرد. (نیاز به ویرگول هست، زیرا «که» متعلق به کل جمله‎ی پیش از خود است.)
 (۹. ۲) هنگامی‎که به‎معنی «زیرا» باشد:
مثال: او را بدین کار گماردم، که او مردی درست‌کار و امین است.
 (۹. ۳) هنگامی‎که به‎معنی «به‎گونه‎ای که» یا «به‎طوری‎که» باشد:
مثال: چه کسی آسمان‎‌ها را بی‎ستون آفریده و استوار، که نمی‌‎افتند.
 (۹. ۴) هنگامی‎که عبارت پیش از «که» بدل باشد:
مثال: علی، برادر محمد، که تازه از سربازی آمده است.
در مثال پیش اگر «علی» تازه از سربازی آمده باشد، پیش از «که» ویرگول» می‌‎گذاریم؛ ولی اگر «محمد» تازه از سربازی آمده باشد، پیش از «که» ویرگول نمی‌‎گذاریم.
 (۱۰) پس از «را» ‌، هنگامی که پس از هر مفعول، تکرار شود:
مثال: کیست که آسمان‌ها را، جنگل‌ها را، کوه‌ها را، و دریا‌ها را آفرید.
آگاهی: پس از «را»‎ی آخر، نیازی به گذاشتن ویرگول نیست.
 (۱۱) پس از فاعل، نهاد یا مسندالیه، هنگامی که به درست خواندن جمله کمک کند:
مثال ۱: فرماندهان تیپ، منطقه‎ی عمومی عملیات را از پیش وارسی می‌‎کنند. (برای اینکه خوانده نشود: «فرماندهان تیپ منطقه‎ی عمومی».)
مثال ۲: این روش، سم‎پاشی نادرست است و روش‎های دیگر را می‌‎توان سم‎پاشی درست خواند. (برای این‎که خوانده نشود: «روش سم‎پاشی».)
 (۱۲) پیش از عبارت «هم... هم»
مثال: حملات یازده سپتامبر، هم فرصت بسیار مناسبی برای پی‎گیری دستور کار داخلی دولت آمریکا فراهم کرد و هم آن‎گونه که دولت‎مردان آن فکر می‌‎کردند، فرصتی برای پی‎گیری اهداف محقق نشده پدید آورد.
۳ ـ نقطه ویرگول
نقطه ویرگول نشانهٔ درنگی است بیشتر از ویرگول و کمتر از نقطه. از این نشانه در مواردی که درپی می‌‎آید، استفاده می‌شود:
 (۱) برای جدا کردن دو یا چند جمله‌‎ی مستقل که به ‌هم مربوطند (نه وابسته):
برخی از نمونه‌های جمله‌های مستقل مربوط به هم، درپی آمده است:
 (۱. ۱) هنگامی که جمله‌ا‌ی بیان علت جملهٔ پیش باشد (یا هنگامی که «زیرا» از آغاز جمله‌ای حذف شده باشد):
مثال ۱: فلانی آدم ناسپاسی‌ است؛ تا کنون هر چه به او خوبی کرده‌ام، پاسخم را با بدی داده است.
مثال ۲: مجبور نیستم برای دانشگاه به تهران بروم؛ امسال یک دانشگاه در شهرمان شروع به‌کار کرده است.
آگاهی: اگر جمله‎ی نخست به‌شکل زیر نوشته شود، نیازی به نقطه‌ویرگول ندارد و به‌جای آن ویرگول می‌گذاریم:
مثال: مجبور نیستم برای دانشگاه به تهران بروم، زیرا امسال یک دانشگاه در شهرمان شروع به‌کار کرده است.
زیرا جمله‎ی دوم به جمله‎ی اول وابسته است (نه مربوط)؛ یعنی نمی‌تواند به‌تنهایی بیاید. در این مثال، درنگِ بین دو جمله نیز کمتر است.
 (۱. ۲) پیش از ساژه‌‎هایی که جملهٔ پیش از خود را تفسیر می‌کنند یا توضیح می‌دهند:
مثال ۱: در پشت آن کوه باغی‌ است زیبا؛ باغی پر از گل‌های بهاری.
مثال ۲: راه گریزی نداری؛ یا باید تحمل کنی و دم نزنی، یا راه مبارزه پیش‌گیری و ساکت نمانی.
مثال ۳: جنگ‎هایی که همراه همیشگی آمریکای اقتدارگرا بوده‎اند به داشتن عوارض جانبی پیش‎بینی نشدنی شهرت دارند؛ عوارضی که تا اندازه‎ی فراوانی بر مقاصد اولیه‎ی بازیگران جنگ‎‌ها پیشی می‌‎گیرند.
مثال ۴: امام حسن و امام حسین (علیهم‌السلام) در ظلم ستیزی با هم تفاوتی نداشتند؛ اگر هریک به‌جای دیگری بود،‌‌ همان کار را می‌کرد که دیگری کرد.
مثال ۵: نگاه دیگر این مبحث به تبعیدی‎های ساکن در این کشور است؛ تبعیدی‎هایی که از سال ۱۹۱۷ بر طبق سیاست‎کاری این کشور وارد این طرف مرز شده‎اند.
 (۱. ۳) جمله‌هایی که نهاد آن‌ها، به قرینهٔ نهاد جملهٔ پیش حذف شده باشد:
مثال ۱: در شرایط کنونی، عراق کشوری ناآرام است؛ کشوری نیست که بتوان در آن سرمایه‌گذاری کرد.
مثال ۲: داشته‎های درون جدول‎‌ها اگر جمله باشند در پایان آن‌ها نقطه می‌‎گذاریم؛ اگر کلمه یا عبارت باشند در پایان آن‌ها نقطه نمی‌‎گذاریم.
آگاهی۱: هرگاه چنین جمله‌هایی با «واو» به هم عطف شوند، میان آن‌ها نقطه ویرگول نمی‌گذاریم:
مثال ۱: هر نفسی که فرو می‌رود ممد حیات است و چون برمی‌آید مفرح ذات.
مثال ۲: آن‎چه به تو خواهم گفت تو را شادی بخشد و مرا ناراحتی.
مثال ۳: داشته‎های درون جدول‎‌ها اگر جمله باشند در پایان آن‌ها نقطه می‌‎گذاریم و اگر کلمه یا عبارت باشند در پایان آن‌ها نطقه نمی‌‎گذاریم.
 (۱. ۴) هنگامی‎که مرجع ضمیر جمله‌ا‎ی، در جمله‎ی پیش باشد:
مثال ۱: عدسی نه از پرتو‌ها می‌‎کاهد و نه بر آن‌ها می‌‎افزاید؛ دخل و تصرف آن فقط در این حد است که با عمل شکست نور به دیدن درست و دقیق کمک می‌‎کند. (مرجع ضمیر آن، یعنی «عدسی»، در جمله‎ی پیش است.)
مثال ۲: هنگامی‎که توپک شناور جیوه‎ای آن قدر پایین آید که بین لامپ ۳D و فتورزیستور اولیه‎ی ۳GR قرار گیرد، دیگر به پرتو ۳D اجازه نمی‌‎دهد که به فتورزیستور ۳GR بیاید؛ در نتیجه مقدار مقاومت آن بالا می‌‎رود و موجب قطع جریان الکتریسیته در مسیر می‌‎شود. (مرجع ضمیر آن، یعنی «توپک»، در جمله‎ی پیش است.)
 (۲) برای جدا کردن اجزای اصلی جملهٔ مرکبی که درون آن‌ها ویرگول به‌کار رفته است:
مثال ۱: در عبارت «از این کار گریزی/گزیری نیست»، اگر منظور این باشد که «چاره‌ای جز این کار نیست»، باید کلمهٔ «گریز» را به‌کار برد و اگر منظور این باشد که «چاره‌ای جز انجام این کار نیست»، باید کلمهٔ «گزیر» را به‌کار برد؛ ولی از آن‌جا که هردو کلمه یک معنی را می‌رسانند، می‌توان در هر دو مورد کلمهٔ «گریز» را به‌کار برد.
مثال ۲: کسی که فقط با دست کار می‌کند، کارگر است؛ کسی که با دست و مغز کار می‌کند، صنعتگر است؛ و هنرمند کسی را گویند که به‌کمک دست و مغز و دل کار می‌کند.
 (۳) برای جلوگیری از عطف ساژه‎هایی که نباید به ساژه‎های پیش از خود عطف داده شوند:
مثال: ستاد نبرد با در نظر گرفتن توان و ترتیب عبور؛ طرح مانور، طرح آتش و طرح پشتیبانی را برای هر راهکار تهیه می‌‎کند.
 (۴) برای برشماری و جداسازی اجزای گوناگون وابسته به یک مفهوم کلی؛ هنگامی که درپی هم آیند، نه در زیر هم:
مثال ۱: آثار مولانا جلال‌الدین رومی عبارتند از:
مثنوی معنوی (۶ دفتر، تصحیح نیکلسون)؛ کلیات شمس یا دیوان کبیر (۱۰ جلد، تصحیح فروزان‎فر)؛ فیه‌مافیه (تصحیح فروزان‎فر)؛ و…
مثال ۲: وسایل ایمنی جاداده شده در این خودرو عبارتند از:
دو کسیهٔ هوا که در هنگام تصادف، در جلوی راننده و سرنشین جلو باد می‌شوند؛ چرخ‌هایی که در هنگام سرعت‌گرفتن خودرو می‌خوابند تا ارتفاع خودرو از سطح زمین کمتر شود؛ تایرهای بدون تیوب که در هنگام پنچری، باد آن‌ها یک‎باره خالی نمی‌شود؛...
۴ ـ دونقطه
در مواردی که درپی می‌‎آید، از دونقطه استفاده می‌کنیم:
 (۱) برای برشمردن یا بیان اجزای یک فهرست یا مجموعه و یا یک موضوع کلی:
مثال ۱: عدل بر چهار پایه است: فکر ژرف‌اندیش، دانش عمیق و به حقیقت رسیده، نیکو داوری کردن، و استواری در شکیبایی. (امام علی علیه‎السلام)
مثال ۲: برای دوستی، سه کس را بر سه کس برگزین: خوش‌زبان را بر بدزبان، خوش‌آوازه را بر بدآوازه، و نیک‎خواه را بر بدخواه.
مثال ۳: صدام حسین برای آغاز جنگ بر چندانگیزه تاکید داشت:
 (۱) اختلافات مرزی بین دو کشور.
 (۲) تفاوت‌های قومی و نژادی.
 (۳) تصور اینکه ایران و ایرانی دشمن عراق و عرب است.
 (۴) داعیهٔ رهبری دنیای عرب.
 (۵) داعیهٔ سلطه بر خلیج‌فارس.

