فدک - دین و رسانه - منوگرافی فضای سایبر شیعی
آخرین تغییرات : 2015-08-26تعداد بازدید : 617

منوگرافی فضای سایبر شیعی


  1. پیشینیه فضای سایبر شیعی در ایران
  2. موج‎های تحول فضای سایبر شیعی در ایران
  3. نتیجه گیری و پیشنهاد

عیسی جهانگیر
کمی بیشتر از یک دهه است که شیعه در فضای سایبر حضور پیدا کرده است؛ ولی تا کنون تحقیقات علمی درخوری نسبت به این موضوع انجام نگرفته است. این حضور سایبری را میتوان از زوایای مختلف نگریست. این نوشتار در قالب مطالعهای بین رشتهای، (جامعه شناسی، وب شناسی و علوم ارتباطات) می‌کوشد تا اولاً: با واکاوی مفهومی فضای سایبر شیعی، منوگرافی و تصویر روشنی از این پدیده به دست دهد؛ و ثانیاً: با تکیه بر رویکرد نظری خاص موج‎های تحول فضای سایبر شیعی را از منظری اجتماعی و اطلاع رسانی بررسی کرده و در نهایت راهبردهایی برای رسانش مذهبی مطلوب ارائه دهد.
آنچه از منابع مختلف استنباط می‌شود این است که اصطلاح سایبر اسپیس (فضای سایبر)، از رمان معروف نورومانسر1 اثر ویلیام گیبسون2 که در سال 1984م. منتشر شد، اقتباس شده است و منظور از آن فضایی است که در آن ارتباطات و کنش متقابل انسان‎ها از طریق شبکه‎های رایانه ای، از جمله اینترنت، شکل می‌گیرد.
1. Neuromancer
2. William Gibson   

پیشینیه فضای سایبر شیعی در ایران

در سال 1377 شبکه اطلاع رسانی نور1 وابسته به مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی2، که یکی از پیشگامان به کارگیری رایانه در تحقیقات علوم اسلامی است، در شهر قم راه اندازی شد و سایت حوزه3 به عنوان اولین پایگاه فارسی شیعی افتتاح و عهده دار ارائه مطالب اسلامی بر روی اینترنت گردید. مطابق با آمار سایت الکسا تاریخ شروع فعالیت سایبر سایت شیعه به دوم سپتامبر سال 1998برمی گردد.
پس از مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، به تدریج مراکز دیگر قم نیز به شبکه اینترنت پیوستند. شبکه جهانی اطلاع رسانی آل البیت (خاصه سایت الشیعه) وابسته به دفتر آیه اللّه سیستانی و دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، از جمله مراکزی است که در سرعت بخشیدن به اطلاع رسانی پایگاه‎های متعدد سهم بسزایی را ایفا نمود.
با نگاهی در نسل اول سایت‎های شیعی ایرانی نام برده می‌توان استنباط کرد که درصد قابل توجهی از آنها متعلق به شهر قم بودند، چنان که در حال حاضر هم اوضاع چنین است. ازاین رو، می‌توان مدعی شد که قم و برخی از مراکز و مؤسسات حوزوی و دینی آن، و به دین سان طلاب، علما و دفاتر مراجع تقلید از پیشتازان تولید محتوا و اطلاع رسانی در فضای سایبر شیعی به شمار می‌روند.
1.www.noornet.net
2. www.noorsoft.com
3. www.hawzah.net   

 

