فدک - دین و رسانه - رسانه و کثرت گرایی دینی
آخرین تغییرات : 2015-08-26تعداد بازدید : 415

رسانه و کثرت گرایی دینی



دکتر عبدالله غلامرضا کاشی

رسانه‎ها در عصر ارتباطات تنها ابزار سرعت بخشیدن به انتقال پیام نیستند، بلکه با تحت تاثیر قرار دادن سرشت حیات فردی و اجتماعی انسان، نگرش او را نسبت به خود و جهان پیرامونش متحول می‌سازند. تغییر و تحولات ناشی از تعامل دایمی و دوسویه انسان و رسانه تمامی نهادهای موجود در جوامع بشری، از جمله دین را دربرگرفته است. انسان عصر جدید با تاثیر پذیری فوق العاده‎ای که از رسانه‎ها دارد به گونه‎ای کاملاً متفاوت از پیشینیان خود با دین آشنا می‌شود، ادراک دینی پیدا کرده و ایمان و عبودیتی متمایز را تجربه می‌کند. رسانه‎ها در عصر کنونی، به دنبال مجموعه تحولات حادث شده در جهان مدرن، و با از میان برداشتن موانع آشنایی اقوام گوناگون با یکدیگر، وضعیتی متفاوت را فرا روی متدینان به ادیان مختلف قرار داده اند. به طوری که کمتر می‌توان متون و مضامین متعلق به دین یا مذهب خاصی را از نگاه‎های کنجکاو دیگران پنهان داشت و با مسکوت گذاشتن، ذهن مخاطب را از آگاهی نسبت به پنداشته‎های سایر ادیان جهانی خالی نگاه داشت. ظهور رویکردهایی از قبیل کثرت گرایی دینی در میان اندیشمندان معاصر، محصول پیداش و گسترش رسانه‎ها و فراهم آمدن لوازم تعامل و آشنایی گسترده آنان با تعالیم دینی یکدیگر می‌باشد. این مقاله بر آن است تا نسبت میان رسانه و کثرت ادیان را مورد بررسی قرار دهد.
رویکردهای مختلف در خصوص ادیان ـ نهاد دین از دیرباز در جوامع گوناگون ذیل عناوین متعددی مثل یهود، مسیحیت، اسلام، آیین هندو، آیین بودا و امثال آنها حضوری جدی و فعال داشته است. در قرن بیستم، مجموعه عواملی از قبیل مبادلات اقتصادی وسیع، مهاجرت و جهانگردی، همزیستی پیروان ادیان با یکدیگر، گسترش مطالعات درباره ادیان و حضور روزافزون رسانه‎های ارتباطی سبب طرح دیدگاه‎هایی در خصوص تنوع ادیان شد. جان هیک متفکر انگلیسی تبار و از پیشگامان ورود به این بحث آراء خود را در سه بخش کثرت گرایی1، شمول گرایی2 و حصرگرایی3 ارائه نمود. در همین راستا سنت گرایان پیرو رنه گنون از نظریه وحدت متعالی ادیان و مهاتما گاندی از برابری ادیان سخن گفتند.
کثرت گرایی دینی ـ صرف نظر از بحث تفاوت میان کثرت ادیان و کثرت گرایی دینی، مدعای اصلی کثرت گرایی دینی آن است که ادیان مختلف در شرایط زمانی و مکانی مختلف ظهور کرده‎اند و با تأثر از ویژگی‎های فرهنگی گوناگون در قالب ادیان متعدد و متنوع شناخته شده اند. بنا بر این «ادیان هر یک محصول تجربه اصیل رویارویی انسان با خداوند و تفاوت‎های آنها از جنبه‎های اعتقادی و عملی ناشی از شرایط و قالب‎های فرهنگی است که بدان تجربه‎ها تشخص و تبلور بخشیده اند». پیروان تمامی ادیان خواهان و جویای حقیقت برتر و بی نهایتی هستند و قریب به اتفاق آنان دل در گرو خداوند مطلق و ناپیدایی دارند.
دین و رسانه ـ با توجه به اینکه دین از جمله نهادهای فعال و تاثیرگذار در کلیه جوامع است و اقشار گوناگون مردم نسبت به آن حساسیت ویژه‎ای دارند، رسانه‎های کشورهای مختلف نمی‎توانند از کنار این نهاد قدرتمند همواره به صورت منفعل عبور کنند. نکته انکارناپذیر آن است که، عمل بر اساس هر یک از دو رویکرد کثرت گرایی و یا انحصارگرایی درون و برون دینی از سوی رسانه‎ها، مستلزم تاثیرات و بازخوردهای خاص به خود می‌باشد. از سوی دیگر، موفقیت هر رسانه نیز ارتباط تنگاتنگی با جذب و حفظ مخاطبان بیشتر دارد. انتقال مفاهیم دینی در میان تنوع علایق و سلایق، بدون برانگیختن حساسیت‎های منفی، نیازمند هوشمندی و توانایی خاص رسانه‎های علاقه مند به ترویج ارزش‎های دینی به ویژه رسانه‎هایی مانند رسانه ملی در ایران که خود را متعهد نسبت به تعالیم دینی و ترویج آموزه‎های آن می‌داند، است. البته تأمل در خصوص این نکته نیز خالی از لطف نمی‎باشد که برخی معتقدند که رسانه به خودی خود کثرت گراست. به طوری که مک لوهان می‌گوید: «رادیو نه تنها قدرتی است که بیدارکننده خاطرات گذشته است، بلکه نیرویی کثرت گرا و خواهان عدم تمرکز نیز به شمار می‌رود که البته این ویژگی‎ها در تمامی رسانه‎های الکترونیک به چشم می‌خورد».