 (۲) پیش از نقل‌قول مستقیم، اگر حرف ربط «که» پیش از آن نیامده باشد، و پیش از مکالمه‌ها:
مثال: خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «] بدی‌ها را [به‌شیوه‌ای که نیکو‌تر است] از خود [دور کن، تا آن کس که میان تو و او دشمنی] برقرار [است، چون دوستی مهربان گردد.»
 (۳) برای پاسخ به پرسشی در جملهٔ پیش که بدون پاسخ به آن، خبر داده شده کامل نخواهد شد:
 مثال ۱: حاصل زندگی این دو، سه فرزند بود: یک پسر و دو دختر. (پرسش جملهٔ پیش: چند پسر و چند دختر؟)
مثال ۲: سرانجام پس از سال‌ها انتظار به خواست خود رسیدند: علی به ایران بازگشت و زندگی‎اش را در کنار پدر و مادر ادامه داد. (پرسش جملهٔ پیش: خواست آن‌ها چه بود؟)
 (۴) هرگاه واژه‌هایی مانند «مانند»، «چون»، «ازجمله» و مانند این‌ها در جمله‌ای بیاید و واژه‌هایی درپی آن شمرده شود:
 (۴. ۱) اگر فعل جمله پیش از آن‌ها بیاید، پس از آن‌ها دونقطه می‌گذاریم:
مثال: نمی‌توانیم موارد نقض قانون را جزو مصداق‌های اعتراض بشماریم؛ مواردی مانند: سلب آسایش عمومی، رفتارهای خشن، آسیب رساندن به دیگران و....
 (۴. ۲) ولی اگر فعل جمله پس از آن‌ها بیاید، پس از آن‌ها دونقطه نمی‌گذاریم:
مثال: نمی‌توانیم مواردی مانند سلب آسایش عمومی، رفتارهای خشن، آسیب رساندن به دیگران و... را که از موارد نقض قانون هستند، جزو مصداق‌های اعتراض بشماریم.
 (۵) برای آوردن مثال و شاهد؛ مانند همهٔ مثال‌هایی که پیش از این آمده است.
۵ ـ گیومه
گیومه دو نوع است:
 (۱) گیومه پایین («»)
 (۲) گیومه بالا («»)
۵. ۱ ـ گیومه پایین («...»)
کاربرد اصلی این نشانه در شیوه‌نامه‌های دیگر، نشانهٔ نقل‌قول است؛ ولی بنا به علت‎هایی که خواهد آمد، در این کتاب تنها برای تأکید، متمایزسازی و برجسته‌سازی ساژه‌هایی که می‌خواهیم از باقی جمله متمایز باشند، از این نشانه استفاده می‌‎شود.
مثال: این سیاست بعد‌ها به سیاست «چماق و هویج» یا «تهدید و تطمیع» شهرت یافت.
۵. ۲ ـ گیومه بالا یا نشانهٔ نقل‌قول («...»)
 (۱) در این کتاب، از این نشانه تنها برای نقل‌قول مستقیم، یعنی نقل عین سخن یا نوشتهٔ دیگران، نه نقل به‌مضمون استفاده می‌شود:
مثال: امام علی (علیه‎السلام) درباره‎ی شمار افراد خانواده می‌فرماید: «قِلّة العیال اِحدی الیَسارین»؛ یعنی کمی تعداد زن و فرزند یکی از دو] راه [آسایش است.
 (۲) هرگاه درون جمله یا بند نقل‎قول، نقل قول دیگری بیاید، برای نقل قول دوم از نشانه‎ی (»... «) استفاده می‌‎کنیم:
مثال:‎هانتینگتون در این باره در کتاب «استراتژی نظامی» خود می‌‎گوید: «آن‎‌ها] ویتنامی‎‌ها [تقریباً بدون استثنا، اول از تحرک ما به‎وسیله‎ی بالگرد، دوم از قدرت مخرب آتش توپ‌خانه‎ی ما، و سوم از تخریب فیزیکی، و مهم‎‌تر از همه، از تأثیرات روانی فلج‎کننده‎ی بمب‎باران هواپیماهای B-۵۲ ما می‌‎ترسیدند. ویتنامی‎‌ها می‌‎گویند:» ما عملاً هنگامی که می‌‎توانستیم با شیوه‎ی «واحدهای کوچک» خود، یعنی شیوه‎ی «جنگ تن‎به‎تن» در جنگل با شما بجنگیم، می‌‎توانستیم شما را شکست دهیم. «بنابراین، اگر دوباره به‎ناچار، درگیر چنین وضعیتی شدیم، باید بر برتری فن‎آوری تکیه کنیم.»
 (۳) با آن‎چه گذشت، روشن شد که چرا این کتاب از نشانه‎ی گیومه پایین («...») برای نقل قول استفاده نکرده است؛ زیرا در مواردی مانند مثال پیش، لازم است در خود جمله یا بند نقل‎قول از نشانه‎هایی مانند («...») و (»... «) نیز استفاده کنیم، تا بتوانیم هر سه کاربرد «نقل قول، نقل‎قول در درون نقل قول، و برجسته‎سازی در درون و بیرون نقل قول» را نشان دهیم.
۶ ـ تیره‌ خط (ـ)
تیره خط در موارد زیر به‌کار می‌رود.
 (۱)     به جای «تا» و «به»، بین دو مفهوم زمانی، مکانی و...:
مثال ۱: اردی‎بهشت‌- تیر ۱۳۸۳ (=تا)
مثال ۲: قطار تهران‌- تبریز (=به)
آگاهی: برای بیان مفهوم «تا» در میان دو عدد، فقط حرف «تا» را به‌کار می‌بریم و هیچ‌گاه تیره‌خط را به‌جای آن به‌کار نمی‌بریم:
ننویسید: حدود ۲۰۰-۱۵۰ متر جلو‌تر.
بنویسید: حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ متر جلو‌تر.
 (۲) میان اجزای کلمهٔ مرکب دووجهی:
مثال ۱: مانور نظامی مشترک آمریکا- عربستان
مثال ۲: ادارهٔ عقیدتی‌- سیاسی
۷ـ دو تیره خط (-... -)
از این نشانه برای دربرگرفتن ساژه‌های معترضه و دعایی استفاده می‌شود:
مثال ۱: سه روز پیش -‌شاید هم چهار روز پیش‌- او را در میدان ونک دیدم. (ساژهٔ معترضه)
 مثال ۲: رسول گرامی اسلام -‌صلی الله علیه وآله‌- فرمود: … (ساژهٔ دعایی)
۸ـ پرانتز
در مواردی که درپی می‌‎آید، از پرانتز یا کمان استفاده می‌شود:
 (۱) برای دربرگرفتن ساژه‌های توضیحی و تکمیلی که حذف آن‌ها آسیبی به جمله نمی‌رساند.
مثال ۱: به‌همراه سه نفر از دوستانم (کریمی، رضائی و ضیائی) به دیدار او رفتیم.
مثال۲: چند روز پیش (ه‌مان روزی که در بم زلزله آمد) در آن‌جا بودم.
 (۲) به‌جای «یا/ یا ه‌مان» و برای دربر گرفتن «معنی» یا «معادل» ساژه‌ها:
مثال ۱: جنگ عراق‌- ایران (دفاع مقدس) هشت سال بر کشور ما تحمیل شد. (یا/ یا‌‌ همان دفاع مقدس)
مثال ۲: خیابان شهید مطهری (تخت طاووس)، نبش خیابان.... (یا/ یا‌‌ همان خیابان تخت طاووس)
مثال ۳: چاپار (قاصد) به‎سوی او روانه داشتند تا پیغام پادشاه به او رسانند. (معنی ساژه)
مثال ۴: استراتژی (راهبرد) واژه‌ای‌ است یونانی به‌معنی.... (معادل فارسی ساژه)
 (۳) برای آوردن مثال درون جمله:
مثال ۱: در مواقع اضطراری (برای مثال هنگام قطع برق) باید برابر آیین‌نامه رفتار کرد.
مثال ۲: درپایان جمله‌های انشائی (برای مثال در پایان جملهٔ «کتاب را بیاور» که جملهٔ امری است)، نقطه می‌گذاریم.
۸. ۱ـ تفاوت پرانتز و دو تیره‌خط
تفاوت کاربرد پرانتز با دو تیره‌خط این است که: دو تیره‌خط فقط «برای دربرگرفتن ساژه‌های توضیحی و تکمیلی» است، ولی پرانتز افزون بر آن منظور، دربردارندهٔ معنی «یعنی» نیز هست و به‎جای «یعنی» می‌‎آید. بنابراین، پرانتز برای دربر گرفتن جملهٔ معترضه‌ای به‌کار می‌رود که واژ‌هٔ «یعنی» در آغاز آن پنهان باشد. کاربرد هردو نشانه در مثال زیر نشان داده شده است:
از چهار حرف فارسی که جزو حروف الفبای عربی نیستند (گ، چ، پ، ژ)، دو حرف «گ» و «چ» در زبان گفتاری -‌نه نوشتاری‌- برخی از کشورهای عرب منطقه به‌کار می‌روند.
آگاهی: عبارت‌های دعایی هرگاه به‌صورت کامل باشند، در میان دو تیره‌خط، و هرگاه به‌صورت کوتاه نوشته باشند، در میان پرانتز می‌آیند:
ننویسید: رسول خدا (صلی‌الله علیه و آله) فرمودند.
بنویسید: رسول خدا -‌صلی‌الله علیه و آله‌- فرمودند.
ننویسید: رسول خدا -‌ص‌- فرمودند.
بنویسید: رسول خدا (ص) فرمودند.
۹ـ قلاب (کروشه)
از قلاب برای دربرگرفتن ساژه‌هایی که درپی می‌‎آید و برای نشان دادن اینکه ساژه‎ی درون قلاب، متعلق به متن اصلی نیست، استفاده می‌‎شود:
 (۱) افزودن، تصحیح و توضیح از سوی ناقل در بین مطالب نقل شده، به ویژه در هنگام تصحیح متون:
مثال ۱: بین ما] و آنان [جز عقل چیزی نتواند حکم کند.
مثال ۲: ما را] از [سه کس ترسی نباشد.
 (۲) افزودن چیزی به‎دست مترجم در ترجمهٔ متون، به‌ویژه در ترجمهٔ قرآن کریم:
مثال:] بدی‌ها را [به‌شیوه‌ای که نیکو‌تر است] از خود [دور کن، تا آن کس که میان تو و او دشمنی] برقرار [است، چون دوستی مهربان گردد.
۱۰ـ نشانهٔ تعجب (!)
هرچند این نشانه «نشانه‎ی تعجب» نام دارد، کاربرد آن بیش از نشان دادن تعجب است. از این نشانه در مواردی که درپی می‌‎آید استفاده می‌شود:
 (۱) برای نشان دادن تعجب:
مثال ۱: هر صبحانه دو سنگک می‌خورد و ده تخم‌مرغ!
آگاهی: هرگاه ساختار جمله‌ای پرسشی باشد، ولی لحن و مفهوم آن دربردارندهٔ تعجب باشد، به‌جای نشانهٔ پرسش، در پایان آن نشانهٔ تعجب می‌‎گذاریم:
مثال ۲: چه‎قدر دور است! (گوینده نمی‌پرسد دوری آنچه‎قدر است؟ بلکه بیان می‌کند که دوری آن بیش از اندازه‎ای است که تصور می‌‎کرده.)
 (۲) برای نشان دادن حالت‌هایی که درپی آمده است:
 (۱. ۲) استهزا: برای این کار باید به شما جایزهٔ نوبل بدهند!
 (۲. ۲) تأکید: می‌روید و سه‎روزه برمی‌گردید!
 (۳. ۲) اخطار: مواظب رفتارت باش!
 (۴. ۲) امر: ایست!
 (۵. ۲) نهی: نکن!
 (۶. ۲) تحسین: آفرین بر شما!
 (۷. ۲) ندا و خطاب:‎هان‎ای درستکاران!
 (۸. ۲) آرزو:‌ای کاش در جهان بدی نبود!
 (۹. ۲) درد: آخ!
 (۱۰. ۲) حسرت: آه!
آگاهی: نشانهٔ تعجب در بیشتر موارد پیش -‌ به‎جز در هنگام استهزا- پس از جمله‌ها و عبارت‌های کوتاه و واژه‌ها می‌آید، نه پس از جمله‎های بلند؛ برای نمونه جمله‌های زیر هرچند دربردارندهٔ حالت‎های پیش گفته هستند، در پایان آن‌ها نشانهٔ تعجب نمی‌گذاریم:
مثال ۱: من فقط یک بار به آن قله صعود کرده‌ام نه بیشتر. (تأکید)
مثال ۲: اگر تا یک ماه دیگر جواب مشخصی ندهید، قراردادمان فسخ خواهد شد. (اخطار)
مثال ۳: بروید آن دزدانی را که به مال و جان مردم رحم نکردند به سزای اعمالشان برسانید. (امر)
 (۳) پس از جمله‎های استفهامی انکاری یا جمله‎های پرسشی منفی که پرسش‌کننده انتظار پاسخ مثبت دارد:
مثال ۱: مگر نه این است که هر کس آن‎ چه را کِشته درو خواهد کرد! (جمله‎ی استفهامی ‎انکاری)
مثال ۲: مگر نمی‌دانی که خدا بر همهٔ کردار ما، ریز و درشت، آگاه است! (جمله‎ی پرسشی منفی)
آگاهی: در پایان جمله‎های پرسشی منفی که این گونه نیستند نشانهٔ پرسش می‌گذاریم:
محمد: مگر علی هنوز برنگشته؟
رضا: نه، برنگشته.
 (۴) پس از جمله‎های پرسشی که جنبهٔ خواهش مؤدبانه دارند، به‌جای نشانهٔ پرسش:
مثال ۱: لطف می‌کنید آن کتاب را به من بدهید!
مثال ۲: اجازه می‌دهید من هم همراه‌تان بیایم!
۱۱ـ نشانهٔ پرسش (؟)
نشانه‎ی پرسش در چند مورد به‌شرحی که درپی می‌آید، به‌کار می‌رود:
 (۱) پس از جمله‌های پرسشی مستقیم:
مثال ۱: آیا می‌دانی علت اصلی ستم به دیگران چیست؟
مثال ۲: نمی‌توانید تا پایان سال این کتاب را چاپ کنید؟
آگاهی: پس از جمله‌های پرسشی غیرمستقیم، نشانهٔ پرسش نمی‌گذاریم؛ به‌زبان دیگر، هرگاه جملهٔ اصلی پرسشی نباشد (یعنی فعل جملهٔ اصلی با کلمه‌های پرسشی همراه نباشد)، پس از جملهٔ پرسشی درون جملهٔ اصلی، نشانهٔ پرسش نمی‌گذاریم. در مثال‌های بعد، جمله‌های پرسشی درون جملهٔ اصلی مشخص شده‌اند:
مثال ۱: نمی‌دانست چه باید بکند تا این فتنه را بخواباند.
مثال ۲: حیوانات، رد پای آن‌ها و رفتارشان، نشانگر این است که آیا در این منطقه انسان هست یا نه.
مثال ۳: با آن‎که می‌‎دانست چه کسی شیشه را شکسته است چیزی نگفت.
 (۲) پس از جمله‎های پرسشی در نقل‌قول مستقیم و گفت‎و‎گوهای نمایش‌نامه‌ها:
مثال ۱: یادم می‌آید مرتب دربارهٔ مردی به‌نام همایون می‌پرسید؛ مرتب می‌گفت: همایون کجاست؟ همایون چه شد؟
مثال ۲: علی] با قیافه‎ی حق به‎جانب [: من که خبر ندارم، شما چه؟
 (۳) پس از قیدهای استفهام، هنگامی که به‌تنهایی به‌جای یک جملهٔ پرسشی کامل باشند:
مثال:
علی: هفت سال است که این دو روستا با هم درگیری دارند.
رضا: چرا؟ (چرا درگیری دارند؟)
علی: بر سر آب.
 (۴) پس از عنوان پرسشی کتاب‌ها، مقاله‌ها و مطالب، حتی در بین جملهٔ مثبت:
مثال ۱: می‌خواهم عنوان این مقاله‌ را «چه‎‌گونه تصمیم بگیریم؟» بگذارم.
مثال ۲: آخرین کتابی که این مرکز چاپ کرده، کتاب «دشمن چه‎گونه می‌اندیشد؟» است.
 (۵) در پایان هر کلمه یا عبارتی که نقش یا حالت جملهٔ پرسشی داشته باشد:
مثال ۱:
همایون: چه کسی گلدان را شکسته؟
محسن: علی
همایون: علی؟ (علی گلدان را شکسته؟) اصلاً باور نمی‌کنم.
مثال ۲: چه کسی این را به شما گفت؟ مهرداد یا سهیل؟ (مهرداد گفت یا سهیل؟)
 (۶) برای نشان دادن تردید، نشانهٔ پرسش را درون پرانتز می‌آوریم:
مثال: می‌گویند قاتل همدستی نداشته (؟) ولی چنین کاری از دست یک نفر ساخته نیست.
آگاهی: برای نشان دادن تردید همراه با استهزا و ریشخند، نشانهٔ تعجب و پرسش همراه با هم و بدون پرانتز می‌آیند:
مثال: برخی منابع غیررسمی اعلان کرده‌اند که این کشور به فن‌آوری ساخت سلاح هسته‌ای دست یافته است!؟
۰ 

شیوهٔ همانندسازی فهرست‌ها با متن

برای آنکه عنوان‌ها در هر دو جای پیش‎گفته، با هم هم‌خوانی داشته باشند، ویراستار بهترتیب، باید کارهایی را که درپی می‌‎آید انجام دهد:
 (۱) نخست، کارهای ویرایشی (درست کردن شیوهٔ املا، نادرستی‌های حروف‌نگاری، دستور زبان و...) را همراه با ویرایش متن، بر روی عنوان‌ها انجام ‌دهد و حتی -‌اگر نیاز باشد- عنوان‌هایی را به ‌عنوان‌های متن بیفزاید.
 (۲) پس از پایان ویرایش متن، کارهایی را که درپی می‌‎آید بر فهرست‎های آغاز کتاب انجام ‌دهد:
 (۱. ۲) شکل نوشتن همه‎ی عنوان‌ها را با شکل نوشتن عنوان‌های متن هم‎خوان کند.
 (۲. ۲) اگر به ‌عنوان‌های متن چیزی افزوده باشد، آن افزوده را به ‌عنوان‌های فهرست داشته‌ها نیز بیفزاید.
 (۳. ۲) ترتیب چیدن عنوان‌های فهرست‌ها را با ترتیب چینش عنوان‌های متن یکی کند.
آگاهی: در این مرحله نیازی نیست که ویراستار شمارهٔ صفحهٔ عنوان‌ها را (برابر شمارهٔ آن‌ها در متن) به فهرست (کوتاه‎ و بلند) داشته‎‌ها بیفزاید، یا -اگر آن شماره‌ها نادرست باشند‌- آن‌ها را درست کند؛ زیرا شماره‎های صفحه‎های عنوان‌ها پس از اصلاحات ویرایشی و صفحه‌آرایی، ممکن است دوباره تغییر کنند. درست کردن شماره‎های صفحه‎های عنوان‎‌ها در مرحلهٔ بازخوانی پایانی کتاب انجام خواهد شد؛ زیرا در آن مرحله، عنوان‌ها و شمارهٔ صفحه‎های کتاب معمولاً تغییر دیگری نخواهند داشت.

شیوهٔ نوشتن و تنظیم کوتاه نوشته‌ها (حروف اختصاری)

۱ ـ نوشتن کوتاه ‎نوشته‎ی نام‎‌ها و مفاهیم عمومی
 (۱) اگر نامی دارای کوتاه‎نوشتهٔ فارسی و لاتین باشد، نخستین بار در هر فصل، شیوهٔ نوشتن آن از الگویی که درپی آمده، پی‌روی می‌کند:
در متن، از راست به چپ: «معادل فارسی نام لاتین» (کوتاه‌نوشتهٔ فارسیِ معادل فارسی نام لاتین).
در پاورقی، از چپ به راست: نام لاتین (کوتاه نوشتهٔ لاتین نام لاتین).
یعنی بار نخست در هرفصل، نخست معادل فارسی نام را در گیومه پایین، و سپس کوتاه‎‏نوشتهٔ فارسی آن را در متن، درون پرانتز می‌آوریم؛ شمارهٔ پاورقی را نیز پس از کوتاه‎نوشتهٔ فارسی و در بالای آن می‌آوریم. در پاورقی نیز نخست خود نام را به‌طور کامل و سپس کوتاه‎نوشته‎ی لاتین آن را در جلوی آن، درون پرانتز می‌آوریم.
مثال: «دانشکدهٔ فرمان‎دهی و ستاد» (دافوس) ارتش این کشور جزو قدیمی‌ترین نهادهای دانشگاهی آن است.
آگاهی: در فصل‌ها یا گفتارهای بعد نیز -اگر‌‌ همان نام دوباره آورده شود‌ - نخستین بار، آن را با همین شیوه در متن و پاورقی می‌آوریم.
 (۱. ۱) از بار دوم به بعد، تنها کوتاه‎نوشتهٔ فارسی آن نام را در متن می‌آوریم و در پاورقی نیز چیزی نمی‌‎نویسیم.
مثال: افسران ارشد ارتش این کشور پس از گذراندن دوره‎ی دافوس می‌توانند...
 (۲) اگر نامی فقط کوتاه‎نوشتهٔ غیرفارسی داشته باشد، نخستین بار در هر فصل، شیوهٔ نوشتن آن از الگویی که درپی آمده، پی‌روی می‌کند:
در متن، از راست به چپ: «معادل فارسی نام» (کوتاه‌نوشتهٔ غیرفارسی نام به‌زبان فارسی)
در پاورقی، از چپ به راست: نام به زبان اصلی (کوتاه‌نوشتهٔ نام به‌زبان اصلی)
یعنی بار نخست در در هر فصل، نخست معادل فارسی نام را در گیومه پایین، و سپس کوتاه‎نوشتهٔ غیرفارسی آن را با املای فارسی، درون پرانتز می‌آوریم؛ شمارهٔ پاورقی را نیز پس از کوتاه‎نوشتهٔ غیرفارسی می‌گذاریم؛ در پاورقی نیز نخست خود نام را به‎طور کامل و سپس کوتاه‎نوشتهٔ آن را با املای زبان اصلی، درون پرانتز می‌آوریم:
مثال ۱: طبق گزارشی که «کمیتهٔ ویژهٔ سازمان ملل متحد» (آنسکام) به شورای امنیت سازمان ملل ارائه کرد …
مثال ۲: سه روز بعد، «انجمن بین‌المللی رشد» (ایدا) اعلام کرد …
مثال ۳: شورای امنیت سازمان ملل متحد به «هیأت اجرایی موقت سازمان ملل متحد در کوزوو» (یونیماک) اجازه داد تا اداره‎ی غیرنظامی این کشور را برعهده گیرد.
 (۱. ۲) از بار دوم به بعد نیز در متن تنها املای فارسی کوتاه‎نوشتهٔ غیرفارسی را می‌‎آوریم و در پاورقی نیز چیزی نمی‌‎نویسیم:
مثال ۱: ولی یک ماه بعد آنسکام در گزارش خود تصریح کرد که...
مثال ۲: اینجایزه از سوی ایدا به او داده شد.
مثال ۳: یونیماک بخش امنیت عمومی کوزوو را به سه قسمت تقسیم کرد.
آگاهی: کوتاه‏‎نوشته‌هایی مانند اوپک (سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت) = (OPEC= Organization of Petroleum Exporting Countries) یا حماس (حرکةالمقاومة الاسلامی)، یونسکو (سازمان تربیتی، علمی و فرهنگی سازمان ملل) =
UNESCO (United Nations Educational، Scientific، and Cultural Organization) و مانند این‌ها نمونه‌های دیگری از کوتاه‎نوشته‌های غیرفارسی رایج در زبان فارسی هستند.
۲ـ نوشتن معادل لاتین برای اصطلاحات و مفاهیم تخصصی
 برای نوشتن اصطلاحات و مفاهیم تخصصی که فقط کوتاه‎نوشته‎ی لاتین دارند و کوتاه‎نوشته‎ی آن‌ها با‌‌ همان تلفظ اصلی در زبان فارسی رواج دارد:
 (۱) بار نخست، ابتدا معادل فارسی آن اصطلاح یا مفهوم را در گیومه پایین و سپس تلفظ فارسی کوتاه‌نوشتهٔ آن را در پرانتز می‌نویسیم و شمارهٔ پاورقی را نیز در بالای پرانتز می‌گذاریم.
در پاورقی نیز نخست اصل اصطلاح یا مفهوم و سپس کوتاه‌نوشتهٔ آن را در پرانتز می‌آوریم:
مثال ۱: اصطلاح پزشکی: بیماران مبتلا به «ویروس ایمنی انسان» (اچ. آی. وی) پس از گذراندن این دورهٔ درمانی...
مثال ۲: اصطلاح روان‌شناسی: اولین اقدام در مورد کودکان این مرکز، تعیین «ضریب هوشی» (آی. کیوی) آن‎هاست.
مثال ۳: اصطلاح نظامی: هدایت این موشک‎‌ها با استفاده از «سامانه‎ی موقعیت‌یاب جهانی» (جی پی اس) انجام می‌شود.
مثال ۴: اصطلاح سیاسی: این کشور‌ها تا مدتی از عضویت در «پیمان منع تولید و گسترش سلاح‌های هسته‌ای» (ان. پی. تی) سر باز می‌زدند.
 (۲) از بار دوم به بعد نیز تنها تلفظ فارسی کوتاه‎نوشتهٔ لاتین را در متن می‌‎آوریم و در پاورقی نیز چیزی نمی‌نویسیم:
مثال ۱: اصلاح پزشکی: تأثیر درمانی تشخیص بموقع اچ. آی. وی مانند تأثیر درمانی بموقع دیگر بیماری‌ها نیست.
مثل۲: اصطلاح روان‌شناسی: پس از تعیین آی. کیوی این افراد، نوبت به سطح بندی آنان می‌رسد.
مثال ۳: اصطلاح نظامی: حتی کشورهای جهان سوم نیز به‎راحتی می‌توانند به فن‌آوری ازکار انداختن جی. پی. اس دست یابند.
مثال ۴: اصطلاح سیاسی: امنیت جهانی هنگامی محقق می‌‎شود که همه‎ی کشور‌ها به‌عضویت ان. پی. تی درآیند و به آن پای‎بند باشند.