موج‎های تحول فضای سایبر شیعی در ایران

مواجهه مسلمان و شیعیان با رایانه به طور عام و اینترنت به طور خاص را می‌توان در قالب چند مرحله یا موج اصلی زیر بیان کرد:
1. متن محور 2. نهادمحور 3. مناسک محور 4. مواجهه محور 5. گفت وگومحور 6. اجتماع محور و 7. آموزش محور.
1. موج متن محوری
تلاش‎های اولیه مسلمانان در فضای دیجیتال و سایبر معطوف بر این بود که حجم عظیمی از داشته‎های مکتوب خویش را تایپ کرده، بر مبنای محیط دیجیتال باز ساماندهی کنند. در نتیجه این تلاش‎ها، حجم عظیمی از کتاب خانه‎های کاغذی به فرمت‎های دیجیتال و قابل بازیابی و جست وجو تبدیل شد.
شاخص اصلی متن محوری، غلبه متون دینی (اطلاعات ذخیره شده و به اشتراک گذاشته شده) بر سایر گونه‎های ارتباطات دینی فضای سایبر بود که برآیند آن ظهور سایت‎هایی متن محور با طراحی و ظاهر گرافیکی بسیار ساده بود.
2. موج نهادمحوری
در موج دوم، نهاد‎ها محور شدند. در این دوره کسانی که احساس تعهد شخصی می‌کردند، برای وارد کردن متون به محیط دیجیتال به تدریج مورد حمایت نهاد‎ها قرار گرفتند. در این دوره مراجع و علما سعی کردند حضور در محیط سایبر را برای خودشان تثبیت کنند و خدمات دینی خودشان را که پیش تر در بیتشان انجام می‌شد، توسط امکانات جدید توسعه دهند.
3. موج مناسک محوری
در موج بعدی سایت‎ها فعالیت‎هایی یافتند که محور اصلی آنها، مناسک، شعائر و مراسم است. در مناسک محوری مسئله صرفا متون خشک و صامت نیست. گردانندگان این گونه سایت‎ها هم، صرفاً نخبگان، پژوهشگران و طلاب علوم دینی نیستند، بلکه به گونه‎ای عموم مردم دخیل اند. تأکید بر عواطف دینی در جامعه به جای تأکید بر شناخت مستدل و منطقی، خصیصه بارز اغلب این گونه سایت‎هاست.
سایت‎هایی که حاوی اطلاعاتی در خصوص مدیحه و مرثیه سرایی‎های مداحان، سخنرانی‎های مذهبی، ادعیه و زیارات چند رسانه ای، زیارت خانه خدا از طریق اینترنت1 (حج مجازی) و زیارت امام رضا2 (ع) از طریق اینترنت (زیارت از راه دور)، سایت‎های متعلق به هیئت‎ها، حسینیه‎ها و مراسم‎های انجام شده در مناسبت‎های مذهبی، می‌توانند به عنوان سایت‎های مناسک محور نام گیرند.
مناسک محوری در پایگاه‎های اسلامی موجب شد تا واژگان جدید چون «عبادت برخط» یا «عبادت آنلاین»3 و منبر دیجیتال وارد حوزه ارتباطات سایبری دینی شود و نوشته‎هایی در این زمینه نگاشته شود.
4. موج مواجهه محوری
موج بعدی، موج مواجهه با رقیبان است. در این دوره مسلمانان و دینداران، علاوه بر فعالیت پیشین خود نگاهی هم به دیگران دارند؛ دیگرانی که از نظر اعتقادی با آنها تفاوت دارند؛ دیگرانی که فعال هستند و خود را در رویارویی با برخی دیگر می‌بینند. در نتیجه آزادی بیان در فضای سایبر می‌توان حتی سایت‎هایی را به زبان فارسی مشاهده کرد که در پی اثبات خداناوری و ابطال براهین اثبات وجود خداوند هستند.
محصول مواجهه محوری در فضای سایبر دینی طراحی و تولید سایت‎هایی است که در پی رد و نقض دیگران است. در همین مرحله هست که مباحث و موضوعاتی مثل تکفیر اینترنتی، تروریسم سایبر، جهاد الکترونیکی و موضوع هک کردن متقابل سایت‎های دینی مطرح می‌شود.
5. موج گفت وگو محوری
گفت وگومحوری نقطه مقابل مواجهه محوری است. سایت‎های گفت وگو محور سایت‎هایی هستند که به جای تلاش برای مواجهه، این امکان را فراهم می‌کنند که انواع مختلف نگرش‎های دینی در یک محیط گفت وگو کنند.
6. موج اجتماع محوری
اجتماع محوری، دوره‎ای که ما در آن به سر می‌بریم، دوره‎ای است که مخاطب سایت‎های دینی تنها نخبگان و علما و دانش پژوهان نیستند و صرفاً بر عواطف و احساسات تأکید نمی‎شود و همه چیز رویکرد مواجهه با دیگران ندارد؛ بلکه بر اساس اجتماع گرایی مسئله اساسی این می‌شود که چگونه زندگی دینی را در محیط سایبر ساماندهی کنیم. یعنی چگونه متدینین با مراجعه به سایت‎های اسلامی بتوانند کلیه نیاز‎های روزمره خودشان را برطرف کنند.
به تعبیر دیگر مسئله این است که امکانات و سرویس‎هایی که در محیط اینترنت برای همگان فراهم است، در محیط سایبر دینی برای متدینین با حذف جنبه‎های غیر اخلاقی‎‎اش فراهم باشد. پس مسئله خرید از راه دور4 در سایت اسلامی هم به وجود می‌آید. نه فقط سی دی‎های اسلامی و کتاب‎های اسلامی، که در صورت امکان، پوشاک، خوراک و دیگر نیازمندهای یک مسلمان هم در آن به فروش می‌رسد.
مباحثی چون کار از راه دور،5 شغل یابی، سرگرمی و ... به میان می‌آید. در موج جدید سایت‎های اسلامی که چندان به سرگرمی توجه نمی‎کردند، بخشی را برای کودکان باز می‌کنند؛ و نیازمندی‎های کودکان و نوجوانان مانند لطیفه، داستان، مسابقه، نقاشی و ... در سایتشان می‌گذارند. برخی دیگر از سایت به حسب نوع فعالیت خود، استخاره آنلاین را در دسترس مخاطبان قرار می‌دهند. بدین ترتیب، اجتماع محوری هم معنای زندگی محوری می‌شود و محور اجتماعی آن را اجتماع مسلمانان تشکیل می‌دهد. در واقع در سایت‎های اجتماع محور تلاش بر این است که اجتماعی در اطراف یک سایت ایجاد شود؛ لذا سایت‎ها عضوگیری کرده و روز به روز بر اعضای ثبت نام شده خود می‌افزایند. چنین ثبت نامی صرفاً به معنای عضویت در یک محیط مجازی نیست. آنها اعضای خویش را عضو واقعی گروه خود تلقی می‌کنند و افزون بر تلاش بر نگه داری اعضا از طریق ارائه خدمات، سعی می‌کنند تا در غیر محیط مجازی هم با اعضا در ارتباط باشند.
7. موج آموزش محوری
چند سالی است که شیوههای مختلف آموزش از راه دور (به ویژه آموزش مجازی) در دانشگاه‎ها و مراکز مختلف، به کالای پرزرق و برق بازار علمی کشورمان مبدل شده است، اما به جهت نو بودن این پدیده و پیچیدگی‎های خاص آن، بسیاری از مراکز مشتاق به دارا بودن این نظام نوین آموزشی، با صرف بودجههای زیاد، موفقیت کمتری در راه اندازی روشمند، استاندارد و کارآمد آن داشته اند؛ با این حال از سال 1380 تعداد انگشتشماری از مراکز و دانشگاه‎ها شروع به ایجاد مقدمات استفاده از آموزش مجازی کردند.
1. http://www.islamonline.net
2. http://www.imamreza.net/per/imamreza.php?id=194
3. Online worship
4. E-Shopping
5. E-Working