رسانه و وحدت ملی ـ در هر جامعه‎ای عملکرد رسانه‎ها و به ویژه رسانه‎های ملی ارتباط وثیقی با حفظ و تقویت وحدت ملی در آن جامعه دارد، به طوری که آنها می‌توانند به صورت مستقیم و غیرمستقیم همبستگی ملی را هم در درون جامعه و هم در مواجه با سایر ملت‎ها تحکیم و یا تضعیف کنند. اگر وحدت ملی به معنای «حفظ یکپارچگی و یگانگی چندین قوم با دولت ملی واحد، بر اساس احساس و عواطف و خصلت‎های روانی و فرهنگی مشترک بین آنها، با هدف برآورده ساختن خواسته‎ها و نیازهای هر یک از آنان، بدون توجه به قومیت آنها» باشد، و با عنایت به اینکه دین و مذهب نیز از عناصر عمده و تاریخی هویت و وحدت ملی هر سرزمینی می‌باشد، رسانه‎ها لاجرم باید ضمن حفظ حرمت آموزه‎های همه ادیان و مذاهب، زمینه‎های حضور آنان را به فراخور شرایط فراهم آورند.
رسانه و تأمین خواست مخاطبان ـ از آنجا که، رادیو و تلویزیون در هر جامعه‎ای همانند پلیس و یا قوای مقننه، مجریه و قضائیه از محل ثروت‎های عمومی و یا مالیات ارتزاق می‌کنند به همه افراد جامعه تعلق دارند و باید نیازها و خواسته‎های تمامی مخاطبان خود را علی رغم تفاوت‎های دینی، فرقه ای، زبانی و قومی آنان شناخته و تأمین کنند، حق هر شهروندی است که شاهد انعکاس علایق و باورهایش در رسانه‎های ملی و یا محلی باشد. بنابراین، آیا ایفای چنین نقشی در حوزه دین، دست اندرکاران رسانه‎ها را ضمن احترام به باورهای اعتقادی متعدد و متنوع مخاطبان خود، ملزم به رعایت سهم همگان در برنامه‎ها و فعالیت‎های دینی خود نمی‎کند؟
قضاوت‎های پیشینی ـ در جهان پیشامدرن بسیاری از کسانی که مدافع نظریه انحصارگرایی دینی بودند، در دفاع از رای خویش صرفا بر ادله درون دینی تکیه می‌کردند و بدون آگاهی از محتوای سایر ادیان حکم بر باطل بودن آنها صادر می‌نمودند. پیش از عصر ارتباطات بخش قابل توجهی از اطلاعات از طریق چهره به چهره انتقال پیدا می‌کرد و دانسته‎های مردم به آنچه که در محدوده زمانی و مکانی خاص آنان وجود داشت، منحصر می‌شد. گیرندگان پیام‎ها نقشی کاملاً منفعل داشتند و از مقایسه و گزینش میان نظریات رقیب، عاجز بودند. در حالی که در عصر حاکمیت رسانه‎ها و خلق دهکده جهانی چنین رفتاری شدنی نیست. اگر رسانه‎ها همچون گذشته صرفا در مقام حمایت از یک باور دینی خاص باشند، در انتقال پیام خود با مشکل مواجه خواهند شد. دفاع از حقانیت مطلق خویش و گمراهی بی چون و چرای دیگران از طریق رسانه ساده اندیشی است. اساساً مقتضیات رادیو، تلویزیون و یا اینترنت با خطابه و تعامل فرد با فرد متفاوت است و شرایط اقناع مخاطب در رسانه از سازوکار دیگری تبعیت می‌کند.
چالش‎های دنیای مدرن ـ رسانه به عنوان یکی از شاخص‌ترین رهآوردهای جهان جدید همواره در خدمت آرمان‎های مدرنیته بوده است. مدرنیته با محوریت عقلانیت ابزاری مروج دنیاگرایی، طلسم زدایی از عالم، ماده گرایی و نفی ارزش‎های اخلاقی و دینی بود، و رسانه‎ها نیز با تمام قدرت وظیفه توزیع خواست‎های مدرنیته در سراسر جهان را به عهده داشته اند. با ورود مدرنیته به هر جامعه‎ای و فعال شدن رسانه‎ها در آن، ارزش‎های دینی و فرهنگی آن جامعه به چالش کشیده شده اند. به تعبیر دیگر، ذات دین و سنت‎های آسمانی فارغ از هر نام و نشان در معرض آماج این حملات قرار گرفته اند. در جهان جدید سخن از حذف یک دین و جایگزینی دین و مرام دیگری در میان نیست، بلکه اساساً دین زدایی و یا به حاشیه راندن ذات دین مورد نظر است.