شیوهٔ شماره گذاری نشانگرها (تصویر‌ها، جدول‌ها، نقشه‌ها، نمودار‌ها) و پیوست‌ها

مثال:.... در این گونه موارد برای برآورده شدن دقت در مشخصات گواهان، نیازی به نوشتن چند مشخصه (نام پدر، تاریخ تولد، جای تولد و جای صدور شناس‌نامه) نیست و به‌جای نوشتن این مشخصات تنها به نوشتن نام، نام خانوادگی و شماره ملی گواهان بسنده می‌شود؛ درست آن‌گونه که در نمونهٔ بعد آمده است:

نشانگر ۲. ۱ـ بستینهٔ الگوی استشهاد محلی
کسانی که اطلاع دارند، آقای.............. فرزند........... ساکن.............. کارمند پیشین ادارهٔ بازنشستگی در تاریخ................. فوت نموده و این-جانب............................. همسر مرحوم مذکور، در کفالت شخص دیگری نیستم و هیچ‌گونه حقوقی نیز از دولت یا صندوق بازنشستگی دریافت نمی‌کنم، خواهشمندم مراتب پیش‌گفته را گواهی و امضا کنند.
 امضا
گواه ۱: این‌جانب........... با شماره ملی.............................
درستی مراتب فوق را تأیید می‌کنم.
 امضا
گواه ۲: این‌جانب........... با شماره ملی.............................
درستی مراتب فوق را تأیید می‌کنم.
 امضا
 (۲) عکس: نمایی از اشیا و جان‌داران که به‎وسیله‎ی دستگاه (دوربین عکس‎برداری یا فیلم‎برداری، گوشی تلفن همراه، ماهواره و مانند این‎‌ها) پدید آمده باشد.
 (۳) شکل: آن‎چه را می‌‎نامیم که به‌دست انسان، با قلم یا رایانه از اشیا و جان‌داران ترسیم یا نقاشی شده باشد.
 (۴) تصویر: در این کتاب، برای اشاره به عکس و شکل از واژهٔ «تصویر» استفاده می‌شود.
 (۵) جدول: به خط‎های افقی و عمودی گفته می‌شود که از تقاطع آن‌ها ستون و ردیف تشکیل شده باشد.
 (۶) نقشه: به شکلی گفته می‌شود که از محدوده و اجزای کلی زمین‎‌ها، شهر‌ها، کشور‌ها، قاره‌ها یا جهان ترسیم شده باشد.
 (۷) نمودار: به خط‎هایی گفته می‌شود که میزان بالا و پایین رفتن شمار یا مقدار مواد، پدیده‌ها، فعالیت‎‌ها و جز این‌ها را نشان دهند.
هرگاه بستینه‌ها، تصویر‌ها، جدول‎‌ها، نقشه‎‌ها و نمودار‌ها برای توضیح یا تکمیل مطالب متن باشند، آن‌ها را در قالب «نشانگر»، در متن یا در پایان متن می‌‎آوریم؛ ولی هرگاه بتوان از همین نشانگر‌ها به‎صورت مستقل یا مرجع و جدا از متن نیز استفاده کرد، آن‌ها را تنها در پایان متن و در قالب «پیوست» می‌‎آوریم. پس تشخیص این‌که کدام مطالب باید در قالب نشانگر، و کدام‎یک باید در قالب پیوست بیایند با ویراستار است.
۲ ـ شماره‎گذاری نشانگر‌ها
 (۱) هرگاه نوشته‎ای دارای تقسیم‎بندی «فصل» باشد:
 (۱. ۱) شماره‎ی نشانگرهای آن از سه جزء تشکیل می‌‎شود:
از چپ به‎راست: عدد فصل، نقطه، عدد نشانگر در آن فصل.
 (۲. ۱) شماره‎ی نشانگر در متن، همیشه درون پرانتز است:
مثال۱ (در متن): «نمودار عمل‎کرد خودروی تزریق اکسیدایزر» (نشانگر ۱. ۷) روند عمل‎کرد تزریق را به‎وسیله‎ی خودروی تزریق نشان می‌‎دهد.
 (۳. ۱) ولی در بالای خود نشانگر، شماره‎ی نشانگر را بدون پرانتز و با ترتیب زیر می‌‎آوریم:
مثال ۲: (در بالای نمودار): نشانگر ۷. ۱ـ نمودار عمل‎کرد خودروی تزریق اکسیدایزر.
 (۴. ۱) در بالای نشانگر، هم «شماره» و هم «عنوان» نشانگر را می‌‎آوریم. (به مثال ۲ نگاه کنید.)
 (۵. ۱) هنگامی‌که برای نخستین‌بار، نشانگری را در متن می‌آوریم، باید نخست عنوان نشانگر را در گیومه پایین، و سپس شمارهٔ آن را درون پرانتز بیاوریم؛ ولی در جایی که می‌‎خواهیم نشانگری را دوباره با فاصله‎ی کمی تکرار کنیم یا خواننده را به آن ارجاع دهیم، تنها به آوردن شماره‎ی آن بسنده می‌‎کنیم. پس آوردن یا نیاوردن عنوان نشانگر در متن با توجه به ملاحظه‌‎ی پیش‎گفته، بسته به تشخیص ویراستار است:
مثال ۳: نگارنده شیوه‎ی خط همه‎ی گونه‎های واژه‎های مرکب را - از نظر چسبیده یا جدانویسی - در «جدول چسبیده/ جدانویسی واژه‎های مرکب» (نشانگر ۲. ۵) آورده است.
چند سطر، یا چند بند، یا چند صفحه بعد:
با آموختن داشته‎های نشانگر (۲. ۵)، در کنار آموختن قواعد این واژه‎‌ها، می‌‎توانید به درک روشنی درباره‎ی شیوه‎ی خط واژه‎های مرکب دست یابید.
 (۶. ۱) هرگاه ویراستار، آوردن عنوان نشانگر در متن را لازم بداند، شیوه‎ی نوشتن شماره و عنوان نشانگر از الگوی زیر پی‎روی می‌‎کند:
 «عنوان نشانگر» (نشانگر الف)
به‎جای حرف الف شماره‎ی نشانگر را بگذارید. (برای نمونه به مثال ۳ –چند سطر بالاتر- نگاه کنید.)
 (۷. ۱) هرگاه در متن، به‎صورت مستقیم به نشانگری اشاره شود، از الگوی مثال شماره‎ی ۳ پی‎روی می‌کنیم.
 (۸. ۱) ولی هرگاه به‎صورت غیرمستقیم به نشانگری اشاره شود، فقط عبارت (نشانگر الف) را درون پرانتز می‌‎آوریم (به‎جای حرف «الف» شماره‎ی نشانگر را بگذارید.):
مثال ۴: شیوه‎ی خط همه‎ی انواع واژه‎های مرکب (نشانگر ۲. ۵) از قاعده و منطقی ویژه پی‎روی می‌‎کند و اگر سلیقه یا خوش‎آیند فردی را در آن دخالت دهیم، هیچ‎گاه نمی‌‎توانیم به شیوه‎ی خطی واحد برای واژه‌های مرکب دست یابیم.
 (۹. ۱) به همه‎ی نشانگرهای هرفصل -از تصویر گرفته تا جدول، نقشه و نمودار- شماری شماره‎ی پشت سر هم می‌‎دهیم و از آوردن شماره‎های جداگانه برای هریک از انواع نشانگر‌ها خودداری می‌‎کنیم؛ یعنی برای مثال نباید به ۶ تصویر فصل سوم کتابی شماره‎های «۱. ۳» تا «۶. ۳» و به ۱۹ نقشه‎ی‌‌ همان فصل شماره‎های «۱. ۳» تا «۱۹. ۳» را اختصاص داد.
برپایه‎ی این شیوه‎نامه، عددهای سمت راست شماره‎های نشانگرهای هر فصل از عدد «۱» آغاز می‌‎شود؛ یعنی برای مثال اگر فصل یکم کتابی ۱۸ نشانگر (از بستینه گرفته تا نمودار)، و فصل دوم آن ۱۳ نشانگر داشته باشد، شماره‎های نشانگرهای فصل یکم آن از «۱. ۱» آغـاز می‌‎شود و به «۱۸. ۱» پایان می‌‎یابد و شماره‎های فصل دوم آن نیـز از «۱. ۲» آغاز می‌‎شود و به «۱۳. ۲» پایان می‌‎یابد.
نمونه‌ای که درپی آمده، شیوهٔ نوشتن شماره و عنوان نشانگرهای فصل یکم کتابی را در متن و در بالای نشانگر‌ها نشان می‌دهد:
آگاهی: شماره و عنوان همهٔ نشانگر‌ها (بستینه‌ها، تصویر‌ها، جدول‎‌ها، نقشه‎‌ها و نمودار‌ها) را در بالای آن‎‌ها می‌‎آوریم.
مثال ۵:
در متن: «جدول ابزار و سلاح‎های عصر آغازسنگی» (نشانگر ۱. ۱).
در بالای نشانگر: نشانگر ۱. ۱ـ جدول ابزار و سلاح‌های عصر آغاز سنگی.
در متن: «تصویر رامسس دوم در نبرد کادش» (نشانگر ۲. ۱).
در بالای نشانگر: نشانگر ۲. ۱ـ تصویر رامسس دوم در نبرد کادش.
در متن: «نقشه‎ی مصر باستان» (نشانگر ۳. ۱).
در بالای نشانگر: نشانگر ۳. ۱ـ نقشهٔ مصر باستان.
در متن: «نمودار اقوام هند و اروپایی و محل سکونت آن‎‌ها» (نشانگر ۴. ۱).
در بالای نشانگر: نشانگر ۴. ۱ـ نمودار اقوام هند و اروپایی و محل سکونت آن‎‌ها.
در متن: «بستینهٔ سخنرانی لنین در میدان سرخ» (نشانگر ۵. ۱).
در بالای نشانگر: نشانگر ۵. ۱ـ بستینهٔ سخنرانی لنین در میدان سرخ.
 (۲) هرگاه نوشته دارای تقسیم‎بندی «فصل» نباشد:
 (۱. ۲) از آغاز تا پایان نوشته، به همه‎ی نشانگر‌ها شماره‌ها‎ی پشت سر هم می‌‎دهیم.
 (۲. ۲) روشن است که در این نوشته‎‌ها -‌به‌علت اینکه فصل‎بندی نشده‎اند- عددهای سمت چپ (عددهای فصل‎‌ها) حذف می‌‎شوند.
 (۳. ۲) همه‎ی شیوه‎های پیش‎گفته درباره‎ی «نوشته‎های دارای تقسیم‎بندی فصل» به‌جز بند «۱. ۱» (یعنی بندهای ۲. ۱ تا ۹. ۱)، باید درباره‎ی نوشته‎های بدون تقسیم‎بندی فصل (بند۲) نیز رعایت شود.
۳ ـ شماره‎گذاری پیوست‎‌ها
همان‎گونه که در آغاز این مبحث گفته شد، پیوست‎‌ها از لحاظ شکلی با نشانگر‌ها تفاوتی ندارند و تنها تفاوت آن‌ها با نشانگر‌ها این است که می‌‎توان آن‌ها را به‎صورت مستقل و مرجع به‎کار برد، ولی از سویی نیز باید در نظر داشت که پیوست‎‌ها مربوط به همه‎ی یک نوشته هستند و با آنکه ممکن است در فصل‎های گوناگون به ‎پیوست‎های پایان کتاب ارجاع داده شده باشد، هریک از پیوست‎‌ها متعلق به همهٔ آن نوشته هستند. بنابراین همه‎ی شیوه‎های گفته شده درباره‎ی شماره‎گذاری «نشانگرهای بدون تقسیم‎بندی فصل» (بند ۲) باید درباره‎ی شماره‎گذاری پیوست‎‌ها نیز رعایت شود.
نمونه‎هایی که درپی می‌‎آید مثال‎هایی برای نشان دادن شیوه‎ی شماره‎گذاری پیوست‎‌ها و ارجاع به آن‌هاست:
مثال ۱: خلاصه‎ی شیوه‎ی چیدن همه‎ی صفحه‎های کتاب، در «جدول صفحه‎بندی کتاب» (پیوست ۱) آمده است.
مثال ۲: اندازه‎های مناسب برای همه‎ی اجـزای نوشته از «جدول اندازه‎های مناسب برای قطع‎های گوناگون کتاب» (پیوست ۲) پی‎روی می‌‎کند.
مثال ۳: صفحه‎هایی که نباید سرصفحه داشته باشند در «جدول صفحه‎بندی کتاب» (پیوست ۳) مشخص شده‎اند.
۴. ۱ ـ شماره‎گذاری نشانگر‌ها و پیوست‎های نوشته‎های ترجمه شده
شماره‎گذاری نشانگر‌ها و پیوست‎‌ها در نوشته‎های ترجمه شده از شیوه‎های گفته شده در این شیوه‎نامه پی‎روی می‌‎کند، نه از شیوه‎ی به‎کار رفته در آن نوشته‎‌ها. برای مثال در برخی نوشته‎های لاتین، برای نشان دادن شماره‎ی نشانگر‌ها به‎جای عدد فصل از حروف الفبای لاتین استفاده می‌‎کنند و هر یک از انواع نشانگر‌ها را جداگانه شماره‎گذاری می‌‎کنند؛ یعنی برای مثال به‎جای آن‎که برابر شیوه‎ی این شیوه‎نامه بنویسند «نمودار وضعیت جوّی مناطق حارّه» (نشانگر ۷. ۲) (در این‎جا یعنی نشانگر هفتم از فصل دوم)، می‌‎نویسند نمودار (۱ـB) وضعیت جوّی مناطق حارّه (در این‎جا یعنی نمودار اول از فصل دوم).
از آن‌جا که پی‎روی از شیوه‎های به‎کار رفته در نوشته‎های ترجمه شده موجب پراکندگی در شیوه‎‌ها خواهد شد، ویراستار صوری باید شیوه‎ی شماره‎گذاری نشانگر‌ها و پیوست‎های آن‌ها را با این شیوه‎نامه هم‎خوان کند.
آگاهی: هرگاه شیوهٔ شماره‌دهی به نشانگر‌ها در نوشته‌های ترجمه ‌شده برابر با این شیوه‌نامه تغییر کرد، باید دقت نمود تا شیوهٔ ارجاع به آن‌ها در متن نیز منطبق با شماره‌گذاریِ جدید شود.
۰ لای