نتیجه گیری و پیشنهاد

با تکیه بر بررسی‎های انجام شده می‌توان گفت که شیعیان حضور در فضای سایبر را به خوبی پذیرفته‎اند و به لحاظ کمی، فعالیت‎های چشمگیری در چند سال گذشته داشته اند؛ هر چند که شاخص کمی دقیقی برای سنجش این فرضیه کیفی نمی‎توان به دست داد؛ لکن نگاهی به آمارهای موجود در خصوص تعداد سایت‎های شیعیان و تنوع اطلاعات موجود در آنها می‌تواند مؤید این مدعا باشد. با این وجود، به لحاظ کیفی این حضور سایبری، با حضور موثر و کارآمد کمی فاصله دارد. برای برون رفت از چالش‎های موجود در فضای سایبر و بالا بردن غنای کیفی آن راهبردهای زیر پیشنهاد می‌گردد:
1. اهتمام به محتوای فضای سایبر شیعی؛
2. اهتمام به ابعاد ارتباطی و تعاملی؛
3. اهتمام به رویکرد اجتماع محور؛
4. توجه به ابعاد بین المللی فضای سایبر اسلامی.


                        

2000-2016 CMS Fadak. ||| Version : 4.2-b1 ||| This page was produced in : 0.099 Seconds