اعتقاد به خداوند و روز بازپسین، ایمان به غیب، پای بندی به فضایل اخلاقی و دوری گزیدن از رذایل و پلیدی‎ها از جمله مواردی هستند که همه ادیان به آنها پای بندند و در جهان امروز به مثابه اساسی‌ترین نیاز بشر مطرح اند. در نتیجه، پرداختن به چنین اموری که در واقع از جمله علل پیدایش تئوری کثرت ادیان و از خواسته‎ای اصلی کثرت گرایان دینی است، رسالت فوری و حداقل متناسب با شرایط کنونی دنیا برای رسانه می‌باشد.
در جهان مدرن که تنوع و تکثر ذاتی آن است، انتظار وجود باورها و سلایق یکسان غیرواقعی می‌نماید. در فضایی که دائماً دیدگاه‎های متنوع مطرح می‌شود و جاذبه‎های گوناگون به طرق مختلف به سمع و نظر مردم می‌رسد، قبول و یا رد عقاید مختلف لزوماً مبتنی بر معیارهای منطقی نیست. لذا، همان گونه که نوخواهی و متفاوت خواهی در عرصه‎های مختلف فردی اجتماعی خود را به دنیای امروز تحمیل کرده و جوامع بشری ناگزیر از تحمل آنهاست، وقوع چنین واقعیتی درباره باورهای دینی نیز اجتناب ناپذیر می‌باشد.
اسلام ستیزی- حرکت‎های اسلام خواهی در دهه‎های اخیر، به ویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در خاورمیانه و بعضی از نقاط جهان اوج گرفته و توده‎های مردم در کشورهای مسلمان نشین فعال شده اند. در این رابطه تعدادی از رسانه‎ها در منطقه خاورمیانه همگام با بعضی از رسانه‎های وابسته به قدرت‎های بیرون از منطقه در مقام واکنش نشان دادن به این حرکت‎ها برآمده و حجم کثیری برنامه در جهت به چالش کشیدن آموزه‎های اسلامی و حتی توهین و تمسخر پیشوایان بزرگ اسلام تدارک دیده شد. فراست رسانه‎های آگاه در ایران و دیگر کشورهای اسلامی اقتضای آن را دارد که از دست یازیدن به عکس العمل‎های نسنجیده اجتناب ورزند و هوشمندانه ضمن معرفی معارف اسلامی و به دور از اهانت به سایر ادیان و فرق دیگر مسلمان از باورهای دینی شیعیان دفاع کرده و در راستای همدلی و وحدت همه مسلمانان گام بردارند.
غایات دینی ـ در شرایط حاضر، به نظر می‌رسد رسانه ملی ایران و سایر رسانه‎های متعهد به تعالیم الهی در هر نقطه‎ای از جهان امروز که خواهان پرداختن به آموزه‎های دینی می‌باشند باید اولویت‎های خاصی را مورد توجه قرار دهند. این اولویت همانا تأکید بر اهداف و غایات دینی است. دعوت به ایمان به خدا، روز واپسین، حقانیت فرستادگان آسمانی و نشر مکارم اخلاقی در زمره اهداف اصلی و مشترک تمام ادیان ابراهیمی و بعضی از ادیان دیگر می‌باشد. بنا بر این در قیاس با آموزه‎های انحصاری ادیان، توجه به اصول مشترک و تعالیم بنیادین دینی از اولویت‎های کار آن دسته از رسانه‎هایی است که خواهان تقویت و بقاء دین در زندگی مردم می‌باشند.
سخن فرجامین ـ رسانه و عصر ارتباطات وضعیتی کاملاً متفاوت را بر جهان حاکم نموده و در نحوه مواجه با دین و بسیاری از نهادهای دیگر فردی و اجتماعی تفاوت‎های اساسی ایجاد کرده اند. شکل نوین همزیستی ملل، دهکده‎ای شدن جهان و دسترسی سریع و همه جانبه به علوم و معارف مربوط به همه اقوام و ملل، الزامات بسیاری را پیش روی دست اندرکاران رسانه‎هایی قرار می‌دهد که یا خود را ملزم به دفاع از تعالیم دینی می‌دانند و یا حداقل اصراری بر عناد ورزیدن نسبت به باورهای دینی مخاطبان خود ندارند. لزوم ارج نهادن به اعتقادات دینی پیروان همه ادیان و فرق موجود در جامعه و تأمین توقعات دینی آنان، آگاهی اقشار مخالف مردم نسبت به آموزه‎های سایر ادیان و سرانجام دفاع از کیان دین و ارزش‎های اخلاقی و الهی در برابر امواج بنیاد برافکن الحادی و سکولاریستی ملاحظاتی را برمی تابند که کنش رسانه‎ها را با کثرت گرایی دینی سازگارتر می‌سازد.
1. pluralism.
2. inclusivism.
3. exclusivism.   


                        

2000-2016 CMS Fadak. ||| Version : 4.2-b1 ||| This page was produced in : 0.003 Seconds