شیوهٔ تنظیم فهرست نشانگر‌ها (تصویر‌ها، جدول‌ها، نقشه‌ها، نمودارها) و پیوست‌ها
 (۱) اگر در کتابی تنها یک نوع نشانگر داشته باشیم نخست، عنوان «فهرست تصویرها/ جدول‎ها/ نقشه‎ها/ نمودار‌ها» را به‎صورت وسط‎چین در صفحه‎ی پس از صفحه‎ی پایانی فهرست (کوتاه و بلند) داشته‎‌ها می‌‎آوریم و در زیر آن، همه‎ی نشانگرهای هر فصل را به‎ترتیب شماره‎ی آن‌ها در زیر هم می‌‎آوریم. برای مثال، هنگامی که کتابی تنها تصویر داشته باشد مانند، نخست عنوان «فهرست تصویر‌ها» و در زیر آن، شماره و نام همهٔ تصویرهای کتاب را بهترتیب فصل‌ها می‌آوریم. آن‌چه در «بستینهٔ الگوی فهرست تصویر‌ها» (نشانگر ۲. ۲) آمده‌، نمونه‌ای از فهرست تصویر‌ها را نشان داده است.
نشانگر ۲. ۲ـ بستینهٔ الگوی فهرست تصویر‌ها
فهرست تصویر‌ها
عنوان                             صفحه
تصویر ۱. ۱ ـ ارابه‎ی داس‌دار دوره‎ی هخامنشی................................... ۱۲۶
تصویر ۲. ۱ ـ کشتی تری‎رم، دوره‎ی هخامنشی................................     ۱۲۹
تصویر ۳. ۱ ـ تندیس مفرغی سورنا، سردار پارتی..............................     ۱۳۳
تصویر ۱. ۲ ـ ناپلئون بناپارت.......................................................     ۱۴۵
تصویر ۲. ۲ ـ اهرام مصر..........................................................     ۱۷۱
تصویر ۳. ۲ ـ لشکرکشی آشوربانی‎پال..........................................     ۱۹۳
تصویر ۴. ۲ ـ مائو تسه‎تونگ......................................................     ۲۱۱

 (۲) اگر کتابی بیش از یک نوع نشانگر داشته باشد، نخست عنوان «فهرست نشانگر‌ها» را به‎صورت وسط‎چین در صفحه‎ی پس از صفحه‎ی پایانی فهرست داشته‎‌ها می‌‎آوریم، و سپس در زیر آن به‎ترتیب عنوان‎های زیر را می‌‎آوریم:
 (۱. ۲) فهرست بستینه‌ها
 (۲. ۲) فهرست تصویر‌ها
 (۳. ۲) فهرست جدول‎‌ها
 (۴. ۲) فهرست نقشه‎‌ها
 (۲. ۵) فهرست نمودار‌ها
پس از آن نیز نشانگر مربوط به هر یک از این عنوان‎‌ها را، به‎ترتیب شماره‎ی آن‌ها، در زیر هرعنوان می‌‎آوریم. آن‌چه در «بستینهٔ الگوی فهرست نشانگر‌ها» (نشانگر ۲. ۳) آمده، نمونه‌ای از فهرست نشانگر‌ها را نشان می‌دهد که به‌جز «فهرست بستینه‌ها» همهٔ گونه‌های نشانگر‌ها را در خود جا داده است:
نشانگر ۲. ۳ـ بستینهٔ الگوی فهرست نشانگر‌ها
فهرست نشانگر‌ها
۱ـ فهرست تصویر‌ها
نشانگر ۱. ۲- تصویر رامسس دوم در نبرد کادش.................................... ۶۲
نشانگر ۱. ۷- تصویر جنگ‌جویان اوراتی............................................... ۷۷
نشانگر ۲. ۲- تصویر اسپارتاکوس، رهبرقیام بردگان................................. ۸۲
نشانگر ۲. ۷- تصویر قلادهٔ گردن بردگان............................................... ۹۷
۲- فهرست جدول‎‌ها
نشانگر ۱. ۱ ـ جدول ابزار‌ها و سلاح‎های عصر آغازسنگی......................     ۶۲
نشانگر ۱. ۶ ـ جدول ابزار‌ها و سلاح‎های عصر پارینه‎سنگی.....................     ۷۶
نشانگر۲. ۱ ـ جدول ابزار‌ها و سلاح‎های عصر نوسنگی.........................     ۸۱
نشانگر ۲. ۶ ـ جدول گاه‎شماری تمدن چین باستان..............................     ۹۹
۳- فهرست نقشه‎‌ها
نشانگر ۱. ۳ ـ نقشه‎ی مصر باستان..............................................     ۶۳
نشانگر ۱. ۸ ـ نقشه‎ی خاورمیانه‎ی باستان در هزاره‎ی سوم ق. م.................۷۸
نشانگر ۲. ۳ ـ نقشه‎ی سومر و اکد...............................................     ۸۳
نشانگر ۲. ۸ ـ نقشه‎ی قلمرو ایران در دوره‎ی هخامنشی.......................     ۹۸
۴- فهرست نمودار‌ها
نشانگر ۱. ۴ ـ نمودار اقوام هند و اروپایی و محل سکونت آن‎‌ها................     ۶۴
نشانگر ۱. ۹ ـ نمودار کمیته‎ی کنتوریا‌ها (شوراهای صدنفری)..................     ۷۹
نشانگر ۲. ۴ ـ نمودار ساختار حکومتی در نظام فئودالیته........................     ۶۴
نشانگر ۲. ۹ ـ نمودار سازمانی مجمع ملل متفق.................................. ۹۹    
همان‎گونه که می‌‎بینید در فهرست نمونه‎ی پیش:
 (۱) هر یک از انواع نشانگر‌ها به‎طور جداگانه در زیر عنوان مربوط به خود گنجانده شده‎اند.
 (۲) نشانگرهای زیر هر عنوان، به‎ترتیب، از شماره‎ی کوچک به شماره‎ی بزرگ چیده شده‎اند.
 (۳) شماره‎های نشانگر‌ها لزوماً شماره‎هایی پشت سر هم نیستند، ولی باید از کوچک به بزرگ باشند.
 (۴) شماره‎های سمت چپ نقطه، شماره‎ی فصل، و شماره‎های سمت راست، شماره‎ی هر نشانگر در آن فصل است.
آگاهی ۱: شماره‎ی صفحه‎های فهرست‎‌ها باید پس از پایان صفحه‎بندی کتاب، تنظیم شود.
آگاهی ۲: «بستینه‌ها» معمولاً در ترجمهٔ برخی از نوشته‌های انگلیسی وجود دارند؛ بااین‌حال، اگر نوشته‌ای «بستینه» هم داشت، نخستین فهرست از فهرست نشانگر‌ها «فهرست بستینه‌ها» خواهد بود.
۲ـ فهرست پیوست‎‌ها
اگر کتابی دارای پیوست باشد، بسته به اینکه نویسنده، آن‌ها را با چه شیوه‎ای تنظیم کرده باشد، آن‌ها را با یکی از دو شیوه‎ای که درپی می‌‎آید فهرست‎بندی می‌‎کنیم:
 (۱) اگر نویسنده پیوست‎‌ها را در قالب بخش یا فصل پایانی کتاب تنظیم کرده باشد، فهرستی جداگانه برای پیوست‎‌ها تهیه نمی‌‎کنیم، و تنها به فهرست (کوتاه و بلند) داشته‎‌ها –که فهرست بخش یا فصل پایانی کتاب نیز در آن هست- بسنده می‌‎کنیم.
 (۲) اگر نویسنده، پیوست‎‌ها را به‎صورت آزاد (نه با نام یک بخش یا فصل) در پایان متن کتاب (پیش از فهرست نمایه‎‌ها) آورده باشد، بند چهارم «فهرست‎‌ها» به «فهرست پیوست‎‌ها» اختصاص می‌‎یابد. هر چند ممکن است که خود پیوست‎‌ها نیز دربردارنده‎ی برخی از نشانگر‌ها (مانند جدول‎، نمودار و جز این‌ها) باشند، ولی نشانگرهای آن‌ها در فهرست نشانگر‌ها گنجانده نمی‌‎شوند و همگی با ترتیبی که درپی می‌‎آید، زیر در زیر عنوان فهرست نشانگر‌ها نوشته می‌‎شوند:
 (۱. ۲) نخست، عنوان «فهرست پیوست‎‌ها» را مانند عنوان فهرست‎های پیشین در وسط صفحه می‌‎آوریم.
 (۲. ۲) سپس از راست به چپ، نخست شماره‎ی پیوست، سپس خط تیره، پس از آن عنوان پیوست، و در سمت چپ سطر شماره‎ی صفحه را می‌‎آوریم.
بستینه‌ای که درپی می‌آید (نشانگر ۲. ۴) نمونه‌ای از فهرست پیوست‌ها در یک کتاب را نشان می‌دهد:
نشانگر ۲. ۴ـ بستینهٔ الگوی فهرست پیوست‌ها
فهرست پیوست‎‌ها
عنوان                              صفحه
پیوست ۱ ـ فهرست بررسی داشته‎های دست‎نوشته........................     ۲۰۹
پیوست ۲ ـ کاربرگ بررسی و سطح‎بندی ویرایش..............................     ۲۱۰
پیوست ۳ ـ کاربرگ اصلاح رایانه‎ای...............................................     ۲۱۱
پیوست ۴ ـ جدول اندازه‎های مناسب برای قطع‎های گوناگون کتاب............     ۲۱۳
پیوست ۵ ـ جدول اندازه‎های قطع‎های گوناگون کتاب...........................     ۲۱۴
پیوست ۶ ـ جدول صفحه‎بندی کتاب..............................................     ۲۱۶
پیوست ۷ ـ جدول فونت‎‌ها و قلم‎های اجزای کتاب..............................     ۲۱۷
پیوست ۸ ـ پرسش‌نامه‎ی بازخوانی کتاب........................................     ۲۱۸
پیوست ۹ ـ پرسش‌نامه‎ی بازبینی صفحه‎آرایی و ساژه‎آرایی...................     ۲۲۴
پیوست۱۰ ـ جدول نشانه‎های بازبینی ساژه‎آرایی..............................     ۲۲۶
۰ ل

شیوهٔ تنظیم فهرست مطالب

هر نوشته، بسته به این‌که دربردارنده‎ی چه داشته‎هایی است، ممکن است یکی یا بیش از یکی از فهرست‎هایی را که درپی می‌‎آید، داشته باشد:
 (۱) فهرست کوتاه داشته‎‌ها (مطالب).
 (۲) فهرست بلند داشته‌ها.
 (۳) فهرست نشانگر‌ها شامل:
 (۱. ۳) فهرست بستینه‌ها.
 (۲. ۳) فهرست تصویر‌ها.
 (۳. ۳) فهرست جدول‎‌ها.
 (۴. ۳) فهرست نقشه‎‌ها.
 (۵. ۳) فهرست نمودار‌ها.
 (۴) فهرست پیوست‎‌ها.
 (۵) فهرست نمایه‌ها.
۱ ـ فهرست کوتاهِ داشته‎‌ها (فهرست مطالب)
فهرست کوتاه داشته‎‌ها تنها دربردارندهٔ «عنوان‌های اصلی» کتاب است. این عنوان‌ها دربردارندهٔ عنوان‌های زیر هستند:
 (۱) عنوان بخش‎‌ها.
 (۲) عنوان فصل‎‌ها.
 (۳) عنوان گفتار‌ها.
 (۴) عنوان‌های یک‌شماره‌ای (مانند: ۷ـ انواع پوسته).
 (۵) عنوان‌های دو‌شماره‌ای (مانند: ۷. ۱ـ پوستهٔ سخت).
 (۶) عنوان کم‌نوشته‌ها (پیش‌گفتار، سخن ناشر، مقدمه، نتیجه و مانند این‌ها).
آگاهی: از این پس برای اشاره به هر یک از تقسم‌بندی‌های «بخش، فصل، گفتار و دفتر» واژهٔ «پارنوشته» را به‌کار خواهیم برد.
در فهرستِ کوتاه، ساژه‌های زیر بهترتیب به‌صورت وسط‌چین درپی هم می‌آیند: شمارهٔ پارنوشته‌ها، نشانهٔ «دونقطه»، عنوان پارنوشته؛ مانند:
فصل سوم: لیبرال دموکراسی
 عنوان‌های یک شماره‌ای و دوشماره‌ای نیز به‌صورت راست‌چین، در زیر عنوان پارنوشتهٔ خود می‌آیند. (برای نمونه می‌توانید به فهرست کوتاه داشته‌های همین کتاب نگاه کنید.)
آگاهی: روشن است که اگر برخی از عنوان‌های پیش‎گفته (عنوان: بخش، فصل، گفتار، دفتر، عنوان‌های کم‌نوشته‌ها و عنوان‌های یک و دو شماره‌ای) در متن وجود نداشته باشند، در فهرست کوتاه داشته‎‌ها نیز نمی‌آیند.
۲ ـ فهرست بلندِ داشته‎‌ها (فهرست تفصیلی)
این فهرست دربردارندهٔ همهٔ عنوان‌های کتاب -‌از عنوان‌های شش‌گانهٔ پیش‎گفته تا همهٔ عنوان‌های اصلی و فرعی‌- می‌باشد. شیوهٔ چیدن فهرست بلند داشته‎‌ها مانند شیوهٔ چیدن فهرست کوتاه داشته‎هاست، با این تفاوت که:
 (۱) هرگاه شمار عنوان‌های اصلی و فرعی فراوان نباشد، به‌گونه‌ای که شمار صفحه‌های فهرست از سه صفحه نگذرد، آن‌ها را با‌‌ همان ترتیبی که در کتاب آمده‎اند به‎صورت یک ستونی در زیر هم می‌‎چینیم.
 (۲) ولی هرگاه عنوان‌های اصلی و فرعی کتاب فراوان باشند، به‌گونه‌ای که شمار صفحه‌های فهرست از سه صفحه بگذرد، از آن‌جا که چینش یک‌ستونی آن‌ها شمار صفحه‎های فهرست را فراوان می‌کند، باید آن‌ها را به‎صورت دوستونی بچینیم.
 (۳) در این هنگام، در هر ستون، از راست به چپ؛ نخست عنوان‌ها؛ سپس بدون فاصله، کج‌خط؛ و پس از آن با یک فاصله، شمارهٔ صفحه را می‌آوریم.

شیوهٔ ارجاع و منبع نویسی

 (۲) منبع: نوشته‎ای است که پدیدآورنده، به‎طور مستقیم و بدون واسطه، مطلبی را از آن نقل کرده یا به آن استناد کرده است.

 (۳) مأخذ: نوشته‎ای است که پدیدآورنده، با واسطه‎ی آن، به‎طور غیرمستقیم، مطلبی را از منبعی نقل کرده و یا به آن مطلب استناد کرده است.

۱ـ ارجاع برون‎متنی

در این گونه‎ی ارجاع باید با شیوه‎ی انجام دو کار عمده آشنا شویم:

 (۱) ارجاع به منابع و مآخذ در متن.

 (۲) نوشتن مشخصات منابع و مآخذ در پایان متن.

۱. ۱ـ ارجاع به منابع و مآخذ در متن

نویسنده برای بیان روشن منظور خود، شیوهٔ ارجاع به نوشته‌ها را به دو شیوهٔ کلی «دانشگاهی» و «غیردانشگاهی» تقسیم کرده، ولی ارجاع به هر دو نوشته ـ با ناهمانندی‌هایی ناچیز ـ از یک شیوه پی‌روی می‌کند.

 (۱) نوشته‌های دانشگاهی: منظور از نوشته‌های دانشگاهی، نوشته‌هایی مانند مقاله، پایان‌نامه، رساله و پژوهش‌های دیگر است.

 (۲) نوشته‌های غیردانشگاهی: هرنوع نوشته‌ای غیر از نوشته‌های دانشگاهی را نوشتهٔ غیردانشگاهی می‌نامیم.

آگاهی: منظور نویسنده این نیست که در بیرون دانشگاه (برای مثال در حوزه‌های علمیه یا در میان ناشران عمومی) مقاله، پایان‌نامه، رساله و پژوهش‌های دیگر نوشته نمی‌شود، یا یرعکس، در دانشگاه کتاب‌هایی که به قرآن کریم، حدیث‌ها و روایت‌ها ارجاع داده شده باشد، نوشته نمی‌شود. امروزه نمی‌توان از این بُعد مرزی میان حوزه و دانشگاه کشید؛ زیرا همهٔ انواع نوشته‌ها در هر دو جا تولید می‌شود. این تقسیم‌بندی تنها گونه‌ای نام‌گذاری برای بیان شیو‌ه-های ارجاع و ناهمانندی‌های ناچیز آن‌ها در این کتاب است.

۱. ۱. ۱ـ ارجاع به نوشته‌های غیردانشگاهی

هرگاه مطلبی (عبارت، جمله یا پاراگرافی) از نوشته‌ای دیگر را درون نوشتهٔ خود استفاده کنیم، برای ارجاع دادن خواننده به مشخصات منبع یا مأخذ آن مطلب در «منابع و مآخذ» پایان‌‌ همان فصل (نه در پاورقی یا پی‌نوشت‌های پایان آن فصل)، از الگوی زیر پی‎روی می‌‎کنیم:

از راست به چپ: پرانتز باز شود؛ شماره‎ی ردیف منبع یا مأخذ در منابع و مآخذِ گفتار یافصل؛ دو نقطه؛ حرف ص؛ شماره‎ی صفحه‎ (‌ها) یا آن‌چه کاربرد شمارهٔ صفحه دارد؛ پرانتز بسته شود.

آگاهی: از این پس، آن‌چه را با ترتیب پیش‌ درون پرانتز می‌آوریم، «ساژهٔ ارجاع» می‌نامیم.

 (۱) هرگاه پدیدآورنده خواننده را به کل یک نوشته (کتاب، نشریه و مانند این‌ها) بازگشت دهد، و صفحه یا صفحه‎های مشخصی را در نظر نداشته باشد، در جای شماره‎ی صفحه در پرانتز، یک خط تیره می‌‎گذاریم:

مثال: آن‎چه در این کتاب درباره‎ی «فلسفه‎ی ملاصدرا» آمده، تنها چکیده‎ای از این مبحث است که خوانندگان عزیز می‌‎توانند با مراجعه به منابعی مانند (۱۷: -) و (۱۸: -) دانسته‎های خود را در این باره افزایش دهند.

 (۲) هرگاه ارجاع، به صفحه‎های پیوسته (متوالی) صورت گیرد، در جای شماره‎ی صفحه، بهترتیب از راست به چپ، شماره‎ی صفحه‎ی نخست، «تا»، و سپس شماره‎ی صفحه‎ی پایانی را می‌‎آوریم؛ برای مثال: (۱۳: ص۷ تا ۱۹)، یعنی منبع شماره‎ی ۱۳ (ردیف ۱۳ منابع و مآخذ پایان فصل) صفحه‎های ۷ تا ۱۹.

 (۳) هرگاه ارجاع، به صفحه‎های ناپیوسته (نامتوالی) باشد، شماره‎ی صفحه‎‌ها را از راست به چپ، و از کوچـک به بزرگ می‌‎نویسیم و میان آن‌ها ویرگول می‌‎گذاریم؛ برای مثال: (۸: ص۴۱، ۴۳، ۴۹)، یعنی منبع شماره‎ی ۸، صفحه‎های ۴۱ و ۴۳ و ۴۹.

 (۴) هرگاه نوشته‎ی مرجع به زبان لاتین باشد، عددهای درون پرانتزی را مانند شیوه‌های پیش‌گفته و به‌صورت فارسی می‌‎نویسیم.

در این کتاب، نوشته‌های غیردانشگاهی ازنظر شیوه‌های ارجاع، در دسته‌هایی که درپی آمده گنجانده می‌شوند:

آگاهی: از این پس، به واژه‌های «ارجاع به» و «ارجاع در» دقت کنید.

۱. ۱. ۱. ۱ـ ارجاع به آیه‌های قرآن کریم

هنگامی که به آیه‌ای از قرآن کریم ارجاع می‌دهیم، داشته‌های زیر را درون پرانتز، در سمت چپ آیهٔ نوشته شده می‌گذاریم:

 (سوره‌ی...، آیه‌ی...)

و به‌جای «...» شمارهٔ سوره (نه نام آن) و شمارهٔ آیه را می‌گذاریم.

مثال: چنان‌که از آموزه‌های قرآن کریم درمی‌یابیم، آنان که برای انجام دستورهای خداوند سختی‌ها و محدودیت‌هایی را تحمل می‌کنند، نباید نگران آن باشند که پس از مرگ، با کسانی که چنین سختی‌ها و محدودیت‌هایی را نداشته‌اند، برابر خواهند بود؛ زیرا چنین چیزی با عدالت خداوند ناسازگار است و خداوند خود وعده داده است که:

 «ثم توفی کل نفس ما کسبت و هم لایظلمون» (سورهٔ ۲، آیه‌ی۲۸۱)

یعنی: «سپس [در آن روز] به هر کس، آن‌چه انجام داده، به‌طور کامل بازپس داده می‌شود و به آن‌ها ستم نخواهد شد.»

همان‌گونه که داشته‌های درون پرانتز نشان می‌دهد، برای ارجاع به آیه‌های قرآن کریم، نیازی به آوردن مشخصات چاپ در منابع و مآخذ پایان فصل نیست؛ زیرا با داشتن شمارهٔ سوره و آیهٔ مورد استناد، می‌توان آن را در هر نوع چاپی از قرآن کریم پیدا کرد.

۱. ۱. ۱. ۲ـ ارجاع به ترجمهٔ آیه‌های قرآن کریم

 هرگاه برای آیه‌ای از قرآن، ترجمه‌ یا ترجمه‌های مشخصی بیاوریم (برای مثال ترجمه‌ یا ترجمه‌هایی که با ترجمه‌های دیگر تفاوت دارند)، شمارهٔ سوره و آیه را پس از آیه نمی‌آوریم؛ ولی داشته‌های درون پرانتز را پس از ترجمهٔ آیه، مانند الگوی زیر می‌آوریم، و مشخصات چاپ آن قرآن را نیز در منابع و مآخذ پایان فصل، در ردیف خود می‌نویسیم:

 (شمارهٔ ردیف مشخصات چاپی قرآن، در منابع و مآخذ پایان فصل: سوره‌ی...، آیه‌ی...)

مثال: مترجمان قرآن کریم، برداشت‌های متفاوتی از واژهٔ «قوّامون» در آیهٔ «الرجال قوامون علی النساء» (سوره‌ی ۴، آیه‌ی۳۴) داشته‌اند که سه ترجمهٔ زیر، این برداشت‌ها را نشان می‌دهد:

 «مردان سرپرست زنانند...» (۷: ه‌مان)

 «مردان نگاهبان زنانند...» (۸: ه‌مان)

 «مردان بر زنان برتری دارند...» (۹: ه‌مان)

در سه نمونهٔ پیش، نویسنده، مشخصات چاپی قرآنی را که ترجمهٔ نخست در آن چاپ شده، در ردیف ۷، و مشخصات دیگر را نیز بهترتیب در ردیف ۸ و ۹ منابع و مآخذ پایان فصل آورده است.

۱. ۱. ۱. ۳ـ ارجاع به منابع رِوایی

منظور از منابع روایی، کتاب‌های حدیث و روایت است.

 (۱) همان‌گونه که در «ارجاع به قرآن کریم» آمد، یک آیه‌ی مشخص از قرآن کریم، در نسخه‌هایی با مشخصات چاپی گوناگون، لزوماً در یک صفحه قرار نمی‌گیرد؛ به همین علت، برای ارجاع به آیه‌های قرآن کریم نمی‌توان با دادن شمارهٔ صفحه، نشانی آیهٔ مورد نظر را داد، بلکه باید با دادن مشخصات ثابت (شمارهٔ سوره و آیه) نشانی آیه را نوشت.

 در ارجاع به منابع روایی نیز باید به‌ همین گونه رفتار کرد. برخی از منابع روایی به‌دست ناشران گوناگون و با مشخصات چاپی گوناگون به‌چاپ رسیده‌اند. برای مثال، حدیثی که در کتاب «اصول کافی» ۴جلدی در صفحهٔ ۱۰۳ جلد سوم است، ممکن است در «اصول کافی» ۲جلدی در صفحهٔ ۱۷ جلد دوم باشد. برای همین، در ارجاع به مطالب این کتاب‌ها، افزون بر شمارهٔ ردیف منبع و شمارهٔ صفحه، باید مشخصات زیر را نیز بهترتیب از راست به چپ، در پرانتز بیاوریم:

پرانتز باز، شمارهٔ ردیف منبع در منابع پایان فصل، نشانهٔ دونقطه، نام کوتاه کتاب، ویرگول، حرف ص، شمارهٔ صفحه، ویرگول، شمارهٔ حدیث، پرانتز بسته.

بدین‌سان، اگر مشخصات چاپی نسخهٔ خواننده‌ با نسخهٔ نویسنده یکسان نباشد، با استفاده از مشخصات آورده شده در پرانتز، می‌تواند به مطلب مورد نظر دست یابد.

مثال: امام صادق (ع) در این باره می‌فرماید:

 «ان سوء الخلق لیفسد العملَ کما یفسد الخلّ العسل» (۱۰: کافی، ص ۱۱، ح ۲۶۰۰)

 «بداخلاقی کردار را تباه می‌سازد،‌‌ همان گونه که سرکه عسل را تباه می‌کند.»

پس از این، نویسنده یا ویراستار باید مشخصات کتاب را ـ در این‌ مورد، در ردیف ۱۰ منابع و مآخذ پایان فصل ـ بهترتیب و صورت زیر بنویسد:

 (۱۰) ثقه‌الاسلام محمدبن یعقوب کلینی، «اصول کافی»، ۴جلد، جلد۴، ترجمه و توضیح سیدمهدی آیت‌اللهی، تهران، انتشارات جهان‌آرا، ۱۳۸۶، چاپ اول.

سپس هرگاه در همین فصل، حدیث دیگری از جلد ۴ همین کتاب آورده شود، باید دوباره خواننده را به ردیف ۱۰ منابع و مآخذ پایان فصل ارجاع دهیم؛ با این تفاوت که در هر بار ارجاع، باید در پرانتز درون متن، پس از شمارهٔ ردیف، شمارهٔ صفحه و شمارهٔ حدیث تازه را بیاوریم. برای مثال، آن‌چه درپی آمده، شیوهٔ نوشتن نشانی حدیث‌ دیگری از جلد ۴ همین کتاب را نشان می‌دهد:

مثال: امام صادق (ع) به‌نقل از پیامبر (ص) فرمود: «از حقوق شخصی که بر اهل خانه‌ای وارد می‌شود این است که هنگام ورود و خروجش کمی با او راه بروند (یعنی او را استقبال و بدرقه کنند)» (۱۰: کافی، ص۴۸۰، ح ۳۷۰۰)

 (۲) هرگاه در منبعی، حدیث‌ها از آغاز تا پایان هر جلد پشت سر هم شماره‌گذاری نشده باشند، بلکه در تقسیم‌ بندی‌هایی چون «کتاب» و «باب» و مانند آن شماره‌گذاری شده باشند‌، شمارهٔ باب و مانند آن را نیز با‌ترتیب زیر در پرانتز می‌گنجانیم:

مثال: پیامبر اکرم (ص) می‌فرماید: «ملعون من القی کَلَّه علی الناس» (۱۱: بحار، ص ۱۴۲، باب ۷، ح ۱)؛ یعنی «کسی که بار زندگی خود را بر دوش مردم بیندازد مورد لعن است.»

در این‌جا، ردیف شمارهٔ ۱۱ در منابع و مآخذ پایان فصل، به جلد ۷۷ کتاب «بحارالانوار» داده شده است.

۱. ۱. ۱. ۴ـ ارجاع در پاورقی

هرگاه مطلبی را در پاورقی بیاوریم و نیاز باشد که منبع آن را نیز بنویسیم، مشخصات منبع آن را با شیوهٔ پیش-گفته، در خود پاورقی می‌آوریم:

مثال: براساس آموزه‌های عرفان حقیقی، کسانی که در جهت تأمین مخارج زندگی خود تلاش می‌کنند، پاداشی همسنگ پاداش مجاهدان و رزمندگان راه خدا، و بلکه بالا‌تر از اجر آنان دارند. پیامبر اکرم (ص) در حدیثی می‌فرماید: «عبادت و پرستش خداوند هفتاد جزء دارد که بالا‌ترین و بر‌ترین جزء آن، «طلب حلال» است.»

نویسنده یا ویراستار پس از نوشتن شمارهٔ ردیف و مشخصات کوتاه منبع در جلوی حدیث در پاورقی، باید مشخصات کامل کتاب را ـ در این‌ مورد، در ردیف ۱۲ منابع و مآخذ پایان فصل ـ بهترتیب و صورت زیر بنویسد:

 (۱۲) محمد بن یعقوب الکلینی؛ «الفروع من الکافی»، ۲۶ جلد، جلد ۵، تهران، دارالکتب الاسلامیة، چاپ پنجم.

۱. ۱. ۱. ۵ـ ارجاع به منابع چند جلدی

منظور از منابع چند جلدی، نوشته‌هایی است که دو یا چند جلدی هستند. برای ارجاع به این نوشته‌ها (از کتاب تا پایان‌نامه) هر جلد را یک کتاب جدا در نظر می‌گیریم و به هر جلد، یک ردیف در منابع و مآخذ پایان فصل اختصاص می‌دهیم.

مثال: «آش ماست»، نام‌های دیگری چون آش «ماستبا، ماستوا، ماستاوه، و ماستینه» نیز دارد. (۱۳: ص۱۷۳۶) آش دیگری که با خمیر آرد گندم پخته می‌شود، «بُغرا» نام دارد. این آش –که مانند آش رشته است ـ «بغراخانی» (منسوب به «بغراخان» یکی از پادشاهان ترکستان) نیز نامیده شده است. (۱۴: ص ۳۶۲)

توضیح مثال: از آن‌جا که منبع جملهٔ نخست، جلد ۲، و منبع جملهٔ دوم و سوم، جلد ۱ «فرهنگ فارسی عمید» است؛ نویسنده یا ویراستار باید در منابع و مآخذ پایان فصل، دو ردیف جدا (در این مورد، ردیف ۱۳ و ۱۴) را به مشخصات این دو منبع اختصاص دهد. مشخصات این دو کتاب نیز در پایان فصل – نه پایان کتاب ـ بهترتیب و صورت زیر خواهد آمد:

 (۱۳) حسن عمید، «فرهنگ فارسی عمید» ۲ جلد، جلد ۲، تهران، انتشارات امیر کبیر، ۱۳۷۷، چاپ سیزدهم.

 (۱۴) حسن عمید، «فرهنگ فارسی عمید» ۲ جلد، جلد ۱، تهران، انتشارات امیر کبیر، ۱۳۷۷، چاپ سیزدهم.

۱. ۱. ۱. ۶ـ ارجاع به منبع نقل قول مستقیم

هنگام استفاده از آثار ـ فارسی و غیرفارسی دانشگاهی یا غیردانشگاهی ـ دیگران می‌توانید آن آثار را با آوردن منبع، به زبان خودتان خلاصه و تحلیل و تفسیر کنید، ولی نباید از روی آن‌ها نسخه‎برداری کرد؛ مگر جایی که لازم است تعریف، توضیح یا مطلبی را همان‎گونه که در منبع اصلی آمده نقل کنید که به این کار «نقل قول مستقیم» می‌گویند.

برای نقل قول‎ مستقیم از آثار دیگران یا حتی اثر دیگری از خودتان، عین مطلب نقل شده را درون نشانهٔ «...» نوشته و ساژهٔ ارجاع را پس از آن می‌‎آوریم.

مثال ۱: صاحب نظران تعریف‎های فراوانی از «استراتژی» ارائه کرده‌اند، ولی تعریف رستمی از استراتژی؛ یعنی «هنر و علم توسعه دادن و به‌کار بردن یا تهدید به‎وسیلهٔ نیروهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، روانی و نظامی یک ملت، برای رسیدن به هدف‎های ملی در زمان صلح یا در زمان جنگ» (۱۵: ص ۷۸) با مباحث ما سازگار‌تر است.

مثال ۲: تعریف رستمی از استراتژی که از میان تعاریف دیگر، با مباحث ما سازگار‌تر است، عبارت است از: «هنر و علم توسعه دادن و به‌کار بردن یا تهدید به‎وسیلهٔ نیروهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، روانی و نظامی یک ملت، برای رسیدن به هدف‎های ملی در زمان صلح یا در زمان جنگ.» (۱۶: ص ۷۸)

مثال ۳: فیاض‎بخش در تعریف «مُخَصَّص» چنین آورده است: «مُخَصَّص یا خاصّ، اصطلاحاً عبارت است از دلیلی که در برابر دلیل عام ـ با نسبت عموم و خصوص مطلق بین آن‌ها ـ قرار می‌گیرد، به‌گونه‌ای‌که در بیشتر موارد از نظر دلالت و ظهور، خاص از عام قوی‌تر است و این نیرومندی خاص سبب می‌شود که به‌وسیلهٔ آن به تخصیص عام مبادرت ورزیم و از ظهور عام چشم بپوشیم.» (۱۷: ص ۲۳۴)

آگاهی: هرگاه از بین دو جملهٔ نقل قول، یک یا چند جمله‎ حذف شود، پس از جملهٔ نخست چهار نقطه می‌گذاریم.

مثال: «این دیلم که مشیرِ او بود او را گفتی: آزاده را می‌ازار و چون آزردی بیوژن.... دیلم کسی فرستاد که: چندین مال بدهم مرا بکُش.»

ولی اگر در میان یک جمله، بخشی از آن را حذف کنیم، تنها سه نقطه به‌جای بخش حذف شده می‌‎گذاریم.

مثال ۱: «و از کار سلطان حشمت طلب کن... که عزِّ خدمتِ سلطانی به از عزِّ توانگری است.»

مثال ۲: امام صادق علیه‎السلام در این باره فرموده است:

 «هر که می‌خواهد بداند آیا نمازش پذیرفته شده یا نه، ببیند آیا نمازش او را از گناه و زشتی باز داشته است؟ به هر اندازه که نماز او، مانع گناه و منکر شده باشد، نمازش قبول است.... و نماز کسانی که به برهنگان و آوارگان بی‌اعتنایند، پذیرفته نیست.»

مثال ۳: پیامبر اکرم صلی‎الله علیه و آله فرمود:

 «کسی که نماز را سبک بشمارد، خداوند برکت و خیر را از عمر و مال او برمی‌دارد، پاداش کارهای او را از بین می‌برد، دعایش مستجاب نمی‌‎شود... در برزخ شکنجه و تاریکی و فشار را می‌چشد، و در قیامت حساب سختی از او کشیده می‌‎شود.»

۱. ۱. ۱. ۷ـ ارجاع به اینترنت

برای ارجاع در متن به منبع یا مأخذی که از اینترنت گرفته شده است از الگوی زیر پی‌روی می‌کنیم:

از راست به‌ چپ: پرانتز باز، شمارهٔ ردیف منبع یا مأخذ در منابع پایان فصل، نشانهٔ دونقطه، نام وبگاه، پرانتز بسته.

مثال:... نشانه‌های سجاوندی امروز، گسترش یافته و تکمیل شدهٔ‌‌ همان نشانه‌ها هستند. (۳: ویکی پدیای فارسی)

۱. ۱. ۱. ۸ـ ارجاع در اینترنت

هنگامی که مطلبی را در اینترنت می‌نویسیم، برای ارجاع دادن به منبع یا مأخذ آن، همهٔ مشخصات منبع یا مآخذ را با ترتیبی که در زیر عنوان «شیوه‎ی کلی نوشتن مشخصات منابع و مآخذ» خواهد آمد، درون پرانتز، در سمت چپ ساژهٔ نیازمند ارجاع می‌گذاریم.

مثال:‌‌ همان گونه که دکتر علی شریعتی نیز اشاره می‌کند: «این یک قانون است که همیشه باطل را برصورت حق می‌سازند و «قلب» را بر شکل رایج و اصل، سکه می‌زنند.» (علی شریعتی، «تشیع علوی و تشیع صفوی»، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۰)

۱. ۱. ۱. ۹ـ ارجاع در کم‌نوشته‌ها

منظور از «‌کم‌نوشته» نوشته‌های کوتاهی مانند «پیش‌گفتار، سخن ناشر، مقدمهٔ نویسنده یا مترجم، نتیجه، مؤخره» و جز این‌هاست که از چند صفحه نمی‌گذرند.

منابع و مآخذ این نوشته‌ها به‌جای آن‌که ـ مانند منابع و مآخذ فصل‌ها ـ در پایان آن‌ها آورده شود، با ترتیبی که در زیر عنوان «شیوه‎ی کلی نوشتن مشخصات منابع و مآخذ» خواهد آمد، در پاورقی هر صفحه آورده می‌شود.

مثال: اگر فرض کنیم که نوشتهٔ زیر، بخشی از پیش‌گفتار یک کتاب است، شیوهٔ ارجاع به منبع در آن به‌صورتی است که درپی آمده:

آنان هم‌چنین قبه‌ای را که بر چاه زمزم بود و نیز ساختمان‌های دور خانهٔ خدا را ویران کردند. مردم مکه هم که به‌شدت از وهابیان می‌ترسیدند، با ترس نظاره‌گر ویران‌سازی بنا‌ها و آثار اسلامی خود بودند.

۱. ۱. ۱. ۱۰ـ ارجاع به مثال و شاهد

هرگاه نویسنده‌ای برای اثبات درستی ادعا و نظر خود، نمونه یا مثالی را از منبعی بیاورد، آن نمونه یا مثال را «شاهد» می‌نامیم.

روشن است، منبعی که شاهدی از آن گرفته شده باید منبعی مشخص و قابل‌اتکا و استناد باشد؛ و برای مشخص کردن آن منبع، باید مشخصات آن‌ را نوشت. ولی هنگامی که از منبعی برای تدوین داشته‌های نوشته‌ای استفاده نشود، و از آن، تنها برای تدوین مثال‌های یک نوشته استفاده شود، مشخصات آن نباید در منابع پایان فصل و کتاب، بلکه باید در‌‌ همان صفحه آورده شود.

 (۱) مشخصات منابع شناخته و مشهور را به‌صورت کوتاه، با ترتیب و شیوه‌ای که در مثال بعد آمده، درون پرانتز در متن می‌آوریم:

مثال: افعال کمکی را در زمان‌های کامل (حال کامل و گذشتهٔ کامل)، در میان جمله می‌توان بدون قرینه نیز حذف کرد؛ مانند آن‌چه در نمونهٔ زیر آمده است:

برادران...! در صورتی که خدا کار‌ها را این طور آسان کرده، چرا خودتان را... نمی‌رهانید. (دِه‌خدا، مقالات، ص ۴)

 (۱. ۱) برای نوشتن منبع شعر‌ها، تنها به نوشتن نام شاعر در سمت چپ شعر درون پرانتز بسنده می‌کنیم:

مثال: من نگویم که مرا از قفس آزاد کنید/ قفسم برده به باقی و دلم شاد کنید.

 (محمدتقی بهار)

 (۲) مشخصات منابع شاهدهایی را که شناخته و مشهور نیستند، با شیوه‌ای که در زیر عنوان «شیوه‎ی کلی نوشتن مشخصات منابع و مآخذ» آمده، به‌صورت کامل در پاورقی می‌آوریم.

 (۳) هرگاه مثال به‌کار رفته، نقشی در اثبات مطلب یا ادعای نویسنده نداشته باشد، و تنها برای نشان دادن منظور او در قالب یک نمونه و مثال باشد، نیازی نیست که منبع آن را نوشت.

مثال: هرگاه در درون جمله یا بند نقل‎قول، نقل قول دیگری بیاید، برای نقل قول دوم از نشانه‎ی»... «استفاده می‌‎کنیم؛ مانند آن‌چه در نمونهٔ زیر آمده است:

هانتینگتون در این باره در کتاب «استراتژی نظامی» خود می‌‎گوید: «آن‎‌ها] ویتنامی‎‌ها [تقریباً بدون استثنا، اول از تحرک ما به‎وسیله‎ی بالگرد، دوم از قدرت مخرب آتش توپ‌خانه‎ی ما، و سوم از تخریب فیزیکی، و مهم‎‌تر از همه، از تأثیرات روانی فلج‎کننده‎ی بمب‎باران هواپیماهای «B-۵۲» ما می‌‎ترسیدند. ویتنامی‎‌ها می‌‎گویند:» ما عملاً هنگامی که می‌‎توانستیم به شما دست‎رسی پیدا کنیم تا با شیوه‎ی «واحدهای کوچک» خود، یعنی شیوه‎ی «جنگ تن‎به‎تن» در جنگل با شما بجنگیم، می‌‎توانستیم شما را شکست دهیم. «پس اگر دوباره به‎ناچار، درگیر چنین وضعیتی شدیم، باید بر برتری فن‎آوری تکیه کنیم.»

۱. ۱. ۲ـ ارجاع به نوشته‌های دانشگاهی

هرگاه پدیدآورنده، خواننده را به نوشته‎ای دانشگاهی (مانند مقاله، پایان‎نامه، رساله، تحقیق و جز این‌ها) بازگشت دهد، ساژه‌های ارجاع را با الگوی پیش‎گفته درباره‎ی نوشته‎های غیردانشگاهی می‌‎آوریم؛ ولی از آن‎جا که آوردن نام پژوهشگر در متن این نوشته‌ها اهمیت فراوان دارد، شیوه‎ی بیان این نوع از ارجاع با گونهٔ پیشین ناهمانندی‎هایی ناچیز دارد که درپی خواهد آمد:

 (۱) برای ارجاع به این نوشته‎‌ها، معمولاً نام‎خانوادگی پدید‎آورنده (پژوهشگر)، بدون القابی مانند «آقا، خانم، دکتر، مهندس، حجت‎الاسلام» و مانند این‌ها در متن نوشته می‌‎آید:

آگاهی: از آن‌جا که نویسندگان این گونه نوشته‌ها معمولاً خوانندگان را به همهٔ پژوهش بازگشت می‌دهند، نه به یک یا چند صفحهٔ مشخص، شمارهٔ صفحه در ساژهٔ ارجاع نیز کمتر، و تنها هنگامی آورده می‌شود که نویسنده خواننده را به‌‌ همان صفحه (‌ها) بازگشت دهد.

مثال ۱: در پژوهشی که چندی پیش به‌قلم محمدی (۱: ـ) در این باره منتشر شد، اثبات شده است که...

مثال ۲: ارجمندی (۲: ـ) رابطه‎ی هم‎بستگی «۸۵%= r» را برای این دو متغیر نشان داده است.

 (۲) هرگاه ارجاع بعدی بدون فاصله، به‌‌ همان صفحه از منبع پیش باشد، نیازی به آوردن دوباره‎ی ساژه‌های ارجاع نیست:

مثال: جمشیدی (۳: ص ۱۵) در پژوهش اخیر خود درباره‎ی زمان واکنش، این نکته را به‌اثبات رساند که...

] جمله‎ی بعد بدون فاصله در‌‌ همان بند [جمشیدی هم‎چنین نشان داد که...

 (۳) ولی اگر ارجاع بعدی ـ با فاصله یا بدون فاصله ـ به صفحه‎ی دیگری از‌‌ همان نوشته انجام شود، ساژهٔ ارجاع نوشته می‌‎شود:

مثال:] جمله‎ی بعد، در دنباله‎ی‌‌ همان بند [نکته‎ی دیگری که پژوهش جمشیدی (۳: ص۳۱) به آن اشاره کرده، این است که...

 (۴) و اگر به اثر دیگری از‌‌ همان نویسنده اشاره شود نیز ساژهٔ ارجاع تازهٔ آن اثر را درون پرانتز می‌‎آوریم:

مثال: جمشیدی در پژوهشی دیگر (۴: ـ) خلاف این نکته را به‌اثبات رساند.

 (۵) برای استناد به نوشته‎ای که دو نویسنده دارد، هر بار، نام خانوادگی هر دو نویسنده را ـ با ترتیبی که بر روی جلد آمده، نه با ترتیب الفبایی ـ در متن می‌‎آوریم:

مثال:] بار نخست: [دانا و حسینی در... (۵: ـ) به این نکته دست یافتند که...

] بار دوم و پس از آن: [نتایج پژوهش دانا و حسینی (۵: ـ) بر این یافته تأکید دارد که...

 (۶) برای استناد به نوشته‎های دارای سه تا پنج نویسنده، بار نخست نام خانوادگی همه‎ی نویسندگان را ـ مانند روی جلد ـ می‌‎آوریم؛ ولی بار دوم و پس از آن، برای استناد به‌‌ همان نوشته، تنها نام خانوادگی نویسنده‎ی نخست را آورده و به‌دنبال آن عبارت «و همکاران» را می‌‎نویسیم:

مثال:] بار نخست: [محمدی، ارجمندی، شکیب، اسلامی و صادقی (۶: ـ) در پژوهشی که در این باره انجام دادند، نشان دادند که...

] بار دوم و پس از آن برای استناد به‌‌ همان صفحه از‌‌ همان اثر: [محمدی و همکاران (۶: ص ۴۱) به این نتیجه اشاره کرده‎اند که...

] بار دوم و پس از برای آن برای استناد به صفحه‎ی دیگر از‌‌ همان اثر: [محمدی و همکاران (۶: ص ۸۹) اثبات کرده‎اند که...

 (۷) برای استناد به نوشته‎هایی که بیش از پنج نویسنده دارند ـ بار نخست و پس از آن ـ تنها نام خانوادگی نویسنده‎ی نخست را آورده و پس از آن عبارت «و همکاران» را می‌‎نویسیم:

مثال: رضوی و همکاران (۷: ـ) در یافته‎های خود...

آگاهی: در منابع و مآخذ پایان کتاب باید نام همه‎ی نویسندگان نوشته شود و از آوردن عبارت «و همکاران» پرهیز شود.

 (۸) برای استناد به نوشته‎هایی که به‌نام سازمان‎‌ها یا نهاد‌ها به‌چاپ رسیده‎اند، نام آن سازمان یا نهاد را به‌جای نام نویسنده می‌‎گذاریم:

مثال: در پژوهشی که مرکز اسناد و مدارک علمی (۸: ـ) منتشر کرده...

 (۹) هنگام استناد به دو یا چند نوشته که نام خانوادگی نویسنده‎ی آن‌ها یکسان است، نام آن‌ها را نیز پیش از نام خانوادگی می‌‎آوریم:

احمد نیک‎خواه (۹: ـ) و جمشید نیک‎خواه (۱۰: ـ) در این باره...

 (۱۰) برای استناد به دو یا چند نوشته‎ از یک نویسنده، عددهای درون ‎پرانتزی مربوط به هر اثر او را بهترتیب تاریخ انتشار می‌‎آوریم:

مثال ۱: یافتــه‎های پژوهــش‎های والان (۱۱: ـ)، (۱۲: ـ)، (۱۳: ـ) و (۱۴: ـ) نشان می‌‎دهد که...

مثال ۲: در آثار نیمه‎ی قرن بیستم، برای نمونه آثار اسکینر (۱۵: ـ) و (۱۶: ـ)...

 (۱۱) هرگاه تاریخ انتشار پژوهش‎‌ها یکسان باشد؛ نیازی به رعایت ترتیب زمانی نیست:

مثال: پژوهش‎هایی که احمدی (۱۷: ـ)، (۱۸: ـ) و جمشیدی و حسنی (۱۹: ـ)، (۲۰: ـ) در این باره انجام داده‎اند نشان می‌‎دهد که...

 (۱۲) برای استناد به پژوهش‎های ترجمه شده نیازی به آوردن نام مترجم نیست؛ نام مترجم در منابع و مآخذ خواهد آمد.

مثال: پژوهش اسکینر (۲۱: ص ۷۰ تا ۷۹) نشان می‌‎دهد که...

 (۱۳) برای استناد به مآخذ همانند مثالی که درپی آمده عمل می‌‎کنیم:

مثال: در تعریف ریس از رفتار، به‌نقل از سیف (۲۲: ص ۱۵۳) چنین آمده که...

آگاهی ۱: تا جای ممکن باید از استناد به مآخذ پرهیز کرد؛ تنها هنگامی می‌‎توانیم به مأخذ‌ها استناد کنیم که به منبع دست‎رسی نداشته باشیم یا دست‎رسی به آن سخت باشد.

آگاهی ۲: برای نوشتن منبع و مأخذ یک مطلب در منابع و مآخذ، نخست مشخصات کامل «مأخذ» را آورده و سپس هراندازه از مشخصات «منبع» (منبع اصلی) را که در دست داشته باشیم، در پرانتز پس از عبارت «نقل از» (برای منابع فارسی و عربی) یا پس از «form» (برای منابع لاتین) می‌‎آوریم.

۱. ۲ـ شیوه‎ی کلی نوشتن مشخصات منابع و مآخذ (در پایان فصل‌ها)

پس از آن‌که شماره‌های درون‌پرانتزی را درون متن در کنار مطلب استفاده شده در نوشتهٔ خود گذاشتیم، نوبت به نوشتن مشخصات کامل هر منبع یا مأخذ در پایان آن فصل می‌رسد. اکنون با این پیش‌فرض که از راست به چپ، شمارهٔ نخست درون پرانتز داخل متن، شمارهٔ ردیف هرمنبع در پایان فصل است، پس از نوشتن شمارهٔ ردیف هر منبع، مشخصات کامل آن منبع را با ترتیب و شیوه‌ای که درپی می‌آید، می‌نویسیم:

 

مشخصات پدیدآورنده یا پدیدآورندگان] شامل: نام و نام‎خانوادگی نویسنده یا نویسندگان، نام سازمان یا نام و نام‎خانوادگی گردآورنده یا ویراستاری که به‌جای نویسنده است [، مشخصات عنوان] شامل: «عنوان اصلی: عنوان فرعی»، (عنوان و شماره‎ی مجموعه، سلسله یا سری مباحث) [، مشخصات جلد] شامل: شمار جلد‌ها، شماره‎ی جلد یا جلدهای مورد استناد: «عنوان جلد مورد استناد» [، نام و نام‎خانوادگی مصحح یا مترجم، مشخصات چاپ (جاناتان)] شامل: جای (شهر) ناشر، نام ناشر، تاریخ (سال) چاپ، نوبت چاپ و ویرایش [.

 

آگاهی: شیوه‎ی گذاشتن نشانه‌های سجاوندی (ویرگول، گیومه پایین، دونقطه و پرانتز) در میان اجزای مشخصات منابع و مآخذ دقیقاً از الگوی پیش‎گفته پی‌روی می‌‌کند، جز آن‎که عنوان‎های اصلی و فرعی نوشته‎های لاتین در گیومه بالا («») گذاشته می‌‎شوند.

مثال: با فرض اینکه در سه جا از فصل یکم کتابی، در کنار مطلب‌هایی که از منبعی گرفته شده‌اند، شماره‌های درون‌پرانتزی (۱: ص ۴۹)، (۲: ص ۸۶) و (۳: ص ۱۰۸) را گذاشته‌ایم؛ مشخصات منابع آن مطلب‌ها را در پایان‌‌ همان فصل، در زیر عنوان «منابع و مآخذ فصل یکم» چنین می‌آوریم:

 (۱) ویل دورانت و آریل دورانت، «تاریخ تمدن»، ۱۱ جلد، جلد ۸: «عصر لویی چهاردهم»، ترجمه‎ی پرویز مرزبان، ابوطالب صارمی و عبدالحسین شریفیان، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۶۸، ویرایش دوم.

 (۲) محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، «راه‎نمای نگارش و ویرایش»، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۷۷، چاپ پانزدهم. ‌

 (۳) Carl Von Clausewitz «On War» trans. By Michael Howard and Peter، Princeton، Princeton University Press، ۱۹۷۶.

 (۲) اگر کتابی به‌نام سازمانی باشد نه به‌نام نویسندهٔ آن، نام آن سازمان‌ به‌جای نام نویسنده می‌نشیند:

مثال ۱: مرکز اسناد و مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، «صحیفهٔ نور: مجموعهٔ رهنمودهای امام خمینی (ره)»، ۲۲ جلد، جلد ۱۵، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۱.

مثال ۲:

U. S. Congress، Office of Technology، …

 (۳) هرگاه نویسنده و ناشر، یکی باشد، در فارسی به‌جای نام ناشر، کلمهٔ «مؤلف»، و در لاتین کلمهٔ «Author» را می‌آوریم:

مثال ۱: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، «دانش‌نامهٔ جهان اسلام»، تهران، مؤلف، ۱۳۷۵.

مثال ۲:

U. S. Chiefs of Staff، «Joint Doctrine Encyclopedia»، Washington D. C، Author، ۱۹۹۷.

 (۴) برای کتاب‎هایی که مجموعه‌ای از مقاله‎‌ها یا فصل‎هایی هستند که به‌قلم نویسندگان مختلف‌ نوشته شده‎اند ولی یک یا چند نفر آن‌ها را گردآوری کرده یا بر گردآوری آن‌ها نظارت داشته‌اند، و برای کتاب‎هایی که به‌جای نویسنده ویراستار یا گردآورنده دارند، در جلوی نام (‌ها)، عبارت «گردآورنده/ گردآورندگان» را در پرانتز می‌آوریم:

مثال: نصرالله پورجوادی (گردآورنده)، «دربارهٔ ویرایش»، …

در کتاب‎های لاتین نیز «ed.» یا «eds.» (کوتاه‌نوشتهٔ editor یا editors) را برای گردآورنده یا گردآورندگان می‌گذاریم؛ مانند:

H. Bradford Westerfild، ed.،

 (۵) اگر کتابی دارای دو یا سه نویسنده باشد نام و نام خانوادگی هر دو یا سه نویسنده را با ترتیب روی جلد کتاب می‌نویسیم، ولی اگر نویسندگان بیش از سه تن باشند، تنها نام و نام خانوادگی نویسندهٔ نخست را نوشته و در فارسی عبارت «و دیگران» و در لاتین «et al.» (کوتاه‌نوشتهٔ et alii) را درپی آن می‌آوریم:

مثال ۱: حسن احمدی گیوی و حسن انوری، «دستور زبان فارسی»،...

مثال ۲: رشید یاسمی و دیگران، «دستور زبان پنج استاد»،...

مثال ۳:

George A. Steinter، John B. Miner، and Edmund R. Gray، «Management Policy and Strategy»، …

۱. ۲. ۱ـ مشخصات مقاله‌های چاپ شده در کتاب‌ها

 برای نوشتن نام نویسندهٔ مقاله‌ای از مجموعه‌ مقالات یا فصلی از یک کتاب که به‌دست نویسندگان مختلف نوشته شده، ولی یک فرد یا سازمان، آن‌ها را گردآوری کرده، الگوی زیر را پیش می‌گیریم:

 (۱) برای کتاب‎های فارسی:

نام نویسنده‎ی مقاله یا فصل، «عنوان مقاله یا فصل»، در: ‌نام گردآورنده (گردآورنده)، «عنوان مجموعه مقالات یا کتاب»،...

مثال: احمد سمیعی، «نکته‌هایی در باب تصحیح متون»، در: نصرالله پورجوادی (گردآورنده)، «دربارهٔ ویرایش»،...

 (۲) برای کتاب‎های لاتین نیز از الگوی پیش پی‎روی می‌‎کنیم؛ با این ملاحظه که به‎جای «در»، حرف اضافه‎ی «in» و به‎جای کلمه‎ی گردآورنده در پرانتز، «ed.» (کوتاه‎نوشته‎ی editor) را برای مفرد و «eds.» را برای جمع، بدون پرانتز می‌‎آوریم و عنوان‎‌ها را درون گیومه بالا («») می‌‎گذاریم.

مثال:

Jerome S. Bruner and Leo Postman، «on the Perception of Incongruity: A Paradigm»، in: Jerome S. Bruner and David Kraut، eds.، «Perception and Perssonality: A Symposium»، …

 (۳) اگر گردآورندگان تا سه نفر باشند، نام همهٔ آن‌ها را می‌نویسیم، ولی اگر بیش از سه نفر باشند نام گردآورنده‎ی نخست را نوشته و در فارسی پس از آن عبارت «و دیگران (گردآورندگان)»، و در لاتین کوتاه‎نوشته‎های «et al.، eds.» را درپی آن می‌نویسیم:

مثال: اصغر قائدان، «سازمان نظامی در عصر پیامبراعظم (ص) و تحولات آن براساس نوع جنگ»، در: حسین کریمی و دیگرا

شیوهٔ تنظیم فاصله و نیم فاصلهٔ میان اجزای ترکیب‌ها

واژه‌هایی مانند «کم‌حرف، نیم‌جان، ته‌دیگ، چشم‌سیر، خوش‌طرح و شال‌دار» را که هم در کنار یک‌دیگر نوشته شده‌اند و هم معنایی پیوسته دارند، «ترکیب‌های حقیقی» می‌نامیم؛ و واژه‌هایی مانند «آن مرد، چه‌وقت، کتاب را و هیچ‌وقت» را که در کنار هم نوشته شده‌اند ولی و معنایی گسسته دارند، «ترکیب‌های مجازی» می‌نامیم.
۱ـ ترکیب‌های دوجزئی
 (۱) میان اجزای ترکیب‌های دوجزئی ده‌حرفی (ترکیب‌هایی که ده حرف یا کمتر داشته باشند) نیم فاصله، و میان اجزای ترکیب‌های یازده‌حرفی (ترکیب‌هایی که یازده حرف یا بیشتر داشته باشند) یک فاصله می‌گذاریم.
این قاعده، «قاعدهٔ ده‌حرفی/ یازده‌حرفی» نامیده می‌شود.
لفظ جلالهٔ «الله»:
بسم‌الله، سبحان‌الله، کلیم‌الله، روح‌الله، بارک‌الله، تبار‌ک‌الله، ایّدکم‌الله.
اسم ابزار:
آمپرسنج، خاک‎انداز، سخت‌افزار، دما‌سنج، مدادتراش، خاک‌انداز.
اسم صوت:
بع‌بع، شرشر، جیک‌جیک، ‌ نق‎نق، منّ‌ومن، وقّووق، نق‌ونوق. (استثنا: ورّ ‌و ور)
اسم عام:
پدرزن، بناگوش، شیرقهوه، ته‌چک، ته‌ریش، ته‌دیگ.
اسم عطفی:
سردوگرم، ته‌وتو، چندوچون، کاردوپنیر، پهلوبه‌پهلو.
اسم مرکب:
چهل‌ستون، هفت‌سین، هشت‌پا، هفت‌پیکر، هفت‌تیر، اردی‌بهشت، هفت‎خواهران، هفت‌برادران.
اسم مصدر:
چشم‎پوشی، پی‎روی، آب‎کشی، دل‎جویی، یادگیری، خوردوخواب، مهمات‌سازی، خوش‌رفتاری، تصمیم‌گیری، تقسیم‌بندی، تعقیب‌وگریز، قانون‌گریزی، توانمندسازی، بلندپروازی، کم‎ظرفیتی‌، دل‌جویی‌ها.
مستکبر ستیزی، قهرمان‌ گرایی، قهرمان‎ پرستی، کارکرد گرایی، کنترل ‎پذیری، محرومیت‎ زدایی، مسئولیت‎ پذیری، مسئولیت‎ گریزی، مضمون‎‌پردازی، میکروب ‎زدایی.
اسم مصدر اتباعی:
بزنبزن، بچاپ‎بچاپ، بکش‎بکش.
اسم مصدر عطفی:
ضبط‎وربط، گفت‎وگو، جست‎وجو، رفت‎و‎روب، افتوخیز، سوختوساز، سوزوگداز.
اسم معنی:
چشم‌درد، دل‌پیچه.
اسم مکان:
بارانداز، شاه‌نشین، دست‌انداز، دانش‌سرا، پیاده‌رو، فراموش‎خانه، تلفن‎خانه، تلگراف‎خانه.
اضافهٔ معکوس:
پایان‎نامه (نامهٔ پایان)، حافظ‌نامه (نامه‌ی=کتاب حافظ)، گواهی‌نامه (نامهٔ گواهی)، کاروان‌سرا (سرای کاروان)، کاروان‌سالار (سالار کاروان)، مسلمان‌زاده (زادهٔ مسلمان)، استخوان‎درد (درد استخوان)، اضافه‌کار (کار اضافه).
پسوند‌ها:
برق‌آسا، زهرآگین، دربان، مهم‎‌تر، غلام‌باره، محنت‌بار، توجیه‌گر، هم‎نشین، شیرینی‎جات.
درصد‌ها:
پنج‌درصد، هفت‌درصد، بیستدرصد، صددرصد، هفتاددرصد، پنجاه‌درصد، هشتاددرصد.
شبه‌ جمله:
به‌به، ای‎کاش، ای‌وای، چه‎عجب، واویلا، وامحمدا.
صفت بیانی:
پلنگخو، روشن‌فکر، روشن‌دل، خوش‎اخلاق، زیبا‎روی، بدقلق، خوش‎کردار، پاک‌گوهر، خوش‌مشرب، ته‌دار، زاغ‌چشم، کم‌حجم، کم‌زور، خوش‌حال، ذی‌ربط، نیم‌هوش، نیم‌جان، بی‌پول، تاشو، خودکام، خودرأی، خودسر، آسوده‌حال، فرنگی‌مآب، روشن‌ضمیر، دل‌نگران، مداربسته، قابل‌ذکر، قابل‌ستایش، فارسی‌زبان، انسان‌مدار، فرهنگ‌دوست، شکایت‌گونه.
صفت شغلی:
آتش‌نشان، روان‌شناس، آهن‌فروش، هنرپیشه، باطری‌ساز، تعمیرکار، کارچاقکن، بسازبفروش.
صفت شمارشی مرکب:
 (مردم) یک‎زبان، (کفش‌های) یک‎شکل، (اژدهای) هفت‎سر، (دیو) هشت‎پا، (لباس‌های) یک‌رنگ، (شهر) صددروازه.
 (شهر) هفتادودو ملت، (شهر) هفتاد دروازه.
صفت شمارشی نسبی:
هشت‌حرفی، نه‌حرفی، ده‌رقمی، شش‌ضلعی، هفت‌ردیفی، دوراهی، بیست‎متری، سه‎روزه، دوجزئی.
پانزده حرفی، هشتاد کلمه‌ای، بیست مجموعه‌ای، هفتاد پنجره‌ای.
صفت شمارشی تخمینی و موصوف:
سه‌چهار (روز)، هفتهشت (نفر)، ده‎بیست (سال)، هفتادهشتاد (نفر).
سیزده چهارده (روز).
صفت شمارشی توزیعی:
یک‎یک، ده‎ده، بیست‎بیست، هشتادهشتاد، هفتادهفتاد، پانصدپانصد.
صفت شمارشی کسری:
دوسوم، چهارهفتم، پنج‌دهم، شش‌ملیاردم.
پانزده هزارم.
صفت عطفی:
گرگومیش، تندوتیز، جفت‌و‌جور، پشت‌ورو.
صفت فاعلی:
گوشه‎گیر، خویشتن‎دار، راه‎انداز، زمان‎بر، گیاه‌خوار، دروغ‌گو، دانش‌جو، سخن‌گو، نوسان‎ساز، عزلت‌گزین، نیروافزا، مصلحت‌بین، مصلحت‌دان، ریاضی‌دان، مردم‌ستیز، گل‌فروش، سوخت‌رسان، اصول‌گرا، اصلاح‌طلب، تهیه‌کننده، تولیدکننده، خودنگهدار، مهمان‌نواز، نشان‌دهنده، جهان‌افروز، یادآورنده، یادگیرنده، امانت‌گذار، عدالت‌خواه، جادهصافکن، قانون‌گریز، راستی‌آزما، قوام‌آورنده، عزت‎دار، رستوران‌دار، سیلیکون‎دار، فن‎دار، جرأت‎دار، استخوان‌دار، کابینت‌دار، سبوس‌دار، گناه‌کار، صواب‌کار، مصلحت‌کار.
 مسئولیت‎ پذیر، اعتصاب کننده، اعتکاف کننده، امتناع کننده، کاروان‎سرا دار.
صفت مبهم بسیط و موصوف:
هیچ‌کس، هرکس، هرگاه، هروقت، هریک، هیچ‌گاه، هیچ‌یک، هرمیوه‌ای، هرنشانه‎ای، هرترانه‌ای، هرسرمایه‌ای.
صفت‌ مبهم مرکب:
همه‎کاره، هیچ‎کاره، چندروزه، همه‎رنگ، چندپهلو، همه‎فن، همه‌منظوره، چندمنظوره، همه‌محتوایی.
صفت مفعولی:
رونوشت، دل‎داده، غم‎دیده، پیش‌رفته، پیش‌گفته، فرض‌شده، دست‌باف، باد‌آورده، دست‎نوشته، جاافتاده، اداشونده، هواخورده، تصورشده، مطرح‌شده، تهیه‌شده، تغییریافته، مصیبت‌دیده، تشکیل‌شده، نیم‌جوشیده، پیش‌پرداخت، دست‎نوشته‌ها.
صفت مقداری:
پرتوقع، پرنشاط، پرهیجان، کم‌ادعا، کم‌محبت، کم‎ظرفیت.
صفت منفی:
غیرلازم، غیرمفید، غیرسالم، غیرعادی، غیرعادی، بلاوارث، بلاعوض، لامذهب، لاینقطع، غیرایرانی، غیراجتماعی، غیرمنتظره، غیرمترقبه.
صفت نسبی:
زیرخاکی، زیرسطحی، دودستی، رومیزی، دم‎دستی، سرانگشتی، درون‌گروهی، روان‌شناختی، باورکردنی.
درون سازمانی، جامعه‌شناختی، معرفت‎‌شناختی.
ترکیب‌های عربی:
ذوالجلال، فی‌البداهه، علی‌الخصوص، فی‌الواقع، ضرب‎الاجل، حتی‎الامکان، غمض‎البصر، حجرالاسود، عالم‌السِّر، برأی‌العین، حجت‌الاسلام، ملک‎الشعرا، خلیل‌الرحمن، مختلف‌القول، متحد‌الشکل، قلیل‌الحجم، لایغفر، لایتناهی، غیرمستعمل، متشاکی‌عنه.
سریع ‌الانتقال، کثیر الانتشار، امیر المؤمنین.
ترکیب‌های بیگانه:
آن‌لاین، بک‌آپ، فست‌فود، لپ‌تاپ، نوت‌بوک، کیلومتر، میلی‌م‌تر، هلی‌برن، آنژیوگرافی، مولکول‌گرم.
الکترو مغناطیس.
عدد مرکب:
شش‌هزار، یک‌میلیون، پنج‌میلیارد، بیست‌وپنج، سی‌ویک، پانزده‌هزار، هجده‌میلیون، یازده‌هزار، هشتادوپنج.
قید ترتیب:
یک‎یک، پنج‌پنج، هفتادهفتاد، هشتادهشتاد.
قید حالت و کیفیت:
جاخورده، دررفته، وحشتزده، شیون‎کنان، پریشان‎حال، پریشان‌خاطر، دل‎خواهانه، یواشیواش، رفته‎رفته، لنگانلنگان، لرزانلرزان.
پاورچین پاورچین، پریشان احوال، دولت‎ خواهانه، صورت ‎گرایانه، ضمیر خواهانه، واپس‎ گرایانه، معرفت‎‌شناسانه، ناجوان ‎مردانه، معذرت‎ خواهانه.
قید مکان:
این‌جا، آن‌جا، همان‎جا، همین‎جا.
کوتاه نوشتهٔ سال‎‌ها:
۵۳۹ق. م، ۴۸۰ق، ۱۲۹۰م.
لقب:
حاج‌آقا، جنت‌مکان، خُلدآشیان.
مرکب اتباعی:
پول‎مول، خل‌مل، دکترمک‌تر، هله‎هوله، یلّلی‎تلّلی،‎هارت‎وهورت.
نام کسان:
سیدعلی، میرباقر، می‌رمحمد، محمدرضا، علی‌رضا، علی‌محمد، سیدرضا.
محمد اسماعیل.
نام خانوادگی:
 (رضا) علی‌زاده، (ریحانه) محمدحسنی، (بهرام) دانش‌پژوه، (زیور) محمدنژاد، (مرتضی) رئیس‌کرمی، (محسن) شاه‌مرتضایی، (رامش) محمد‌مرادی.
 (۲) هرگاه یکی از دو حرف «س» یا «ش» در هر دو جزء باشد، و حرف پایانی یک جزء، جزو حرف‌های تخت (ب، پ، ت، ث) باشد، اگر ترکیب نه‌حرفی یاکمتر باشد، اجزای آن با نیم‌ فاصله، و اگر ده‌حرفی یا بیشتر باشد، اجزای آن با یک فاصله از هم نوشته می‌شوند:
شصت‌وشش، شب‌نشینی.
مستضعف نشین، مستضعف پسند، مستضعف کشی.
۲ـ ترکیب‌های چندجزئی
 (۱) ترکیب‌های چند‌جزئی جدا که هشت حرف یا کمتر داشته باشند، با نیم فاصله ازهم نوشته می‌شوند:
نورپخشکُن، غیرهم‌سطح، غیرهم‌جنس، آبسرد‎کن، دربازکن، قفل‌بازکن، نم‌خشک‌کن، بی‌آمپرسنج، مالایطاق.
 (۲) در ترکیب‌های چند‌جزئی جدا که بیش از هشت حرف داشته باشند، میان اجزای ده‌حرفی (وکمتر) که باهم یک ساژهٔ دستوری (مانند اسم فاعل، اسم مفعول، عدد مرکب و...) می‌سازند، یا باهم خوانده می‌شوند، نیم ‌فاصله، و میان این اجزا و جزء یا اجزای دیگر، یک فاصله می‌گذاریم:
درصد‌ها:
نودونه درصد، سی‌وپنج درصد، بیست‌وپنج درصد، شصت‌ودو درصد، بیست‌وپنج درصد، هشتادوپنج درصد.
صفت بیانی:
خوش آب‌وهوا، بد آب‌وهوا، ابر‌قدرت مآبانه‌، خوش خط‌وخال، بی‌تاب‌وتوان، دستودل باز، دستوپا چلفتی، عمامه به‌سر، غرقه‎ به‎خون.
صفت شمارشینسبی:
هفت‌هشت ‌حرفی، ده‌بیست رقمی، شش‌هفت ‌ردیفی، بیست‌سی ‎متری، سه‌چهار ‎روزه، دوسه‌ جزئی، هشتاد تخت‌خوابی.
صفت شمارشی تخمینی و موصوف:
سه‌چهار روز، هفتهشت نفر، ده‎بیست سال.
صفت فاعلی:
دست‌وپا گیر، جفت‌وجور ساز، تخت‌خواب شو، دل خوش‎کنک، یتیم شادکنک، شکم‎ سیرکنک، هیزمبیار معرکه، دست ازجان شسته، ازجان گذشته، ازفرنگ برگشته، رودربایستی ‎دار، مکتب‌خانه دار، مهمان‌خانه دار، کاروان‌سرا دار.
صفت مبهم بسیط و موصوف:
هر افت‌وخیزی، هیچ تروخشکی.
صفت مفعولی:
نشان‌ دادهشده، دل‌ودین داده، ازجا دررفته، دلودین باخته، سردوگرم چشیده، چشم‌وگوش بسته، دلودین ازدست داده.
صفت مقداری:
پر رفت‌وآمد، کم افت‌وخیز، کم سوخت‌وساز، پر زرقوبرق، پر دردسر، کم دردسر.
صفت منفی:
غیر کارآمد، غیر قابل‌تصور، غیر قابلقبول، غیر قابلکشت، غیر خشونت‌آمیز، غیر قابلبازگشت، غیرقابل پیش‌بینی، غیرقابل پیش‌گویی.
صفت‌ مبهم بسیط در اصطلاح‌ها:
نخود هرآش، دوای هردرد، نقل هرمجلس، همه‌فن حریف، هر جابه‎جایی.
عدد مرکب:
سه‌هزار و دویست ‌و نود‌ونه، پنج‌میلیون و سیوشش هزار و هفتصد و سی‌ویک، هفتصد میلیون و پانصد و پنجاه‌ویک هزار، هفده‌هزار و سیصد و چهل‌وپنج، پنج‌میلیون و سی‌وچهار هزار و سیصد و شصت‌ونه.
فعل مرکب:
به‌کار بردن، برهم زدن، ازهم پاشیدن.
قید حالت:
جیغ‌وداد کنان، سروپا شکنان.
مصدر:
رفت‌وآمد کردن، پس‌وپیش کردن، جفت‌وجور کردن.
نام و لقب کسان:
قائم ‌آل‎محمد، پنج‎تن آل‎عبا، حسین‌بن ‌علی، علی‌بن ابی‌طالب، محمدبن ‌ابی‌بکر، حاج‌آقا ابوترابی، سید محمدرضا، سید علی‌محمد، میر محمدتقی، میر علی‌رضا، خواجه نصیرالدین، ملا نصرالدین، خواجه عبدالله، سید محمدرضا داوودی، سید علی‌محمد میرزایی، میر محمدتقی بهرامی، میر علی‌رضا ذوالقدر.
نام خانوادگی:
محمدعلی‌زاده، میر تاج‌الدینی، میر فخرالدینی.
ترکیب‌های عربی:
ماشاء الله، بینی و بینالله، سلام‌الله علیه.
ابوالفضل العباس، ذوالجلال والاکرام، عالم‌السر والخفیات. اظهر من‌الشمس.
ترکیب‌های بیگانه:
موتورسیکلت ‌ران، الکترو کاردیوگرافی.
 (۳) هرگاه هیچ‌یک از اجزای ترکیب چندجزئی باهم یک ساژهٔ دستوری (مانند اسم فاعل، اسم مفعول، عدد مرکب و...) نسازند، یا باهم خوانده نشوند، همهٔ اجزای ترکیب از هم یک فاصله می‌گیرند:
بادمجان دور قاب‎ چین
مبحث فاصله/ نیم‌فاصلهٔ میان اجزای ترکیب‌ها دربردارندهٔ قواعد بیشتری است که در زیر، عنوان‌های این قاعده‌ها آورده شده است:
۳ـ قواعد ناهم‌خوان
۳. ۱ـ صفت و موصوف
۳. ۲ـ قید
۳. ۳ـ مضاف و مضاف الیه
۳. ۴ـ ضمایر ملکی
۳. ۵ـ لقب‌‌ها
۳. ۶ـ اسم مصدر مرخم
۳. ۷ـ حرف نشانه
۳. ۸ـ پسوند‌ها، پیشوند‌ها و می‌انوند‌ها
۳. ۹ـ حرف‌های اضافه
۳. ۱۰ـ ترکیب‌های دارای حرف اضافه
۴ـ حرف‌های ربط
۵ـ فعل‌ها و مصدر‌ها
۶ـ نشانه‌های سجاوندی
قاعده‌های کامل این مبحث در کتاب‌ «قواعد جامع املای فارسی» (۱: ص ۱۷۹ تا ۱۹۴) زیر عنوان «فاصله/ نیم‌فاصلهٔ اجزای واژه‌های مرکب» آمده است.

 شیوهٔ شماره گذاری عنوان‌ها (تیتر‌ها) و بند‌ها

شماره‎دهی به ‎عنوان‎‌ها و بند‌ها برای شناساندن روابط بین آن‌ها انجام می‌‎شود. منظور از شناساندن روابط بین عنوان‎‌ها این است که خواننده بداند کدام عنوان، عنوان‎های دیگر را در زیر خود دارد (یعنی سرشاخه‎ی عنوان‎های دیگر است)؛ کدام عنوان یا عنوان‎‌ها زیرشاخه‎ی عنوان سرشاخه‎اند، و کدام عنوان‎‌ها هم‎شاخهٔ (هم‎ردیف) یک‎دیگرند. همین گفته نیز درباره‎ی شناساندن روابط بین بند‌ها درست است.
در نوشته‎های تاریخی، فلسفی، فقهی، ریاضی، نظامی، پزشکی و مانند این‌ها که عنوان‎‌ها و بند‌ها معمولاً دارای زیرشاخه (هایی) هستند، برای نشان دادن ارتباط بین عنوان‎‌ها یا بند‌ها آن‌ها را شماره‎گذاری می‌‎کنیم؛ ولی در نوشته‎های ادبی و نوشته‎هایی که معمولاً عنوان‎‌ها و بند‌ها زیرشاخه ندارند، یا در نوشته‎های حقوقی که شماره‎ی عنوان‎‌ها و بند‌ها باید به‌‌ همان شکل تعیین شده از سوی قانون‎گذار باشد، عنوان‎‌ها و بند‌ها را شماره‎گذاری نمی‌‎کنیم. در این نوشته‎‌ها ارتباط میان عنوان‎‌ها تنها با تنظیم اندازه و نوع حروف تایپی نشان داده می‌‎شود.
شناختن و شناساندن درست این روابط تنها با خواندن نوشته ممکن است، نه با نگاه کردن گذرا به‌ آن؛ بنابراین بهتر است این کار به‌دست ویراستار - که متن را می‌‎خواند - انجام شود، نه به‌دست کس دیگر.
آگاهی: شماره‌های عنوان‌ها در سمت راست عنوان‌ها گذاشته می‌شوند؛ میان شماره و عنوان، خط تیره؛ و میان شماره‌ها نقطه می‌گذاریم.
۱ـ شماره‎گذاری عنوان‎‌ها
 (۱) به عنوان‌هایی که از لحاظ ربط محتوایی هم‌تراز و دنبال هم هستند، به‌صورت پی‌در‌پی (دنبال هم)، شماره‌های هم-تعداد می‌دهیم.
 (۲) به عنوان‌هایی که از لحاظ ربط محتوایی زیرشاخهٔ عنوان‌های دیگر هستند، به‌صورت عنوان‌های زیرشاخه (زیرمجموعه) شماره می‌دهیم.
 (۳) در شماره‌گذاری عنوان‌ها هیچ‌گاه از حروف الفبا استفاده نمی‌کنیم.
 (۴) شماره‌گذاری عنوان‌ها تا ۸ رده و –با فرض این‌که تنها عنوان سوم، زیرشاخه داشته باشد- به‌صورت زیر انجام می‌-شود:

1-

2-

3-

3.1-

3.2-

3.3-

3.3.1-

3.3.2-

3.3.3-

3.3.3.1-

3.3.3.2-

3.3.3.3-

1)

2)

3)

3.1)

3.2)

3.3)

3.3.1)

3.3.2)

3.3.3)

3.3.3.1)

3.3.3.2)

3.3.3.3)

3.3.3.4) و...

 
 (۵) عنوان‌های زیر، شماره نمی‌گیرند:
 (۵. ۱) عنوان داستان‎‌ها در کتابی که دارای چند داستان است.
 (۵. ۲) عنوان مقاله‌ها در کتاب یا نشریه‌ای که دارای چند مقاله است.
 (۵. ۳) عنوان هر یک از مطالب مستقل در نشریه‎‌ها؛ مانند عنوان مقاله، معرفی یا خلاصه‎ی کتاب، معرفی یا خلاصه‎ی مقاله، معرفی یا خلاصه‎ی پایان‌نامه، معرفی مراکز علمی‌- پژوهشی، معرفی نشریه، دانستنی‎‌ها و جز این‎‌ها.
 (۶) هرگاه مجوعه‌ای از عنوان‌های هم‌تراز ویژگی‌های زیر را داشته باشند، شماره‌ی آن‌ها درون پرانتز، و مطلب مربوط به آن‌ها پس از نشانهٔ دونقطه، در جلوی آن‌ها می‌آید.
 (۶. ۱) مطلب آن‌ها ۵ سطر یا کمتر باشد.
 (۶. ۲) مطلب آن‌ها یک پاراگراف باشد، و اگر بیشتر باشد، مجموع آن‌ها بیش از ۵ سطر نباشد.
 (۶. ۳) هیچ یک از عنوان‌ها و بند‌ها زیرشاخه نداشته باشند.
۲ـ شماره‌گذاری بند‌ها
 (۱) شماره‌گذاری بند‌ها نیز به‌صورت جدا از عنوان‌ها و با در نظر گرفتن ربط محتوایی آن‌ها با یک‌دیگر انجام می‌شود.
 (۲) شماره‌گذاری بند‌ها هیچ‌گاه نباید با شماره‌گذاری بند‌ها ترکیب شود و شماره‌گذاری آن‌ها باید بدون درنظر گرفتن ربط آن‌ها با عنوان‌ها انجام شود.
 (۳) شماره‌های بند‌ها معمولاً از شماره‌های دو یا سه شماره‎ای (و حداکثر چهار شماره‎ای) تجاوز نمی‌کنند.
 (۴) در شماره‌گذاری بند‌ها از حروف الفبا استفاده نمی‌کنیم، مگر برای پاسخ‌های سه یا چهارگزینه‌ای.
 (۵) شماره‌ها‌ی بند‌ها درون پرانتز و تا ۸ رده، و –با فرض این‌که تنها بند سوم، زیربند داشته باشد- به‌صورت زیر گذاشته می‌شوند:

(1)

(2)

(3)

(3.1)

(3.2)

(3.3)

(3.3.1)

(3.3.2)

(3.3.3)

(3.3.3.1)

(3.3.3.2)

(3.3.3.3)

(1.

(2.

(3.

(3.1.

(3.2.

(3.3.

(3.3.1.

(3.3.2.

(3.3.3.

(3.3.3.1.

(3.3.3.2.

(3.3.3.3.

(3.3.3.4. و...

 (۶) مجموعه ‌بندهایی که با ردهٔ مساوی، زیرمجموعه‎ی یک بند به‎شمار می‌‎آیند، به‎صورت همانند شماره ‎گذاری می‌‎شوند؛ مانند شماره‌گذاری بند‌ها در مبحث «شیوهٔ نوشتن عدد‌ها» در همین کتاب.
۳ـ نکته‌های شماره‌گذاری عنوان‌ها و بند‌ها
 (۱) شماره‎گذاری عنوان‎‌ها و بند‌ها در ترجمه‎‌ها از این شیوه‎نامه پی‎روی می‌‎کند، نه از شیوه‎ی شماره‌گذاری متن اصلی.
 (۲) شماره‎گذاری عنوان‎‌ها و بند‌ها در نقل‎قول‎‌ها نیز از همین شیوه‎نامه پی‎روی می‌‎کند، نه از شیوه‎ی شماره‎گذاری منبع یا مأخذ آن‌ها.
 (۳) هرگاه در ترجمه‎ای، بندهای نوشته‎ی اصلی، از آغاز تا پایان به‎صورت پشت سر هم شماره‌گذاری شده باشند (برای مثال هنگامی ‎که همه‎ی بندهای نوشته‎ی اصلی از شماره‎ی ۱ تا شماره‎ی ۲۱۰۵ شماره‎گذاری شده باشند) شماره‎گذاری بند‌ها از شیوه‎ی شماره‎‎گذاری متن اصلی پی‎روی می‌‎کند، نه از این شیوه‎نامه؛ زیرا در این نوشته‎‌ها گاهی از شماره‎های بند‌ها برای دادن نشانی استفاده می‌‎شود. برای مثال، نویسنده‌ای در صفحه‎ی ۴۰۵ کتاب خود برای بازگشت دادن خواننده به مطلبی در صفحه‎ی ۳۰۷، به‎جای ذکر شماره‎ی صفحه، شماره‎ی بند مورد نظر را می‌‎آورد؛ یعنی به‎جای آنکه بنویسد: «برای آشنایی بیشتر با این موضوع به صفحه‎ی ۳۰۷ نگاه کنید»، می‌‎نویسد: «برای آشنایی بیشتر با این موضوع به بند ۱۹۱۶ نگاه کنید.»
 (۴) هرگاه عنوان‌ها یا بند‌ها در درون خود شماره‌های پی‌درپی و پیوسته داشته باشند به آن‌ها شماره نمی‌دهیم؛ مانند نمونهٔ زیر:
... این دریچه‌ها و کاربرد آن‌ها به‌شرح زیر است:
دریچهٔ شمارهٔ ۱: برای نصب رادار داخلی و آنتن مربوط به آن است.
دریچهٔ شمارهٔ ۲: برای نصب فیوزهای الکتریکی به‌کار می‌رود.
دریچهٔ شماره‌ی۳: برای نصب و پیاده کردن اتوپایلوت است.
دریچهٔ شماره‌ی۴: برای بازرسی بافر‌ها به‌کار می‌رود.
‌ (۴. ۱) ولی اگر این شماره‌ها پیوسته و پی‌درپی نباشند، به عنوان‌ها و بند‌ها شماره می‌دهیم.


     

2000-2016 CMS Fadak. ||| Version : 4.2-b1 ||| This page was produced in : 0.007 Seconds